Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach

Archikatedra Chrystusa Króla
w Katowicach
Distinctive emblem for cultural property.svg A/1658/97 z 15 grudnia 1997[1]
archikatedra
Ilustracja
Archikatedra katowicka (2012)
Państwo Polska
Województwo śląskie
MiejscowośćKatowice
AdresPlac Katedralny
Wyznaniekatolickie
Kościółrzymskokatolicki
ParafiaChrystusa Króla w Katowicach
WezwanieChrystusa Króla
Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry znajduje się punkt z opisem „Archikatedra Chrystusa Króla”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Archikatedra Chrystusa Króla”
Ziemia50°15′05,76″N 19°01′08,80″E/50,251600 19,019110
Strona internetowa

Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicachkościół zbudowany w latach 1927–1955 w stylu klasycyzującym według projektu architektów Zygmunta Gawlika i Franciszka Mączyńskiego[2]. Wznosi się w południowej części centrum Katowic, w prostokącie zamkniętym ulicami Powstańców, Wita Stwosza, Jordana i Plebiscytową.

Historia

Wnętrze archikatedry Chrystusa Króla

Do budowy katedry przystąpiono oficjalnie 5 czerwca 1927[3]. Miejsce pod budowę kościoła i kurii biskupiej, o powierzchni 90 tys. m², objęło teren dawnej cegielni[4]. Już w 1924 r. zakup tego gruntu wsparł kwotą 500 tys. zł. Wydział Budżetowo-Gospodarczy autonomicznego Województwa Śląskiego[5]. Pierwszym magister fabricae a zarazem przewodniczącym Komitetu Budowy Katedry w Katowicach wybrany został ks. dr Emil Szramek[6]. Kamień węgielny wmurowano 4 września 1932. W uroczystości uczestniczyli: abp Adam Stefan Sapieha, bp Antoni Szlagowski, bp Bernard Dembek, nuncjusz abp Francesco Marmaggi, wojewoda Michał Grażyński i członkowie kapituły katedralnej[7]. W poniedziałek 15 października 1934 z rusztowań spadli z wysokości 8 m ponad 100 osób, m.in. ksiądz, budowniczy[8].

Do września 1939 roku wybudowano prezbiterium, kilkumetrowe mury i schody, jednak po rozpoczęciu okupacji władze niemieckie zabroniły dalszej budowy. Po zakończeniu II wojny światowej budowę wznowiono w połowie 1947 r. pod kierunkiem ks. Rudolfa Adamczyka. W 1948 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach zażądało obniżenia wysokości kopuły katedry o 40 m, aby nie dominowała w pejzażu Katowic, jednak ks. Adamczyk to żądanie odrzucił[9]. Projekt przedwojennych architektów na skutek żądania władz wojewódzkich Polski Ludowej uległ jednak modyfikacji około 1954 roku (m.in. aż o 38 m obniżono kopułę i ostatecznie katedra osiągnęła wys. 64 m, dł. 101 m, szer. 50 m). Główny wpływ na zmniejszenie kopuły miał formalnie zastępujący biskupów katowickich ks. Jan Piskorz (ksiądz patriota, posłuszny komunistycznym władzom)[10]. Dzięki zgodzie na obniżenie kopuły budowa nabrała tempa[9]. Konsekracji świątyni dokonał 30 października 1955, podczas tzw. wysiedlenia biskupów katowickich, ordynariusz częstochowski Zdzisław Goliński, jednak prace wykończeniowe trwały jeszcze prawie do drugiej połowy lat 60.

Architektura

Mury świątyni wzniesiono w większości z żelazobetonu, a zewnętrzne okładziny ścian wykonano z dolomitu wydobywanego i obrabianego w kamieniołomach Imielina (woj. śląskie). Do budowy schodów wykorzystano m.in. kamień z rozebranej w 1933 r. Wieży Bismarcka w Mysłowicach[10]. Witraże zaprojektował prof. Stanisław Pękalski[4]. Wyposażenie i aranżację wnętrza zaprojektował w 1973 arch. Mieczysław Król, a elementy rzeźbiarskie Jerzy Egon Kwiatkowski, realizację ukończono w 1987. Archikatedra Chrystusa Króla jest największą archikatedrą w Polsce.

