Albatros żółtodzioby

Albatros żółtodzioby
Thalassarche chlororhynchos[1]
(Gmelin, 1789)
Ilustracja
Osobnik sfotografowany na archipelagu wysp Tristan da Cunha
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadaptaki
PodgromadaNeornithes
Infragromadaptaki neognatyczne
Rządrurkonose
Rodzinaalbatrosy
RodzajThalassarche
Gatunekalbatros żółtodzioby
Synonimy
  • Diomedea chlororhynchos Gmelin, 1789
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania podgatunku T. (c.) chlororhynchos

Albatros żółtodzioby (Thalassarche chlororhynchos) – gatunek dużego ptaka morskiego z rodziny albatrosów (Diomedeidae). Występuje w południowej części Oceanu Atlantyckiego, między Ameryką Południową a Afryką.

Długość ciała wynosi 80 cm. Jasno ubarwiony z ciemnymi skrzydłami. Górna krawędź dzioba, będąca cechą charakterystyczną gatunku, żółta. Gatunek wyglądem zbliżony do innych albatrosów z rodzaju Thalassarche.

Żywi się głównie głowonogami, rybami i skorupiakami, a także padliną zwierząt morskich i odpadkami z łodzi rybackich.

W okresie lęgowym składa jedno jajo w gnieździe naziemnym zbudowanym najczęściej z błota, torfu, piór i roślin. Oboje rodzice wysiadują na zmianę. Młode powracają do kolonii po 5 latach.

Gatunek jest zagrożony wyginięciem. Jego liczebność wykazuje znaczny trend spadkowy.

Taksonomia

Po raz pierwszy albatrosa żółtodziobego opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789 roku w dziele Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae pod nazwą Diomedea chlororhynchos[3]. Opis tego gatunku sporządził John Latham osiem lat przed Gmelinem w pracy A general synopsis of birds, jednak nie nadał mu nazwy naukowej, opisując go pod obecną nazwą angielską (Yellow-nosed Albatross). Ilustracja w tej książce została sporządzona na podstawie okazu pochodzącego z Przylądka Dobrej Nadziei[4]. John Gould w 1844 roku użył nazwy Diomedea olivaceorhyncha[5], która pojawiła się także w formie D. olivaceirostris w raporcie posiedzeń Akademii Nauk w 1856 r.[6]

Obecna nazwa naukowa Thalassarche chlororhynchos pojawiła się po raz pierwszy w literaturze w 1870 roku. Enrico Hillyer Giglioli wydzielił rodzaj Thalassarche z adnotacją: „Dziób zwężony, ogon średniej długości”. Zaznaczył też, że albatros żółtodzioby i albatros szarogłowy (Thalassarche chrysostoma) to osobne gatunki (wcześniej oba gatunki traktowano jako jeden)[7].

W 1913 roku Gregory Macalister Mathews nadał temu gatunkowi nazwę Nealbatrus chlororhynchos i wydzielił podgatunki – N.c. carteri i N.c. bassi[8]. Odnosiły się one do jednego gatunku, albatrosa białoszyjego (T. carteri), który został wydzielony do rangi gatunku w 2004 roku[9]. Obecnie zwykle nie wyróżnia się podgatunków[10].

Nie wszyscy autorzy są jednak zgodni, co do słuszności wydzielenia albatrosa białoszyjego w randze osobnego gatunku. Penhallurick i Wink po przeanalizowaniu sekwencji DNA wykazali, że albatros białoszyi różni się od albatrosa żółtodziobego jedynie w 0,35%, co ma zdecydowanie dowodzić, że T. carteri powinien pozostać podgatunkiem T. chlororhynchos[11]. Na swoich listach taksonomicznych również w randze podgatunku umieścili albatrosa białoszyjego James Clements[12], SACC[13] oraz polscy autorzy Kompletnej listy ptaków świata[14].

Morfologia

Wygląd zewnętrzny

Głowa i szyja mają barwę popielatą. Dziób czarny, z wyjątkiem jego górnej krawędzi, która ma barwę żółtą. U dojrzałych ptaków na końcu ciemnieje ona do barwy pomarańczowej, poszerzając swój zasięg do całej końcówki dzioba, nie tylko górnej krawędzi, natomiast koniuszek dzioba jest jasnożółty[15]. Nogi i stopy niebieskawe[16]. Skrzydła szare z brązowym odcieniem, sterówki ciemnoszare. Kuper, pokrywy nadogonowe i podogonowe, pierś, boki i brzuch białe. Osobniki młodociane podobne do dorosłych – mają jednak białą głowę i czarny dziób[17]. Brak dymorfizmu płciowego.

