Gorzów Wielkopolski

Gorzów Wielkopolski
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Widok z lotu ptaka na centrum miasta
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Polska
Województwo lubuskie
Data założenia1257
Prawa miejskie2 lipca 1257
PrezydentJacek Wójcicki
Powierzchnia85,72[1] km²
Wysokość19 do 105 m n.p.m.
Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość

122 589[2]
1430,1 os./km²
Strefa numeracyjna95
Kod pocztowy66-400 do 66-414
Tablice rejestracyjneFG
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa konturowa województwa lubuskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Gorzów Wielkopolski”
Położenie na mapie Polski
Ziemia52°43′51″N 15°14′18″E/52,730833 15,238333
TERC (TERYT)0861011
SIMC0935140
Hasło promocyjne: Gorzów – przystań
Urząd miejski
ul. Sikorskiego 3-4
66-400 Gorzów Wielkopolski
Strona internetowa
BIP

Gorzów Wielkopolski (niem. Landsberg an der Warthe) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce. Siedziba wojewody lubuskiego wraz z zespoloną administracją rządową na terenie województwa lubuskiego oraz powiatu gorzowskiego. Pod względem geograficznym, północna część miasta położona jest na Równinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pojezierze Południowopomorskie, zaś południowa w Kotlinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. Miasto leży nad Wartą u ujścia Kłodawki i jej dopływem Srebrną, na wysokości od 19 do 105 m n.p.m.

Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski[3].

Gorzów Wielkopolski jest rdzeniem Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego (MOF), w skład którego wchodzą otaczające go gminy: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Santok, Lubiszyn oraz Strzelce Krajeńskie. Wraz z 24 gminami i 5 powiatami województwa lubuskiego oraz 4 gminami i 1 powiatem województwa zachodniopomorskiego tworzy Aglomerację Gorzowską zamieszkałą przez ponad 400 000 mieszkańców[4].

Położenie

Gorzów Wielkopolski leży 53 km od granicy z Niemcami i około 135 km od ich stolicy – Berlina. Do Warszawy jest 463 km. Większe miasta w pobliżu Gorzowa Wielkopolskiego to: Poznań (165 km), Szczecin (111 km) i Zielona Góra (113 km).

Pod względem geograficznym miasto położone jest na skraju Kotliny Gorzowskiej, leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 m n.p.m.[5] Leży 53 km od granicy z Niemcami i około 135 km od ich stolicy, Berlina. Do Warszawy jest 463 km, a siedziba władz samorządowych województwa lubuskiego znajduje się w oddalonej o 111 km Zielonej Górze.

Wcześniej teren, na którym położone jest miasto, należał do ziemi lubuskiej. Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski i graniczyły z ziemią lubuską. Obszar dzisiejszego Gorzowa stanowił część kasztelanii santockiej, która była częścią Wielkopolski[6]. Następnie w 1252 ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii[7]. Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Nową Marchią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski, w województwie poznańskim (Wielkopolska).

Toponimia

Dawna nazwa miasta na pokrywie studni kanalizacyjnej na Górnym Mieście (I poł. XX w.)

Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów „Land” (pol. ziemia, kraina) oraz „Berg” (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.

Nazwa przypuszczalnie nawiązywała do brandenburskiego Landsbergu, położonego w ziemi barnimskiej[8].

W XIV-XVII-wiecznym piśmiennictwie polskim nazwa niemiecka była spolszczana i zapisywana jako Lencbark, Landzberk czy Landzberg[9].

Historia polskiej nazwy miasta rozpoczęła się na początku kwietnia 1945, kiedy zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów[10]. Nazwa, choć nie umotywowana historycznie, nie jest jednak całkiem przypadkowa – miastu nadano nazwę Gorzów w analogii do Gorzowa Śląskiego w województwie opolskim, który w czasach niemieckich nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z nieprecyzyjnego, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej[11]. Współczesna nauka nie znajduje jednak żadnych dowodów na faktyczne odnoszenie się tej nazwy do samego Landsbergu.

