Średzka Kolej Powiatowa

Linia kolejowa
Średzka Kolej Wąskotorowa
Dane podstawowe
Zarządcapowiat średzki
Długość14 km
Rozstaw szyn750 mm
Zdjęcie LK
Px48-1920 wjeżdża na stację Środa Wielkopolska Wąskotorowa od strony stacji Miasto (1992)
Historia
Lata budowy1898–1902
Rok włączenia do PKP1949 (1945)
Portal Transport szynowy
Stacja Środa Miasto – początkowa stacja linii ŚrodaZaniemyśl
Pozostałości po normalnotorowym odcinku Średzkiej Kolei w Poznaniu przy ul. Średzkiej (Komandoria) – marzec 2010
Pławce – resztki zabudowań stacyjnych w kwietniu 2011

Średzka Kolej Powiatowa (niem. Schrodaer Kreisbahn) – wąskotorowa linia kolejowa, łącząca pierwotnie Poznań ze Środą Wielkopolską, zachowana po dziś dzień w szczątkowej postaci.

Historia

Budowa

Historia Średzkiej Kolei Powiatowej rozpoczęła się w roku 1892, gdy rząd pruski wprowadził w życie ustawę o kolejach lokalnych. W jej wyniku stworzono liczne ułatwienia dla lokalnych przedsięwzięć kolejowych, co zaowocowało szeregiem podobnych inicjatyw.

W roku 1898 z inicjatywy właścicieli majątków ziemskich na trasie z Poznania do Środy rozpoczęto budowę łączącej te majątki linii kolejowej. W pierwszym etapie zbudowano 11 kilometrowy odcinek normalnotorowy ze stacji Poznań Główna (obecnie Poznań Wschód) do wsi Kobylepole (obecnie w granicach Poznania) która należała do jednych z inicjatorów budowy, rodu Mycielskich, gdzie zbudowano dworzec przeładunkowy z toru normalnego na wąski.

W roku 1902 ukończono budowę głównej linii wąskotorowej (o rozstawie szyn 1000 mm) na trasie Kobylepole – Środa Wielkopolska MiastoZaniemyśl. Długość linii głównej wyniosła 59 km. Zgodnie z założeniami kolej służyła przede wszystkim do przewozów płodów rolnych (głównie buraków cukrowych) z licznych majątków położonych wzdłuż trasy, do których pobudowano bocznice. Od początku utrzymywano również ruch osobowy.

Po wojnie kolej znajdowała się pod zarządem przymusowym PKP, a w roku 1949 została przez PKP przejęta. Utworzono wówczas Zarząd Średzkiej Kolei Wąskotorowej, który sprawował pieczę nad jej działalnością.

Schyłek

W 1952 roku, w ramach ujednolicania przejętych przez PKP kolei wąskotorowych rozpoczęto przekuwanie trasy na rozstaw szyn 750 mm, którą ukończono (bez przerw w działalności) w roku 1954. W trakcie przebudowy zlikwidowano część bocznic i bocznych tras, m.in. linię TulceSzewceKruszewnia i Szewce – Gowarzewo.

W latach 60. XX w., w związku ze spadkiem przewozów oraz negatywnym nastawieniem zarządu PKP do „przestarzałych kolejek” zaczęto się przymierzać do likwidacji kolei. W roku 1968 wstrzymano ruch osobowy na trasie Kobylepole – Środa Miasto, a od roku 1973 rozpoczęto rozbiórkę bocznic.

Przewozy pasażerskie przedstawiały się wówczas następująco:

  • 1955 – 350 000 pasażerów
  • 1971 – 324 688 pasażerów
  • 1972 – 321 048 pasażerów
  • 1973 – 309 733 pasażerów
  • 1974 – 260 873 pasażerów[1]

Los głównej części linii przypieczętował się w roku 1976, gdy rozpoczęto rozbiórkę linii na trasie Kobylepole – Środa Miasto. Od tego czasu jedynym czynnym odcinkiem była linia Środa Miasto – Zaniemyśl, na której regularny ruch prowadzono do roku 2001, gdy PKP ostatecznie wstrzymała obsługę tej linii i rozpoczęła przymiarki do jej likwidacji.

W 1997 roku kolej przewiozła 57 899 osób i 5461 t towarów, a w 1998 roku 53 333 osoby i 4041 t towarów[2]. W 1999 roku kolej posiadała pięć parowozów Px48 (tylko dwa sprawne) i lokomotywę spalinową Lyd1 oraz pięć wagonów osobowych[2]. W tym roku przewiozła 50 703 osoby i 3080 t towarów[3]. W 2002 roku odstawiono jeden z parowozów[4].

Obecnie

W kolejnych latach doszło do przejęcia kolei przez powiat średzki, co uratowało tę unikalną linię przed całkowitą likwidacją. Obecnie utrzymywany jest na niej sezonowy ruch turystyczny. W 2007 roku z inicjatywy miejscowych miłośników kolei zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana” jako organizacja wspierająca zarządcę[4]. 16 listopada 2010 roku w wyniku długoletnich rozmów, PKP przekazały nieruchomości kolei Starostwu Powiatowemu w Środzie Wielkopolskiej. Otworzyło to nowe możliwości promocji oraz pozyskiwania środków na renowacje infrastruktury. Zarządcą kolei został Zarząd Dróg Powiatowych[4].