20 czerwca 1983 w katowickiej katedrze gościł papież Jan Paweł II. Dziewięć lat później w obecności biskupów śląskich odczytano w niej bullę Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992, erygującą metropolię katowicką i tworzące archikatedrę.

W archikatedrze wręczana jest każdego roku nagroda Lux ex Silesia.

W krypcie Archikatedry Chrystusa Króla w Katowicach pochowani zostali śląscy biskupi: Arkadiusz Lisiecki, Stanisław Adamski oraz Herbert Bednorz.

Archidiecezja katowicka obchodzi wspomnienie liturgiczne rocznicy poświęcenia kościoła metropolitalnego 30 października.

W lutym 2020 premier Mateusz Morawiecki, przedstawiciele województwa śląskiego, miasta Katowice i archidiecezji katowickiej podpisali umowę w sprawie sfinansowania budowy w archikatedrze tzw. Panteonu Górnośląskiego. Wkład finansowy ze środków publicznych wyniesie minimum 46 mln złotych. Strona kościelna ma wnieść 3 mln zł[11].

Rządcy i proboszczowie

  • Ks. Karol Skupin, administrator (1938–1939)
  • Ks. Stefan Szwajnoch, kuratus (X 1939)

W czasie II wojny światowej parafią zarządzali:

  • Ks. Karol Skupin (X 1939)
  • Ks. Rudolf Adamczyk (XI 1939-1941)
  • Ks. Franciszek Woźnica (II 1941–IV 1945)
  • Ks. Wilhelm Lizura (V 1941–II 1945)

Po wojnie parafią zarządzał ks. Rudolf Adamczyk. W czasie jego uwięzienia w latach 1952–1956 parafią zarządzali:

  • Ks. Franciszek Pisula (I 1952–I 1953)
  • Ks. Józef Koterla (1953–XI 1956)

Po powrocie biskupów z wygnania do diecezji parafią zarządzali:

  • Ks. Rudolf Adamczyk (1956–1973, proboszcz od 1958)
  • Ks. Henryk Zganiacz, proboszcz (1973–1998)
  • Ks. Stanisław Puchała, proboszcz (1998–2013)
  • Ks. Andrzej Marcak, administrator (2013–2015)
  • Ks. Łukasz Gaweł, proboszcz (2015-nadal)

Z tej parafii pochodzi biskup Piotr Libera − w latach 1997–2007 biskup pomocniczy katowicki, obecnie ordynariusz płocki.

Organy

Instrument został wybudowany w 1980 roku przez Gregora Hradetzky'ego z Krems an der Donau. Powstał w miejsce poprzednich organów firmy Klimosz i Dyrszlag przebudowanych przez Wacława Biernackiego. To jeden z dwóch instrumentów w archikatedrze. Drugi, 17-głosowy, także tego samego budowniczego z 1977 roku, znajduje się w prezbiterium.

Dyspozycja instrumentu[12]

Manuał IManuał IIManuał IIIPedał
1. Subbas 16'
1. Holzgedackt 8`1. Pommer 16'1. Bourdon 16'2. Principal 16'
2. Quintadene 8'2. Principal 8'2. Violprincipal 8'3. Quintbas 10 2/3'
3. Principal 4'3. Rohrflöte 8'3. Vox coelestis 8'4. Flötenbas 8'
4. Rohrflöte 4'4. Spitzgambe 8'4. Octave 45. Octave 8'
5. Blockflöte 2'5. Octave 4'5. Nachthorn 4'6. Choralbas 4'
6. Spitzquinte 1 1/3'6. Gedakt 4'6. Nasat 2 2/3'7. Hintersatz 2 2/3'
7. Sesquialtera 2 f.7. Quinte 2 2/3'7. Doublette 2'8. Nachthorn 2'
8. Scharf 18. Octave 2'8. Terz 1 3/5'9. Posaune 16'
9. Krummhorn 8'9. Mixtur 1 1/3'9. Cornet 5 f.10. Trompete 8'
Tremulant10. Trompete 16'10. Plein Jeu 1 1/3'
11. Trompete 8` (horyzontalna)11. Fagott 16'
12. Trompette harm. 8'
13. Clairon 4'
Tremulant