Po przyłączeniu do woj. poznańskiego, od 7 lipca 1945 w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą[10]. Dodany drugi człon nad Wartą był dokładnym odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe.

2 marca 1946 Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski formalnie obowiązuje od 19 maja 1946[12]. Miasto nigdy nie było stale związane z historycznym regionem Wielkopolski, ponieważ ziemie te należały do kasztelanii santockiej przed powstaniem Gorzowa. Mimo tego faktu zmieniono drugi człon nazwy z nad Wartą na Wielkopolski. Sam przymiotnik Wielkopolski pojawia się w dziennikach ustaw i monitorach rządowych dopiero na początku lat 50., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.

Według nazewnictwa pocztowego do 30 maja 1945 nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 Gorzów Wielkopolski[10].

Na początku XXI wieku pojawił się w lokalnej przestrzeni publicznej pomysł zmiany nazwy miasta poprzez usunięcie przymiotnika Wielkopolski, zakończony plebiscytem, w którym większość mieszkańców opowiedziała się wtedy za starą nazwą[13] stosunkiem 25 000 do 10 000 głosów[14]. Na początku II dekady XXI wieku miasto ponownie podjęło ten temat, wpisując zmianę nazwy do Długoterminowej strategii zarządzania marką Gorzów[13]. Zmianę doradzają wszystkie agencje zajmujące się PR-em i kreacją wizerunku[14]. Kwestia nazwy została podjęta w lokalnej debacie[15], jednak nie wyszła poza to stadium[16]. Latem 2015 temat powrócił do debaty w związku z nowelizacją przepisów dotyczących ważności dokumentów po zmianie nazwy miejscowości. Wobec zniesienia obowiązku ich wymiany część radnych zgłosiła wniosek o zmianę nazwy. Prezydent miasta zapowiedział, że ewentualna zmiana zostanie poprzedzona przez referendum[14].

Środowisko naturalne

Parki
Panorama z platformy widokowej w Parku im. Henryka Siemiradzkiego
Staw w Parku Wiosny Ludów
Zieleniec nad Kłodawką
Aleja RMN przecinająca park Kopernika
Kładka w parku Słowiańskim
Park Zacisze
Park Górczyński

Gorzów Wielkopolski położony jest na siedmiu wzgórzach. Na jego obszarze można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi[17].

Zieleń miejska

Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha[18]. W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu „Wysoczyzna Gorzowska”, związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych[19].

Ochrona przyrody

Na obszarze miasta znajduje się rezerwat przyrody Gorzowskie Murawy chroniący zbiorowiska roślinności kserotermicznej, szczególnie muraw ostnicowych, kłosownicowych i szczotlichowych oraz stanowisk gatunków roślin i zwierząt, m.in. ostnicy włosowatej, pajęcznicy liliowatej, dzwonka syberyjskiego, ostrołódki kosmatej, świergotka polnego i ślimaka żeberkowego[20].

Klimat

Klimatogram dla Gorzowa Wielkopolskiego
IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
 
 
40
 
0
-4
 
 
30
 
1
-2
 
 
20
 
6
-1
 
 
30
 
15
4
 
 
60
 
16
7
 
 
60
 
21
11
 
 
50
 
22
12
 
 
50
 
22
12
 
 
50
 
18
9
 
 
30
 
13
9
 
 
40
 
6
2
 
 
20
 
0
-3
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase[21]

W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą 540 mm.

Średnia temperatura i opady dla Gorzowa Wielkopolskiego
MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C]10121728303233353025161535
Średnie temperatury w dzień [°C]016151621222218136012
Średnie dobowe temperatury [°C]-2029111617171394-18
Średnie temperatury w nocy [°C]-4-2-147111212992-34
Rekordy minimalnej temperatury [°C]-23-23-17-3-22772-1-7-18−23
Opady [mm] 403020306060505050304020540
Średnia liczba dni deszczowych54358676647469
Wilgotność [%]87877874797275798188919182
Źródło: Weatherbase[21] 28.04.2015

Historia

Mury obronne z XV w.