Wymiary średnie

Długość ciała wynosi 74–86 cm, rozpiętość skrzydeł 178–206 cm[16]. Masa ciała wynosi około 2,2 kg[18]. Pojedyncze skrzydło ma długość 456–499 mm, ogon 177–199 mm, dziób 105–124 mm (jego szerokość u nasady 22–27,5 mm), skok 74–84 mm[19]. Długość zewnętrznego palca wynosi ok. 11,2 cm, w tym pazura ok. 1,5 cm. Tylny palec (łac. hallux) ma tę samą długość, jednak pazur jest dłuższy, mierzy ok. 1,9 cm[20].

Zasięg występowania

Albatros żółtodzioby występuje w południowej części Oceanu Atlantyckiego. Gniazduje na wyspach archipelagu Tristan da Cunha (Inaccessible, Middle Island, Nightingale, Stoltenhoff Island) oraz wyspie Gough. Poza sezonem lęgowym występuje głównie między równoleżnikami 25°S i 50°S, pomiędzy Ameryką Południową a Afryką[2]. Nieregularnie pojawia się wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej[21]. Sporadycznie albatros żółtodzioby pojawia się u zachodnich wybrzeży Australii[22]. W latach 70. XX wieku na wyspie Middle Sister Island (Wyspy Chatham) został odnotowany pojedynczy lęg tego gatunku[23].

Pojedynczy albatros żółtodzioby obserwowany był w Norwegii 28 czerwca 2007 roku. Następnego dnia udokumentowano fotograficznie jego pojawienie się w hrabstwie Somerset w Wielkiej Brytanii. Ustalono, że był to osobnik trzyletni, posiadający jeszcze niewybarwioną na żółto, górną część dzioba. Został oznaczony i wypuszczony, jednak odnaleziono go potem w hrabstwie Lincolnshire (Wielka Brytania). 8 lipca 2007 zaobserwowano młodocianego albatrosa (z czarnym dziobem), przypuszczalnie tego samego gatunku, u wybrzeży Szwecji, a następnie, 9 lipca, na Wyspach Owczych, jednak nie potwierdzono oznaczenia gatunku[24].

Pożywienie

Młodociany ptak w locie

Albatros żółtodzioby żywi się głównie głowonogami, rybami i skorupiakami. Jest pokarmowym oportunistą, zadowalając się często odpadkami z łodzi rybackich. Zdarza się także, że wykrada zdobycz burzykom białobrodym (Procellaria aequinoctialis) lub tropi ławice tuńczyków i wielorybów, łapiąc ich zdobycz tuż pod powierzchnią[18].

U 27 zbadanych okazów tego gatunku, zebranych w latach 1994–2004, w układach pokarmowych stwierdzono obecność otolitów morskich bezkręgowców z rodzajów Sagitta i Asteriscus, soczewki oczu, ząb, kości ryb doskonałokostnych, mięso ryb, szczątki głowonogów i pióro. Znaleziono także worek foliowy i plastikową żyłkę do połowu ryb. U martwych okazów znalezionych u wybrzeży Brazylii oraz 21 ptaków złapanych w trakcie połowu ryb w układach pokarmowych stwierdzono obecność Micropogonias furnieri z rodziny kulbinowatych, umbryny argentyńskiej (Umbrina canosai), Porichthys porosissimus z rodziny batrachowatych, Malacocephalus occidentalis z rodziny buławnikowatych, kalmara argentyńskiego (Illex argentinus), nieokreślone gatunki z rodzajów: Ornithoteuthis z rodziny strzalikowatych, Gonatus z podrzędu Oegopsina oraz Histioteuthis, kałamarnice oraz nieokreślony gatunek należący do spodoustych[25].

Tryb życia i zachowanie

Wysiadujący ptak na wyspie Nightingale

John Latham w swoim opisie zamieścił informację, że albatros żółtodzioby lata ok. 1,5 m nad powierzchnią wód[4]. Zazwyczaj na morzu milczy[26], poza sytuacjami, w których walczy o pożywienie. W koloniach lęgowych głośny, wydaje z siebie wysokie, gwałtowne, wibrujące, nosowe okrzyki hek-ek-ek-ek-ek-ekek-eg-eg-eeg-eeeg[27].