5 czerwca 2012 roku burmistrz Środy Wielkopolskiej Wojciech Ziętkowski poinformował podczas Sesji Rady Miejskiej, iż będzie dążył do tego, aby nie uwzględniać bezkolizyjnego skrzyżowania z koleją w planach budowy drogi ekspresowej S11. Zaproponował skrócenie trasy kolei, do tejże drogi i zastąpienie pozostałej części ścieżką rowerową[5].

31 maja 2014 minął termin rewizji ostatniego czynnego parowozu Px48-1756. Dla zachowania ruchu z kolei gnieźnieńskiej sprowadzono lokomotywę spalinową Lxd2-343, którą po sezonie odesłano na macierzystą kolej[4]. Na skutek tego, oraz likwidacji Zarządu Dróg Powiatowych, w 2015 roku przewozy nie były prowadzone[4].

Od 13 października 2015 operatorem kolei jest Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana”, które zleciło naprawę lokomotywy spalinowej Lyd1-210 i 9 lipca 2016 roku przywróciło weekendowy, sezonowy ruch pociągów ze Środy do Zaniemyśla (trzy pary pociągów do 11 września, a w okresie 25 września – 27 listopada w niedziele dwie pary)[6]. Sezon letni zamknął się liczbą 11439 przewiezionych pasażerów[7]. Kolej posiadała wówczas dwa sprawne wagony osobowe (typu 1Aw i 3Aw), dwa wagony letnie i brankard[6].

W sezonie 2017 kolej kursowała w soboty i niedziele od 6 maja do 24 września oraz dodatkowo 1, 2 i 3 maja, 15 i 16 czerwca oraz 14 i 15 sierpnia 2017 roku. Każdego dnia uruchamiane były 3 pary pociągów między Środą Wielkopolską i Zaniemyślem[8]. Pociągi prowadziła lokomotywa spalinowa Lyd1-210.

Dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana”, 9 września 2017[9] wrócił do planowego ruchu parowóz Px48-1756, a w listopadzie 2021 roku zakończyła się naprawa drugiego parowozu Px48-1920[10]. W okresie od 9 września do 26 listopada 2017, wszystkie pociągi rozkładowe były prowadzone trakcją parową.

Przebieg

ŚKP mapa.svg

Linia główna

  • linia główna przebiegała na trasie Poznań Kobylepole Wąsk. – Środa Miasto – Zaniemyśl.

Linie boczne

  • linia Tulce – Kruszewnia, linia istniała do roku 1954 – nie została przekuta na 750 mm.
  • linia Szewce – Gowarzewo, linia istniała do roku 1954 – nie została przekuta na 750 mm.
  • linia Krerowo – Klony.
  • linia Krerowo – Kleszczewo.
  • linia Połażejewo – Mystki.
  • linia Żabikowo – Jaszkowo.
  • linia Annopole Wąskotorowe – Czarnotki.
  • linia Chwałkowo Wąskotorowe – Brodowo.

Diagram tras linii

0 km, Poznań Kobylepole Wąskotorowy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
3 km, Poznań Franowo Wąskotorowy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
4 km, Poznań Szczepankowo Wąskotorowe
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
7 km, Spławie Średzkie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
9 km, Żerniki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
11 km, Tulce
 
2 km, Szewce
 
4,7 km, Kruszewnia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
13 km, Komorniki Średzkie
 
1,4 km, Gowarzewo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
16 km, Nagradowice
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
19 km, Krerowo
 
 
 
 
3 km, Poklatki
 
5 km, Czerlejno
 
8 km, Klony
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
21 km, Markowice Wielkopolskie
 
2 km, Brzostki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
23 km, Staniszewo
 
4,7 km, Kleszczewo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
25 km, Pławce
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
26 km, Zdziechowice
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
28 km, Babin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
30 km, Dębicz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
32 km, Dębiczek
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
34 km, Ulejno
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
36 km, Połażejewo
 
4 km, Rusibórz
 
5 km, Kopaszyce
 
7 km, Zberki
 
8 km, Mystki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
37 km, Rumiejki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
39 km, Chudzice
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
41 km, Szlachcin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
42 km, Pierzchno Wąskotorowe
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
44 km, Olszewo Wąskotorowe
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
45 km, Środa Wielkopolska Miasto
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
46 km, Środa Wielkopolska Wąskotorowa
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
47 km, Środa Wielkopolska Kipa
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
49 km, Żabikowo
 
2,5 km, Koszuty
 
6 km, Jaszkowo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
51 km, Słupia Wielka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
52 km, Annopole Wąskotorowe
 
4 km, Strzeszki
 
5 km, Chwałkowo Wąskotorowe
 
7 km, Pigłowice
 
9 km, Wyszakowo
 
11 km, Czarnotki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
54 km, Płaczki
 