W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki książę legnicki Bolesław Rogatka uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja Przemysłówna – księżniczka, córka księcia wielkopolskiego Przemysła I, wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana I Askańczyka i jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu w Santoku.

Prawa miejskie Gorzów Wielkopolski otrzymał w 1257 roku. 2 lipca Jan I Askańczyk – margrabia brandenburski z dynastii askańskiej wydał dokument, upoważniający rycerza Alberta de Luge do założenia niemal na granicy kasztelanii i ziemi lubuskiej miasta nad rzeką i nadania mu nazwy Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Altlandsbergiem koło Berlina – w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości)[22].

Landisberch szybko stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym na wschodnich rubieżach Brandenburgii. Z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP. Po wygaśnięciu dynastii Askańczyków w 1319 miasto przeszło wraz z Nową Marchią pod panowanie Wittelsbachów. W 1329 podpisano w mieście traktat pokojowy między Polską i Brandenburgią. Po 1373 miasto przeszło pod kontrolę rodu Luksemburgów (Królestwo Czech), którzy w 1402, mimo prowadzonych w tej sprawie negocjacji z Władysławem Jagiełłą, sprzedali Nową Marchię wraz z miastem zakonowi krzyżackiemu. W 1433 przeżył oblężenie husytów. W 1454 zakon krzyżacki sprzedał Nową Marchię Fryderykowi II Hohenzollernowi. W 1626 miasto ucierpiało przez szwedzką okupację. W czasie wojny siedmioletniej miasto utrzymywało wojska rosyjskie, a na początku XIX wieku opłacało kontrybucję armii Napoleona. Od 1892 Gorzów był siedzibą powiatu grodzkiego (niem. Stadtkreis) i należał do rejencji frankfurckiej w prowincji Brandenburgia.

Bulwar Nadwarciański. Willa Herzoga z 1900 r.
Dawny ratusz (1923–1924)[23]
Ratusz ul. Sikorskiego

Do przedwojennych osobistości Landsbergu należeli: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej obecnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian i dawnych niemieckich mieszkańców), właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu, Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli i sznurów, budowniczy willi, obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów i techników, przebywało tu także kilka ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Fryderyk Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji i rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców i rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta i przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.

Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a oddziały Armii Czerwonej paliły Stare Miasto począwszy od 30 stycznia 1945, masowo dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobiet. Na przełomie marca i kwietnia w budynku na ul. Łokietka 37 mieściła się siedziba sztabu 1 Frontu Białoruskiego (tablicę upamiętniającą to wydarzenie odsłonięto 9 maja 1975 r.; kolejna tablica upamiętniająca zajęcie miasta przez Armię Czerwoną została odsłonięta w pierwszą rocznicę tego wydarzenia na budynku Urzędu Miasta)[24]. W marcu miasto przyjęło nazwę Gorzów nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Pierwszymi polskimi osadnikami spoza miasta byli kolejarze, którzy przybyli tu 3 lutego 1945 z radzieckim transportem wojskowym z wielkopolskiego Wągrowca. Pierwszym Komendantem Wojennym miasta był radziecki dowódca płk Josif Dragun, który władzę sprawował do 26 marca 1945, po czym przekazał ją polskiej administracji – pierwszemu prezydentowi miasta Piotrowi Wysockiemu[25]. Równocześnie powołana została w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Ludność niemiecką, która nie opuściła miasta przed nadejściem 1 Frontu Białoruskiego, przesiedlono[26] do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Do Gorzowa przybywali jednocześnie liczni Polacy wysiedleni z Kresów Wschodnich[27].