Dzwony

Nad szczytem katedry wisi łącznie 5 dzwonów[13]. Wszystkie uruchamiane są z okazji ważnych uroczystości, jak Wigilia Paschalna, święcenia kapłańskie, Msze pontyfikalne, natomiast trzy z nich usłyszeć można przed Mszami.

W 2021 roku w związku z budową tarasu widokowego na dachu katedry dzwony przeszły remont, w którym zmieniono między innymi ich zawiesia[14][15].

Dane dzwonów
ImięWaga (kg)TonŚrednica (cm)Rok odlaniaOdlewnia
1Jubilaeum~3500 kgh0173 cm1999Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
2Chrystus Król~1550 kgd'142 cm1983Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
3Matka Boża Piekarska~841 kgfis'105 cm1983Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
4Św. Józef Robotnik~473 kga'97 cm1983Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
5Św. Michał Archanioł~348 kgh'85 cm1983Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 18 sierpnia 2003 r. znaczek pocztowy przedstawiający katowicką archikatedrę o nominale 3,40 . Okazja była odbywająca się w 2003 r. w Katowicach XIX Ogólnopolska Wystawa Filatelistyczna. Autorem projektu znaczka była Magdalena Jończyk. Ryt wykonała Wanda Zajdel. Dwie różne formy znaczka wydrukowano techniką rotograwiury i stalorytu, na papierze fluorescencyjnym, w nakładzie 530.000 szt. Obok archikatedry na znaczku znalazł się też Pomnik Powstańców Śląskich, a na okolicznościowym bloczku gmach Biblioteki Śląskiej[16].

Galeria


Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2021-09-30. [dostęp 2010-12-31].
  2. Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami w województwie śląskim na lata 2010−2013 (pol.) www.slaskie.pl [dostęp 2011-07-19]
  3. Michał Bulsa: Ulice i place Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2012, s. 150. ISBN 978-83-933-665-8-3. (pol.)
  4. a b Przewodnik po Katowicach, wyd. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Zarząd Okręgu Katowice, wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1962, s. 114.
  5. Marjan Władysław Tułacz: Rozwój administracji skarbowej i finansów Województwa Śląskiego [w:] "Województwo Śląskie 1918-1928. Rozwój administracji samorządowej Województwa Śląskiego w zarysie", nakładem Śląskiej Rady Wojewódzkiej w Katowicach, Katowice 1929, s. 215
  6. Dorota Głazek: Historia budowy katedry w Katowicach. W: Stanisław Markowski, Stanisław Puchała, Anna Liskowacka: Katedra Chrystusa Króla w Katowicach. Katowice: Parafia Katedralna Chrystusa Króla : „Telemach”, 2000, s. 109. ISBN 83-913632-0-1.
  7. Jerzy Myszor: Historia diecezji katowickiej. Katowice: [Kuria Metropolitalna], 1999, s. 101. ISBN 83-86922-60-5.
  8. Budiwelna katastorfa. „Diło”. 279, s. 7, 18 października 1934. (ukr.)
  9. a b Jak katedrę w Stalinogrodzie zbudowano | W cieniu katedry - strona 3 - Polityka.pl, www.polityka.pl [dostęp 2017-11-22] (pol.).
  10. a b Michał Smolorz. Z historii budowy katedry w Katowicach: Opus Dei czy zbieg przypadków?. „Z Tej ziemi: Śląski kalendarz katolicki”. 1985. s. 59-61. ISSN 0239-5630. 
  11. Teresa Semik: To zły czas dla Panteonu Górnośląskiego, ale zacznie działać jeszcze w maju. dziennikzachodni.pl, 7 maja 2020. [dostęp 2020-05-10].
  12. Tomasz Barcik, Katowice ( Archikatedra Chrystusa Króla (organy wielkie)), musicamsacram.pl [dostęp 2021-03-03].
  13. Wyborcza.pl, Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, największa w Polsce, ma 60 lat, katowice.wyborcza.pl [dostęp 2021-09-26].
  14. Instytut Gość Media, Katowice. Katedralne dzwony zostały opuszczone na ziemię, katowice.gosc.pl, 27 września 2021 [dostęp 2022-03-28].
  15. Instytut Gość Media, Dzwony katedry - remontu czas..., Instytut Gość Media, 27 września 2021 [dostęp 2022-03-28].
  16. Marek Jedziniak: 2003.08.18. XIX Ogólnopolska Wystawa Filatelistyczna Katowice 2003 (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-06-03].