 
 
 
 
 
 
3 km, Nadziejewo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
55 km, Śnieciska
 
 
 
 
 
 
 
6 km, Brodowo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
58 km, Polwica
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
59 km, Zaniemyśl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Tabor

Obecnie w skład taboru ŚKP wchodzą[11][12]:

  • lokomotywa spalinowa Lyd1-210 z 1967 r., po naprawie wiosną 2016,
  • lokomotywa spalinowa Lyd2-63[13] z 1981[14] r. (planowany remont[13]),
  • parowóz Px48-1756 z 1951 r. (sprawny po naprawie zakończonej latem 2017[15]),
  • parowóz Px48-1920 z 1955 r. (sprawny po naprawie zakończonej w 2021 roku[10]),
  • 4 wagony 1Aw z lat 1954–1959 (w tym dwa czynne – nr 1653 i 1670),
  • 1 wagon 3Aw 1953 z 1960 r. (po naprawie rewizyjnej, w kremowo-niebieskich barwach fabrycznych),
  • 3 wagony turystyczne, przebudowane z wagonów towarowych w latach 90. XX wieku,
  • 2 wagony węglarki z lat 1950–1960,
  • 2 wagony platformy z 1960 r.,
  • 2 wagony bagażowe z lat 1929 i 1952 (serii Fxh i Fgxh),
  • 6 wagonów krytych z lat 1952–1960,
  • 3 wagony transportery z lat 1969–1989,
  • 1 wagon pług, z przebudowy, z 1959 r.,
  • 4 wózki kłonicowe do przewozu dłużycy z 1960 r.,
  • 1 drezyna spalinowa WMC-003 z 1982 r.,
  • 1 wagon polewaczka, z przebudowy, z 1952 r.

Przypisy

  1. Stalowe Szlaki nr 4/2014.
  2. a b Marek Malczewski. Wąskotorowa Polska cz. 1. „Świat Kolei”. Nr 1/1999. s. 29. 
  3. Marek Malczewski. Przewozy PKP. „Świat Kolei”. Nr 4/2000. s. 6. 
  4. a b c d e Mateusz Jüngst. Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana”. „Stalowe Szlaki”. s. 50-54. 
  5. Zbigniew Król. Przyszłość wąskotorówki: TYDZIEŃ. „Gazeta Średzka”, 2012-07-13. [zarchiwizowane z adresu 2015-03-14]. 
  6. a b Paweł Korcz. Powrót pociągów na szlak Średzkiej Kolei Powiatowej. „Stalowe Szlaki”. s. 10. 
  7. „Koleje Małe i Duże” nr 1-2/2017.
  8. Rozkład jazdy – Średzka Kolej Powiatowa, „Średzka Kolej Powiatowa” [dostęp 2017-07-19] [zarchiwizowane z adresu 2019-02-11] (pol.).
  9. Kilka słów o powrocie parowozu na szlak, „Średzka Kolej Powiatowa” [dostęp 2017-09-14] (pol.).
  10. a b Px48-1920 znów pod parą!, Średzka Kolej Powiatowa, 3 listopada 2021 [dostęp 2021-12-02] (pol.).
  11. Bożenna Urbańska: Raptularz średzki. Środa Wielkopolska: Średzkie Towarzystwo Kulturalne, 2010, s. 64–65. ISBN 978-83-61607-55-7.
  12. Nasz tabor – Średzka Kolej Powiatowa, „Średzka Kolej Powiatowa” [dostęp 2017-07-19] (pol.).
  13. a b Zbiórka na remont lokomotywy Lyd2-63, Średzka Kolej Powiatowa, 18 kwietnia 2020 [dostęp 2020-04-25] (pol.).
  14. tabor, www.tabor.wask.pl [dostęp 2020-04-25].
  15. Kilka słów o powrocie parowozu na szlak – Średzka Kolej Powiatowa – Strona Oficjalna, sredzkakolejpowiatowa.pl [dostęp 2017-12-03] (pol.).

Bibliografia

  • Maciej Matuszewski: Z dziejów Średzkiej Kolei Dojazdowej 1902-1987, Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, Poznań 1989

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

ŚKP mapa.svg
Autor: Jakub Torenc, Licencja: CC BY-SA 3.0
Średzka Kolej Powiatowa - mapa.
Px48 1920 (11.12.1992r.) Sroda Wask.jpg
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Parowóz wąskotorowy Px48-1920 na stacji kolejowej Środa Wielkopolska Wąskotorowa.
Plawce Rail Station.JPG
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dawny budynek Średzkiej Kolei Dojazdowej w Pławcach.
Poznan Sredzka Street train.JPG
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pozostałości po normalnotorowym odcinku Średzkiej Kolei Powiatowej w Poznaniu, na ul. Średzkiej.
Pkwsroda.jpg
Autor: Binct, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stacja Środa Miasto – początkowa stacja linii Środa Wielkopolska – Zaniemyśl.