Na terenie miasta, zaraz po jego zajęciu przez Armię Czerwoną, funkcjonował obóz specjalny NKWD przede wszystkim dla Niemców, ale także dla członków AK i opozycji[28][29].

W okresie powojennym następował ponowny szybki rozwój miasta. Od 1945 do 1950 Gorzów pełnił rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Jednocześnie w Gorzowie rozpoczęła działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski.

Od 1950 miasto należało do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Już w połowie lat 60. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60. XX wieku Gorzów przeżył drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70. powstały pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 miasto zostało stolicą nowo utworzonego województwa gorzowskiego, a w 1979 urodziła się 100-tysięczna gorzowianka[30]. 19 lipca 1975 odsłonięto pomnik Polsko-Radzieckiego Braterstwa Broni[24]. W latach 80. wybudowany został nowoczesny szpital wojewódzki.

Pożar katedry Wniebowzięcia NMP (1.07.2017)
Epidemia koronawirusa – szpital zakaźny powstały na bazie zespołu szpitalnego przy ul. Walczaka

Po pacyfikacji przez ZOMO strajku w Zakładach Mechanicznych „Ursus” 16 grudnia 1981 w Gorzowie powstała silna organizacja NSZZ „Solidarność”[31]. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności został Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus, Zremb. 16 grudnia 1981 ZOMO brutalnie rozbiło strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia. W 1982 rozpoczęto wydawanie biuletynu „Feniks” (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982, w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne demonstracje solidarnościowe. W 1983 w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne „Szaniec” (łącznie w latach 1983–1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989, z inspiracji Solidarności i RMN, odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.

Lata 90. to dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Powstają pierwsze inwestycje zagraniczne. Od 1999 Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego.

W 2007 miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.

Od 2013 roku miasto ma hejnał, skomponowany przez Jana Kupczyńskiego. Odtwarzany jest każdego dnia o godzinie 12:00 z budynku Urzędu Miasta, a także okolicznościowo podczas uroczystości miejskich[32].

1 grudnia 2014, po niemal 17 latach, z urzędu prezydenta miasta odszedł Tadeusz Jędrzejczak, którego zastąpił Jacek Wójcicki.

Zabytki

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Pałac biskupi
Były gmach Poczty Polskiej
Pałac Ślubów

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[33]:

  • historyczny układ urbanistyczny tzw. Nowego Miasta, z 1876–XX w.
  • historyczny układ urbanistyczny d. osiedla robotniczego Zamoście, z l. 1920–1930
  • kościół farny, obecnie katedralny pw. Wniebowzięcia NMP, z XIV w.
  • kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ul. Mieszka I 59, z 1895 r.
  • kościół par. pw. Świętego Krzyża, ul. Warszawska, z 1855 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. Chrystusa Króla, ul. Grobla, z l. 1928–1930
  • kościół ewangelicki „Zgody”, obecnie rzym.-kat. pw. św. Stanisława, z 1776 r., 1864 r., 1979 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. fil. pw. NMP Królowej Polski, ul. Poznańska 82 (Karmin), z 1828 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. MB Różańcowej, ul. Strażacka 97 (Siedlice), z 1828 r.: cmentarz przykościelny
  • klasztor oblatów, ul. Bracka 7, po 1920 r.
  • cmentarz rzym.-kat., ul. Warszawska, z poł. XIX w.
  • cmentarz żydowski, ul. Gwiaździsta, z pocz. XVIII w.–1942 r.
  • aleja lipowa, ul. Walczaka, z XIX w.
  • mury obronne, z XV w.
  • gmach teatru im. J. Osterwy, ul. Teatralna 9, z pocz. XX w.
  • wille, ul. Borowskiego 28, 29, z l. 1894–1906
  • willa, ul. Chrobrego 31, kamienica nr 33, z 1893-1894 r.
  • szkoła podstawowa nr 1, ul. Dąbrowskiego 23, z pocz. XX w.
  • d. łaźnia miejska, obecnie dom, ul. Dąbrowskiego 35 / Jagiełły 9-11, z l. 1928–1930
  • willa „Zacisze”, obecnie budynek usługowy, ul. Drzymały 13, z 1823 r., XX w.
  • kamienice, ul. Grobla 14, 15, z 1911 r., z pocz. XX w.
  • Instytut Surowic, ul. Grottgera 24/25, z 1904 r.: laboratorium, obecnie mieszkania, stajnia, koziarnia, stodoła
  • kamienica, ul. Hawelańska 11, z 1897 r.
  • dom, ul. Jagiełły 3
  • willa, ob. Pałac Ślubów, ul. Kazimierza Wielkiego 1, z 1903 r.: ogród
  • willa ul. Kobylogórska 77, z ok. 1890 r.: park
  • kamienice, ul. Kosynierów Gdyńskich 75, 92, 108, z 1896-1910 r.
  • kamienica, ul. Krzywoustego 1, z k. XIX w.
  • kamienice, ul. Łokietka 16, 17, 18, 20a, 22, 23, 26, 35, dom nr 37, z l. 1899-1914
  • willa, ul. Nadbrzeżna 1, z 1900 r.
  • dom, ul. Obotrycka 8, kamienica 9, z XVIII w., 1867 r., z 1908 r.
  • sierociniec, obecnie biura, ul. Obotrycka 14, z l. 1823-24
  • ratusz, obecnie biura, ul. Obotrycka 16, po 1920 r.
  • zespół poczty i telegrafu, ul. Pocztowa 15-19 / ul. Strzelecka 25, z 1890 r., r. 1905 r.: budynek poczty ze skrzydłami, budynek odprawy dyliżansów
  • szkoła, ul. Przemysłowa 22, z 1905 r.
  • Miejska Kasa Oszczędności, Towarzystwo Kredytowe, obecnie bank, ul. Sikorskiego 7, z l. 1910-20
  • kamienica, ul. Sikorskiego 106, willa 107, z 1880 r., XIX w./XX w.
  • willa, ul. Składowa 11, z 1898 r., 1914 r.
  • kamienica, ul. Spichrzowa 4, z l. 1894-1895
  • dwie wille braci Bahrów, ob. pałac biskupi, ul. 30 Stycznia 1, z 1895 r., l. 1900-02
  • zespół szkoły, ul. 30 Stycznia 29, z XIX/XX w.: szkoła, budynek gospodarczy, sala gimnastyczna
  • Dom Ubogich, ul. Teatralna 25, z l. 1799/1801, XX w.
  • pałac, ul. Teatralna 30
  • zespół domu zakonnego ss. Czerwonego Krzyża „Bethesda”, obecnie szpital dziecięcy, ul. Walczaka 16: budynek główny, z 1921 r.; dom emeryta, 1927 r.; budynek oddziału niemowląt z 1935 r.; zieleń szpitalna z XX w.
  • zespół szpitala, ul. Walczaka 42, z l. 1885-1935: 10 pawilonów szpitalnych; budynek administracyjny nr 15; budynek gospodarczy nr 13; kotłownia nr 14, kostnica, z XIX w./XX w. w.; park szpitalny
  • zespół willowy, ul. Wał Okrężny 37, z poł. XIX w.: willa – pałacyk, kordegarda, park, brama
  • zespół willowy, ul. Warszawska 35, z 1903 r.: willa, oficyna, park
  • kamienica, obecnie dom parafialny, ul. Woskowa 1 b, z 1902 r., dom nr 1 c, z 1892 r.
  • estakada kolejowa, wzdłuż rz. Warty, betonowo-stalowa, z l. 1905-14
  • spichrz, ul. Fabryczna 1, szachulcowy z XVIII w.
  • spichrz, ul. Grobla 1, szachulcowy, stodoła nr 43, z pocz. XIX w., 1842 r.