Lęgi

Osobnik w szacie juwenilnej

Albatros żółtodzioby jest monogamiczny[18]. Dojrzałość płciową osiągają między 8 a 10 rokiem życia[28]. Ptaki zaczynają tworzyć kolonie lęgowe od lipca[29] do końca sierpnia[18]. Gniazdo usypane jest z błota, torfu, piór i roślin. Jaja składane są od września do początku października. W lęgu jedno białe jajo. Ma ono wymiary około 96,8×63,5 mm, waży 218 gramów[30]. Inkubacja trwa od początku sierpnia do grudnia; wysiadują oba ptaki z pary. Opieka nad pisklętami trwa od listopada do końca kwietnia. Pisklęta pierzą się od końca marca do kwietnia. Młode osobniki powracają do kolonii po 5 latach. Sukces lęgowy wynosi 62–76%[23][29]. Albatrosy żółtodziobe mogą żyć do 37 lat[28].

Status, zagrożenia i ochrona

Populacja

Wielkość i trend populacji[23]
LokalizacjaPopulacjaDataTrend
Gough5,3 tys. par2001stabilna
Tristan da Cunha (główna wyspa)16–30 tys. par1974stabilna
Nightingale4,5 tys. par1974malejąca
Middle100–200 par1974
Stoltenhoff Island500 par1974
Inaccessible1,1 tys. par1983malejąca
Całkowicie55–83,2 tys.2001malejąca

Według IUCN gatunek jest klasyfikowany jako zagrożony wyginięciem (EN – endangered). Całkowita liczebność szacowana jest na 21–32 tys. ptaków. W 1974 roku liczebność na wyspie Tristan da Cunha szacowana była na 16–30 tys. par lęgowych, na wyspie Nightingale 4500 par, w 2010 roku na Middle Island na 40 par, a na Stoltenhoff 210[23]. Na Inaccessible Island w 2004 roku populację oszacowano na 2000 osobników[31]. W 2007 roku liczebność na wyspie Nightingale zmalała do 4000 par. Z tych informacji można wywnioskować, że całkowita liczebność powinna wynosić 27 500–41 600 par lęgowych, jednak dane z wyspy Tristan da Cunha są nieaktualne, gdyż pochodzą sprzed ponad 30 lat. W 2001 roku liczebność na tej wyspie wynosiła 3250 par lęgowych[23]. Na wyspie Gough w trakcie sezonu lęgowego w latach 2000–2001 zliczono 538 wysiadujących osobników, 137 ptaków w gnieździe, lecz bez jaj oraz 113 albatrosów niezajętych lęgami. Biorąc pod uwagę badany obszar, stanowiący ok. 11% całkowitej powierzchni zasiedlanej przez te ptaki, oszacowano łączną populację wyspy na 5260 par[32]. Na tej wyspie w latach 1982–1988 przeżywalność piskląt szacowana była na 23–39%[29]. Globalny trend populacji wskazuje na 70% spadek jej liczebności w ciągu 72 lat[23].

IUCN uznaje albatrosa białoszyjego (T. (c.) carteri) za osobny gatunek i również zalicza go do kategorii EN – zagrożony wyginięciem[33].

Zagrożenia

Sztucznie wprowadzone lub zawleczone zwierzęta zagrażające albatrosom (ich lęgom), ale i innym ptakom morskim to: królik europejski (Oryctolagus cuniculus), kot domowy (Felis catus), szczur wędrowny (Rattus norvegicus), szczur śniady (R. rattus), ostronos białonosy (Nasua narica), gronostaj (Mustela erminea), pies domowy (Canis lupus familiaris), mysz domowa (Mus musculus) oraz świnia domowa (Sus scrofa)[34].

Zagrożenie dla tego gatunku stanowi także tzw. połów na takle (ang. longline fishing)[23] oraz poprzez tzw. trałowanie[35]. W obu tych przypadkach ptaki wpadają w sieci.

Ochrona

Gatunek został wpisany do Załącznika II Konwencji Bońskiej oraz do Aneksu 1 Porozumienia o Ochronie Albatrosów i Petreli (ang.: Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, ACAP). Populacja albatrosów żółtodziobych jest monitorowana na wyspie Gough, która od 1995 roku wpisana jest na listę światowego dziedzictwa przyrodniczego. W latach 2004–2005, celem ustalenia morskiego zasięgu, kontrolowano ptaki z wyspy Gough z nadajnikami, a w latach 2007–2008 z Tristan da Cunha. W 2006 roku South East Atlantic Fisheries Commission zarządziło, by takle do połowu ryb były umieszczane w wodzie w nocy[23].

