Gmach Sejmu Śląskiego w Katowicach

Gmach Sejmu Śląskiego
Symbol zabytku nr rej. A/285/09 z 19 sierpnia 1978
Ilustracja
Gmach Sejmu Śląskiego
(widok od strony placu Sejmu Śląskiego)
Państwo Polska
MiejscowośćKatowice
Adresul. Jagiellońska 25
Styl architektonicznymodernizm
Rozpoczęcie budowy1925
Ukończenie budowy1929
Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry znajduje się punkt z opisem „Gmach Sejmu Śląskiego”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Gmach Sejmu Śląskiego”
Ziemia50°15′12,09″N 19°01′27,78″E/50,253358 19,024383

Gmach Sejmu Śląskiegozabytkowy budynek znajdujący się w centrum Katowic, przy ulicy Jagiellońskiej 25. Wybudowany w stylu modernistycznym. W okresie międzywojennym jeden z największych budynków administracyjnych w Polsce. Jego sala sejmowa była wzorcem dla sali Sejmu II RP. Obecnie siedziba śląskiego Urzędu Marszałkowskiego i Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego.

Historia

Konkurs na projekt budynku dla Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego został ogłoszony w 1923 roku. Wpłynęło na niego 67 prac. Akceptację uzyskał projekt autorstwa architektów z Krakowa: Ludwika Wojtyczki, P. Jurkiewicza, K. Wyczyńskiego i S. Żeleńskiego[1]. Projekt został zrealizowany w latach 1925–1929[2].

Jeszcze niewykończony budynek został poświęcony 5 maja 1929 r. przez bpa Arkadiusza Lisieckiego. W uroczystości uczestniczył ówczesny Prezydent II RPIgnacy Mościcki. Ostatnie prace wykończeniowe i wyposażeniowe zakończono w 1932 roku. Koszt budowy gmachu wyniósł 12,5 mln ówczesnych złotych. W całości sfinansował ją Skarb Śląski.

Do wybuchu II wojny światowej w gmachu Sejmu Śląskiego mieściło się również (w założeniu tymczasowo), powstałe w 1929 r., Muzeum Śląskie, którego otwarcie w specjalnie dla niego wybudowanym budynku przy obecnym Placu Bolesława Chrobrego miało nastąpić w sierpniu 1939 roku.

W okresie II wojny światowej, w latach 1941–1945 budynek był siedzibą gauleitera i władz Reichsgau Oberschlesien, w składzie którego znalazł się Górny Śląsk i zachodnia Małopolska, z Katowicami jako stolicą.

Obecnie w budynku Sejmu Śląskiego mieści się Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Śląski Urząd Wojewódzki oraz kilka innych urzędów np. Śląskie Kuratorium Oświaty. 29 sierpnia i 12 października 2017 na Sali Sejmu Śląskiego odbyła się I sesja Zgromadzenia Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.

Z dniem 18 sierpnia 1978 r. gmach został wpisany do rejestru zabytków (nr rej.: A/285/09)[3]. 22 października 2012 roku gmach został uznany za pomnik historii[4].

Architektura

Herby zdobiące elewację

Dane ogólne

Reprezentacyjny westybul w gmachu Sejmu Śląskiego

Budynek powstał w konstrukcji żelbetowej, z zewnątrz obłożony płytami z piaskowca. W stylu klasycyzmu akademickiego[5]. Składa się z czterech skrzydeł tworzących zamknięty czworobok. Na wewnętrznym dziedzińcu do jednego ze skrzydeł przylega osobny budynek sali sejmowej, wzniesiony na planie okręgu.

Ogólna powierzchnia zabudowana budynku wynosi ok. 6 550 m²[6]. Obiekt zawiera 634 pomieszczenia o łącznej kubaturze 161 474 m³. W momencie oddania do użytku był największym budynkiem biurowym w Polsce.

Budynek ma łącznie siedem kondygnacji: pięć nadziemnych oraz dwa piętra podziemne. Znajduje się w nim 1300 okien. Łączna długość korytarzy wynosi ponad 6 km.

Sala Sejmowa

Sala Sejmowa

Sala Sejmowa posiada 80 miejsc dla posłów i prezydium Sejmu, 30 dla przedstawicieli Urzędu, 30 dla prasy oraz na galerii 120 miejsc dla publiczności. Centralnym miejscem jest trybuna marszałkowska z bogato zdobionymi fotelami marszałka i wicemarszałków. Sala Sejmu Śląskiego posłużyła jako wzorzec dla budowanej w podobnym czasie siedziby Sejmu Rzeczypospolitej w Warszawie.