Układ urbanistyczny miasta

Zabudowa
Willa przy ul. Nadbrzeżnej 1
Wielkomiejska część miasta, w tle Katedra gorzowska
Stary Rynek nocą
Deptak wzdłuż ulicy Sikorskiego
Wełniany Rynek nocą
Kościół Chrystusa Króla
Nowe Miasto – Plac Nieznanego Żołnierza zwany "Kwadratem"
Dawna Łaźnia miejska
Widok na Śródmieście i ul. Wełniany Rynek. W tle Urząd Miasta.
Modernistyczny dom w zabudowie bliźniaczej przy ul. Chodkiewicza
Zawarcie, lewobrzeżna część miasta
Nowoczesny biurowiec przy ul. Hawelańskiej 6
Widok na bulwar nadwarciański z estakadą kolejową. W tle zabudowa Śródmieścia.

Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu na niemal całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w sposób jego odbudowy w latach 60. XX wieku, który zignorował średniowieczną strukturę działek i dokonał zmian w układzie ulic. Zachowany został jedynie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz czytelność większości ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości[34]. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX i XX wieku, którego układ wpisany został do rejestru zabytków.

Fontanny

Plac Grunwaldzki

W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się osiem fontann:

  • Fontanna Pauckscha
  • Fontanna w Parku im. Kopernika
  • Fontanna przy biurowcu Pekao SA
  • Fontanna na placu Grunwaldzkim
  • Fontanna przy Pałacyku Ślubów
  • Fontanna w Parku Wiosny Ludów
  • Fontanna przy ul. Drzymały
  • Fontanna w Parku Górczyńskim

Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa według danych z 31 grudnia 2008[18]:

OpisOgółemKobietyMężczyźni
Jednostkaosób%osób%osób%
Populacja125 15710065 62052,4359 53747,57
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat)21 58917,2510 4298,3311 1608,92
Wiek produkcyjny (18–65 lat)84 11367,2141 51933,1742 59434,03
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat)19 45515,5413 67210,9257834,62

Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:

Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – według danych GUS 126 406 mieszkańców[35]. Według danych z 30 czerwca 2014 r. liczba mieszkańców kształtowała się na poziomie 124 274 mieszkańców[36][37], pięć lat później odnotowano 123 691 mieszkańców[38].

Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r., miasto liczyło 122 582 mieszkańców[2], co lokuje je na 29. pozycji w kraju pod względem liczby ludności oraz na trzydziestym szóstym pod względem powierzchni – 85,72 km²[39].

  • Piramida wieku mieszkańców Gorzowa Wielkopolskiego w 2014[40].
Piramida wieku Gorzow Wielkopolski.png

Gospodarka

Siedziba Vetoquinol Biowet, przedsiębiorstwa z branży farmacji weterynaryjnej istniejącego w Gorzowie od 1888 r.
Widok na Elektrociepłownię Gorzów

Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłowym, którego początki sięgają przedwojennej historii miasta. Do 2020 roku w mieście rozwinął się przemysł chemiczny, energetyczny, elektroniczny, lekki, maszynowy, farmaceutyczny, motoryzacyjny metalowy i spożywczy. Od 1997 roku działa tu także podstrefa Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna[22].

W sierpniu 2014 r. stopa bezrobocia w Gorzowie wynosiła 6,3%, a w powiecie gorzowskim 9,6%[41].

Miasto Gorzów Wielkopolski dostała nagrodę jako Gmina Fair Play-Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji w kategorii dużych miast w Polsce, w konkursie organizowanym przez Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową 2009 r.[42] Gorzów Wlkp. jest ośrodkiem przemysłowym z rozwiniętym przemysłem chemicznym, elektronicznym, energetycznym, farmaceutycznym, lekkim, maszynowym, metalowym, motoryzacyjnym, spożywczym, włókienniczym.

W Gorzowie znajduje się zakład produkujący wiązki instalacji elektrycznych dla przemysłu motoryzacyjnego dla samochodów grupy Volkswagen AG[43].