Jako działania ochronne w przyszłości proponuje się przeprowadzenie spisu populacji na wszystkich wyspach archipelagu Tristan da Cunha, prowadzenie regularnego monitorowania bardziej reprezentatywnej części populacji i kontynuowanie monitorowania na wyspie Gough[23].

Znaczenie w kulturze człowieka

W 1954 i 1972 roku na wyspie Tristan da Cunha ukazały się dwa znaczki pocztowe przedstawiające wizerunek albatrosa żółtodziobego. Pierwszy, czarno-biały, przedstawiał dorosłego osobnika z dwoma młodymi, a na drugim, kolorowym, dwa dorosłe osobniki oraz roślinę Apium australe z rodzaju selerów. W 1977 w serii znaczków dotyczącej awifauny tej wyspy uwzględniony został także ten gatunek. W 1987 roku ukazał się znaczek upamiętniający norweską ekspedycję na Tristan da Cunha, mającą miejsce w latach 1937–1938 i będącą pierwszą ekspedycją badawczą na tej wyspie[36]. Ukazana została scena obrączkowania ptaka. W 1988 roku na znaczku przedstawiono malunek autorstwa Augustusa Earle, londyńskiego artysty, na którym znalazł się także albatros żółtodzioby[37]. BirdLife International w 2003 roku wydało 5 znaczków zachęcających do ochrony tego gatunku[38]. Siedem lat później również na wyspie Tristan da Cunha ukazał się znaczek ze zdjęciem obrączkowanego ptaka. Oprócz tego T. chlororhynchos ukazano także na znaczkach z Grenady, Mozambiku, Namibii i Tanzanii[39] oraz z wyspy Amsterdam, znaczku z serii Inauguration of Ghana Airways obok samolotu Boeing 377 Stratocruiser[40].