Sala Marmurowa

Sala Marmurowa

Sala „Marmurowa”, nazywana niegdyś „Recepcyjną” służyła jako miejsce oficjalnych spotkań i balów. W okresie II wojny światowej została poważnie przebudowana w stylu monumentalnej architektury nazistowskiej, według projektu Alberta Speera, „nadwornego” architekta Adolfa Hitlera. Wzorem było podobne w funkcji jedno z pomieszczeń kancelarii III Rzeszy w Berlinie. Obecnie Sala „Marmurowa” wykorzystywana jest m.in. jako miejsce konferencji.

W związku ze swoim podobieństwem do pomieszczeń kancelarii III Rzeszy została wykorzystana w niektórych scenach w serialu „Stawka większa niż życie”.

Sala Boazeryjna

Przed II wojną światową służyła jako prywatny salon wypoczynkowy Wojewody Śląskiego – Michała Grażyńskiego.

W latach 90. XX wieku, w trakcie gruntownych prac konserwatorskich podjętych z inicjatywy ówczesnego wojewody śląskiego – Wojciecha Czecha, usunięto z boazerii wiele warstw farb, przywracając jej pierwotny wygląd. Obecnie Sala Boazeryjna jest wykorzystywana jako miejsce kuluarowych lub mniej licznych spotkań wojewody śląskiego z odwiedzającymi go dygnitarzami państwowymi i zagranicznymi.

Skarbiec

W podziemiach budynku znajduje się skarbiec, w którym w okresie międzywojennym przechowywano tzw. Skarb Śląski. Jego mury mają około 1,5 metra grubości. Ciekawostką jego konstrukcji jest mechanizm, który przy próbie dostania się do niego przez osoby niepowołane automatycznie zatapia Skarb w basenie znajdującym się poniżej podłogi.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej znajdowało się w nim około tony złota w sztabach. Obecnie skarbiec służy jako archiwum urzędu śląskiego i wojewody.

Tunele

Jeden z podziemnych tuneli

W podziemiach gmachu znajduje się kilka tuneli przewidzianych najprawdopodobniej do skrytej ewakuacji dostojników i osób w nim zatrudnionych. Jeden z nich przechodzi pod ulicą Juliusza Ligonia, a wyjście z niego znajduje się w ogrodzie jednego z pobliskich domów. Drugi wiedzie do placu K. Miarki i tam łączy się z tamtejszym systemem podziemnych przejść. Ten odkryto podczas postawienia pomnika Wojciecha Korfantego. Trzeci prowadzi w stronę obecnego Centrum Kultury Katowice im. Krystyny Bochenek.

Schron

Podczas II wojny światowej część piwnic zostało przez Niemców przekształcona w niewielki schron. Znajduje się on pod dawnym mieszkaniem wojewody Grażyńskiego. Schron został m.in. wyposażony w urządzenia wentylujące.

Winda

Winda w gmachu Sejmu Śląskiego

W gmachu znajduje się tzw. „winda paciorkowa” (inna nazwa: dźwig okrężny), nazywana popularnie „paternoster”. W tym systemie kabiny windy (tu jest ich w sumie czternaście), nie posiadające drzwi, ciągle krążą nie zatrzymując się na piętrach. Wchodzi się do nich podczas ich ruchu pionowego. Wszystkie są zawieszone na potężnym stalowym łańcuchu. Wejście jest bezpieczne, ponieważ poruszają się one z niewielką prędkością 0,286 m/s, na specjalnych szynach zapewniających stabilność. Jest dziełem niemieckiej firmy VEB Aufzugswerk z Lipska. Funkcjonowała do 1967 r., kiedy to z przyczyn technicznych została unieruchomiona. Gruntownie zrekonstruowano ją, usuwając poprzednią konstrukcję, w końcu lat 70. XX w. i uruchomiono ponownie w 1980 roku.

Windy tego typu można spotkać głównie w Niemczech. W Polsce zachowało się kilka takich konstrukcji.