W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, istnieją oddziały większości działających w Polsce banków i towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych.

W Gorzowie działa podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Od momentu wprowadzenia reform gospodarczych Leszka Balcerowicza z początku lat 90, Gorzów przechodził duże zmiany w strukturze gospodarczej. Tuż po wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej największe zakłady w mieście, tzn. ZWCH Stilon, Silwana i Ursus, zaczęły przechodzić trudności. Konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi doprowadziła do ich upadku lub sprzedaży[44]. Stilon wpadł w tarapaty finansowe związane z radykalnym zmniejszeniem zamówień. Z ok. 20 tys. osób załoga zmniejszyła się do kilku tysięcy pod koniec lat 80. Na przełomie stuleci część majątku ZWCH Stilon nabyli Nylstar i Rhodia, ale zarówno zatrudnienie, jak i produkcja nigdy nie zbliżyły się do historycznych rekordów[45]. Zakłady Mechaniczne Ursus ostatecznie zamknięto pod koniec lat 90., podobnie jak Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe (rzeźnia miejska), zaś Silwana została postawiona w stan upadłości.

Gorzów od początku lat 90. dynamicznie przyciągał kapitał zarówno Polski, jak i zagraniczny. W 1993 r. zakład produkcyjny uruchomiła firma Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 została wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric Bordnetze. Jest to obecnie drugi pod względem wielkości pracodawca w mieście, zatrudniający ok. dwóch tysięcy pracowników. W Gorzowskiej Podstrefie Kostrzyńsko-Słubickiej Strefy Ekonomicznej działa obecnie wiele firm, a największym inwestorem w mieście jest tajwański koncern TPV Displays, który rozpoczął działalność w 2007 r.

Galerie i centra handlowe
Centrum Handlowe Askana otwarte w 2007 r.
Nova Park. Rowerzyści masy rowerowej podczas Dni Gorzowa 2019
Centrum Handlowe Park 111
Galeria Manhattan na miesiąc przed planowanym otwarciem
Dom Towarowy Rolnik

Z upadających spółdzielni szybko powstała sieć sklepów, rozwijały się również targowiska. Miasto w latach 90. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był Hit, który kilka lat później został wykupiony przez Tesco, które posiadało w Gorzowie dwa hipermarkety. Rozwijają się również galerie handlowe[46]. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski, Galeria Askana, Galeria Manhattan (od X 2015[47], obecnie CH Feeria), a w międzyczasie odnowiony został Dom Towarowy Rolnik. W 2008 r. irlandzka firma Caelum Development rozpoczęła budowę największego obiektu handlowego w województwie – NoVa Park, który został otwarty 18 kwietnia 2012r[48]. Planowana jest także nowa Galeria Zielona Przystań[49], której budowa zakończy się w 2014 r.[50] W 2020 przystąpiono do budowy Parku Handlowego Walczaka oraz N-parku przy ul. Pomorskiej, a w 2021 rozpocznie się budowa Shopp City przy ul. Walczaka[51].

W 2012 wydatki budżetu samorządu Gorzowa wynosiły 420,9 mln zł, a dochody budżetu 438,4 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu na koniec 2012 r. wynosiło 186,6 mln zł, co stanowiło 42,6% wysokości wykonywanych dochodów[52].

Infrastruktura i transport

Komunikacja miejska

Najnowszy typ tramwaju, Pesa Twist 2015N
Autobusy Solaris Urbino 12 drugiej i czwartej generacji oraz MAN Lion’s City
Postój taksówek przy ul. Orląt Lwowskich
Trajka, nietypowy pojazd dostawczy

Komunikacja miejska w mieście obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 41 liniach dziennych i 3 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 3 liniach. Przewozy na zlecenie Wydziału Transportu Publicznego Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego wykonuje Miejski Zakład Komunikacji.