Bibliografia

  • Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. Ewa Chojecka, wydawca: Muzeum Śląskie, Katowice 2004, ISBN 83-87455-77-6, s. 392.
  • Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice − Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 42. ISBN 83-85831-35-5.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Katowice location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa lokacyjna miasta Katowice. Punkty graniczne mapy:
  • N: 50.30 N
  • S: 50.125 N
  • W: 18.885 E
  • E: 19.125 E
Silesian Voivodeship location map2.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of en:Silesian Voivodeship with counties (powiats) and municipalities (gminas). Geographic limits of the map:
  • N: 51.1617 N
  • S: 49.2956 N
  • W: 17.8872 E
  • E: 20.0559 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Church.svg
icone pour église
Pomnik Historii logo.svg
Logo Pomników Historii Polski
Katowice Cathedral backside.jpg
(c) PetrusSilesius, CC-BY-SA-3.0
Backside of Katowice Cathedral. (zabytek nr rejestr. A/1658/97)
Cathedral Katowice.jpg
Autor: PetrusSilesius, Licencja: CC BY-SA 2.0 de
The Christ-The-King cathedral of the archdiocese in Katowice. Built from 1932 to 1955.
Katowice - Katedra - Kaplica 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Kaplica w archikatedrze pw. Chrystusa Króla w Katowicach.
Katowice - Katedra - Drzewo fatimskie 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Drzewo fatimskie w archikatedrze pw. Chrystusa Króla w Katowicach.
Katowice - Katedra - Chrzcielnica 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Chrzcielnica w archikatedrze pw. Chrystusa Króla w Katowicach.
Katowice - Katedra Chrystusa Króla - Krypta 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Krypta w katedrze pw. Chrystusa Króla w Katowicach.
JPII-pomnik Katowice.jpg
Pomnik pap. Jana Pawla II w Katowicach, art. rzeźbiarz Zemła
Top Banner Katowice Archikatedra (Panorama).jpg
Autor: PiotrMig, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice, Archikatedra Chrystusa Króla. Panorama w wnętrza bazyliki.
Dome of the Cathedral in Katowice.JPG
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Piotrus (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 3.0

Photo by myself, Dec'06.

Dome of the cathedral in the background.
Archikatedra Chrystusa Króla ul. Plebiscytowa Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Archikatedra Chrystusa Króla zbudowana w latach 1927−1955 w stylu klasycyzującym według projektu architektów Z. Gawlika i F. Mączyńskiego (zabytek nr A/1658/97)
Ratzinger Mosaic Katowice.jpg
Autor: PetrusSilesius, Licencja: CC BY-SA 2.0 de
The mosaic in the cathedral of Katowice was donated by the then Cardinal Ratzinger, now Pope Benedict XVI.