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 1 kwietnia 1937 r. znaczek pocztowy przedstawiający Gmach Sejmu Śląskiego o nominale 20 gr, w serii Wydanie obiegowe - różne widoki (2). Wydrukowano 3.500.000 sztuk. Autorem projektu znaczka był W. Borowski, ryt wykonał J. Piwczyk. Znaczek pozostawał w obiegu do wybuchu II wojny światowej[7].

Zobacz też

Przypisy

  1. Kalinowski Janusz: Katowice i okolice. Przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa 1981, s. 51-52.
  2. Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami w województwie śląskim na lata 2010−2013 (pol.) www.slaskie.pl [dostęp 2011-07-19].
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2021-09-30. [dostęp 2013-03-19].
  4. http://www.nid.pl/idm,1324,katowice-gmach-wojewodztwa-i-sejmu-slaskiego.html.
  5. Waldemar. Odorowski, Architektura Katowic w latach międzywojennych, 1922-1939, Muzeum Śląskie, 1994, s. 61, ISBN 83-85039-05-8, OCLC 34543819.
  6. Nałęcz-Gostomski Władysław: Dzieje i rozwój Wielkich Katowic jako ośrodka górnośląskiego przemysłu i stolicy autonomicznego woj. śląskiego. Nakładem Magistratu W. Katowic, Katowice 1926, s. 116.
  7. Marek Jedziniak: 1937.04.01. Wydanie obiegowe - różne widoki (2) (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-06-03].

Bibliografia

  • Katowice – Informator, red. S. Adamczyk, wyd. Urząd Miasta w Katowicach, Katowice 1993, s. 19, 20.
  • Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. Ewa Chojecka, wydawca: Muzeum Śląskie, Katowice 2004, s. 327, ISBN 83-87455-77-6.
  • Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, s. 31. ISBN 83-905115-0-9.
  • Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice – Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 43. ISBN 83-85831-35-5.
  • Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010. ISBN 978-83-7729-021-7.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Silesian Voivodeship location map2.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of en:Silesian Voivodeship with counties (powiats) and municipalities (gminas). Geographic limits of the map:
  • N: 51.1617 N
  • S: 49.2956 N
  • W: 17.8872 E
  • E: 20.0559 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Pomnik Historii logo.svg
Logo Pomników Historii Polski
Elewacja Sejmu Śląskiego - Wodzisław.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Wodzisławia
Elewacja Sejmu Śląskiego - Katowice.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Katowic
Elewacja Sejmu Śląskiego - Lubliniec.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Lublińca
Sejm Śląski - Sala Marmurowa.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Sala marmurowa w gmachu Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Obecny jej wygląd zaprojektował Albert Speer dla urzędującego tu gauleitra. Jest to jedyne miejsce w Polsce gdzie zachowała się tego typu nazistowska architektura.
Elewacja Sejmu Śląskiego - Tarnowskie Góry.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Tarnowskich Gór
Katowice - Gmach Sejmu Śląskiego 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Gmach Sejmu Śląskiego w Katowicach. Obecnie mieści się w nim Urząd Wojewódzki.
Elewacja Sejmu Śląskiego - 2.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb 2
Elewacja Sejmu Śląskiego - Rybnik.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Rybnika
Sejm Śląski - 1.JPG
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC BY-SA 2.5
Sala obrad w gmachu Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
Elewacja Sejmu Śląskiego - Pszczyna.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Pszczyny
Elewacja Sejmu Śląskiego - Bieruń.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Bierunia
Urząd Wojewódzki - westybul.JPG
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC BY-SA 2.5
Schody w westybulu Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
Elewacja Sejmu Śląskiego - Cieszyn.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Cieszyna
Elewacja Sejmu Śląskiego - Żory.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Żor
Elewacja Sejmu Śląskiego - Mysłowice.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Mysłowic
Katowice location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa lokacyjna miasta Katowice. Punkty graniczne mapy:
  • N: 50.30 N
  • S: 50.125 N
  • W: 18.885 E
  • E: 19.125 E
Sejm Śląski - Podziemne korytarze.JPG
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC BY-SA 2.5
Podziemne korytarze pod gmachem Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
Elewacja Sejmu Śląskiego - Bielsko.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Bielska
Elewacja Sejmu Śląskiego - 1.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb 1
Elewacja Sejmu Śląskiego - Miasteczko Śląskie.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Miasteczka Śląskiego
Elewacja Sejmu Śląskiego - Skoczów.JPG
Autor: Kbigeo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment elewacji gmachu Sejmu Śląskiego - herb Skoczowa