Przypisy

  1. Thalassarche chlororhynchos, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b Thalassarche chlororhynchos, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  3. Johan Friedrich Gmelin, Carl von Linne: Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae. T. 1. 1789.
  4. a b John Latham: A general synopsis of birds. Londyn: Benj. White, 1781.
  5. John Gould. On the family Procellariidae with descriptions of ten new species. „The Annals and magazine of natural history”. 13, s. 361, 1844 (ang.). 
  6. Académie des sciences. „Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences”. 42, s. 678, 1856 (fr.). 
  7. Enrico Hillyer Giglioli: Note intorno alla distribuzione della fauna vertebrata nell'oceano. 1870, s. 59. [dostęp 2013-10-19]. (wł.)
  8. Novitates Zoologicae. T. 39. Londyn: Hazell, Watsey & Viney, 1933-36.
  9. C. R. J. Robertson, G. B. Nunn: Towards a new taxonomy for albatrosses. W: Albatross Biology and Conservation. Chipping Norton: Surrey Beatty & Sons, 1998. ISBN 0-949324-82-5.
  10. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Petrels, albatrosses (ang.). IOC World Bird List (v11.1). [dostęp 2021-03-01].
  11. Penhallurick, John & Wink, Michael. Analysis of the taxonomy and nomenclature of the Procellariformes based on complete nucleotide sequences of the mitochondrial cytochrome b gene. „Emu”. 104 (2), s. 125–147, 2004. DOI: 10.1071/MU01060 (ang.). [dostęp 2013-10-16]. 
  12. James Clements: The Clements Checklist of the Birds of the World. Wyd. 6. Ithaca, NY: Cornell University Press, 2007. ISBN 978-0-8014-4501-9. (ang.)
  13. J. V. Remsen Jr.: A classification of the bird species of South America, South American Classification Committee, American Ornithologists' Union (ang.). W: South American Classification Committee [on-line]. American Ornithologists' Union, 2020-06-22. [dostęp 2020-07-12].
  14. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Diomedeidae Gray,GR, 1840 - albatrosy - Albatrosses (Wersja: 2017-12-14). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-07-12].
  15. Sir Walter Lawry Buller: A History of the Birds of New Zealand. Londyn: 1888. (ang.)
  16. a b L.H. Brown, E.K. Urban, K. Newman: The Birds of Africa. T. 1. Ostriches and to Birds of Prey. Londyn: Academic Press, 1982. ISBN 978-1-4081-9052-4.
  17. Alexander Wilson: Wilson's American Ornithology: With Notes by Jardine; to which is Added a Synopsis of American Birds, Including Those Described by Bonaparte, Audubon, Nuttall, and Richardson. s. 741.
  18. a b c d Daniel Le-Dantec: Albatros à nez jaune (fr.). oiseaux.net, 2005. [dostęp 2013-10-17].
  19. Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds. University of Chicago Press, 1977, s. 97-98. ISBN 978-0-226-05641-8.
  20. Johan James Audobon: The birds of America: from drawings made in the United States and their territories. 1840, s. 196-197. (ang.)
  21. P. Alström, P. Colston, I. Lewington: Guide des oiseaux accidentels et rares en Europe, Delachaux et Niestlé. Lausanne: Lynx Edicions, 1992, s. 30. (fr.)
  22. Atlantic Yellow-nosed Albatross (ang.). W: arkive.org [on-line]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-07)].
  23. a b c d e f g h i Atlantic Yellow-nosed Albatross Thalassarche chlororhynchos (ang.). BirdLife International, 2013. [dostęp 2013-10-17].
  24. Steve Gantlett, Tony Pym: The Atlantic Yellow-nosed Albatross from Somerset to Lincolnshire – a new British bird (ang.). Birding.co.uk, 2007.
  25. Fernanda I. Colabuono, Carolus M. Vooren: Diet of Black-browedThalassarche melanophrys and Atlantic Yellow-nosed T. chlororhynchos Albatrosses and White-chinned Procellaria aequinoctialis and Spectacled P. conspicillata petrels off southern Brazil (ang.). Marine Ornithology, 2006.
  26. National Audobon Society: Yellow-nosed Albatross (ang.). [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-03)].
  27. Michael K. Morcombe: Field guide to Australian birds. Steve Parish Publications, 2002. ISBN 978-1-74021-417-9.
  28. a b J. del Hoyo, A. Elliot, J. Sargatal: Handbook of the Birds of the World. T. 1. Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-09-1.
  29. a b c Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels: Atlantic Yellow-nosed Albatross (ang.). 2009. [dostęp 2013-10-19].
  30. Max Schönwetter & W. Meise: Handbuch der Oologie. T. 2. 1988, s. 194.
  31. Peter G. Ryan: Inaccessible Island Seabird Monitoring Manual. Reserch Raport (ang.). Royal Society for the Protection of Birds, 2005. [dostęp 2013-10-19].
  32. Richard Cuthbert, Erica Sommer: Gough Island Monitoring Manual. Royal Society for the Protection of Birds, 2004.
  33. Thalassarche carteri, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2021-03-01] (ang.).
  34. Thalassarche chlororhynchos — Yellow-nosed Albatross. Australian Government Department of Sustainability. [dostęp 2013-05-02].
  35. Trawl fisheries cause significant mortality to albatrosses (ang.). BirdLife International, 2013. [dostęp 2013-10-17].
  36. Allan Crawford's work for Tristan da Cunha. Tristan da Cunha Association. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-17)].
  37. Tristan da Cunha. Birds on Stamps. [dostęp 2013-05-01].
  38. Albatrosses and petrels are depicted on postage stamps from around the World (ang.). Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, 2011. [dostęp 2013-10-19].
  39. Diomedidae (ang.). Birds on Stamps. [dostęp 2013-05-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-04)].
  40. Znaczek: Stratocruiser and Albatross. Colnect. [dostęp 2013-10-19].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Juvenile Yellow-nosed albatross.jpg
Autor: Brian Gratwicke, Licencja: CC BY 2.0
Juvenile Yellow-nosed albatross
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Thalassarche chlororhynchos map.svg
Autor: Cephas, Licencja: CC BY-SA 4.0
Range map of Atlantic yellow-nosed albatross.
Thalassarche chlororhynchos immature - SE Tasmania.jpg
Autor: JJ Harrison (https://www.jjharrison.com.au/), Licencja: CC BY-SA 3.0
Yellow-nosed Albatross (Thalassarche chlororhynchos) immature, East of the Tasman Peninsula, Tasmania, Australia
Yellow-nosed albatross.jpg
Autor: Brian Gratwicke, Licencja: CC BY 2.0
Yellow-nosed albatross
Status iucn3.1 EN pl.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Albatrosses at the 'ponds' on Nightingale Island.jpg
Autor: Brian Gratwicke, Licencja: CC BY 2.0
Albatrosses nesting in Fernbush plant communities dominated by the endemic tree-fern Blechnum palmiforme