Stan taboru autobusowego MZK należy do najlepszych w kraju – wszystkie autobusy są pojazdami niskopodłogowymi, które składają się głównie z pojazdów Solaris Urbino 12 i MAN NL 2x2. W 2011 zakupiono 11 nowych autobusów MAN Lion’s City NL283[53], a w 2014 zakupiono sześć używanych 15-metrowych autobusów MAN Lion’s City LL NL313-15[54][55][56]. Do 2014 r. planowana była również wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodzi do 50 lat na nowy tabor, co nastąpiło.

Komunikacja miejska operuje na co dzień zarówno na terenie miasta, jak i okolicznych gmin, a w lecie dowozi również ludzi na wybrane kąpieliska. Od 2011 wszystkie autobusy i tramwaje wyposażone są w automaty do sprzedaży biletów[57]. Dokupionych zostało również kilkanaście autobusów niskopodłogowych, Zakład zainstalował również nowe wiaty przystankowe[58]. W lutym 2013 komunikację miejską obsługiwało 36 dziennych linii autobusowych, 3 linie tramwajowe, a ponadto 5 linii autobusowych nocnych[59].

W mieście istnieją 3 linie tramwajowe:

Ponadto zawieszone są 2 linie: 4 (Dworzec GłównySilwana) oraz 5 (Dworzec Główny – Piaski).

Transport drogowy

W granicach miasta przecinają się 2 następujące drogi:

W mieście rozpoczynają się także 4 drogi wojewódzkie:

Oprócz tego z miasta wybiegają drogi powiatowe m.in. do Borka, Ulimia, Chwalęcic, Santoka.

W mieście działa spółka Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej – będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.

Transport kolejowy

stacja Gorzów Wielkopolski
Autobus szynowy na linii kolejowej nr 367

Miasto uzyskało pierwsze połączenie kolejowe 12 października 1857, dzięki uruchomieniu 102,4 km jednotorowej linii Krzyż Wlkp. – Gorzów Wlkp. – Kostrzyn nad Odrą[60]. Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885–1896 była 67,6 km jednotorowa linia Dąbrówka Wlkp. – Gorzów Wlkp.

Obecnie przez miasto przebiegają dwie czynne linie kolejowe:

Na terenie miasta znajdują się stacje i przystanki kolejowe:

  • Gorzów Wielkopolski
  • Gorzów Wielkopolski Karnin
  • Gorzów Wielkopolski Wieprzyce
  • Gorzów Wielkopolski Zamoście
  • Gorzów Wielkopolski Zieleniec
  • Gorzów Wielkopolski Wschodni
  • Gorzów Wielkopolski Chróścik na nieczynnej linii do Myśliborza.

Miasto jest siedzibą spółek produkcyjnych i usługowych związanych z transportem kolejowym, między innymi Gorzów Wagony, zajmująca się naprawą i renowacją wagonów.

Transport lotniczy

Miasto nie posiada własnego lotniska. Przy szpitalu wojewódzkim zlokalizowane jest oświetlone lądowisko dla śmigłowców, które zostało zastąpione przez nowe lądowisko. Jego budowa rozpoczęła się w 2013[61], a w 2014 zostało oddane do użytku. Planowana była budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach, lecz Wojewódzki sąd administracyjny unieważnił uchwałę gminy Kłodawa o zmianie planu zagospodarowania przestrzennego pod lotnisko[62].

W okolicach miasta znajduje się leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotniska w podgorzowskim Ulimiu oraz Trzebiczu Nowym.

Transport wodny śródlądowy

W mieście znajduje się niewielki port rzeczny Port Gorzów na rzece Warcie na trasie międzynarodowej drogi wodnej E-70, jednakże znaczenie transportu wodnego obecnie jest bardzo małe. W mieście ponadto działa stocznia rzeczna oraz Stowarzyszenie Wodniaków Gorzowskich „Kuna”, które opiekuje się zabytkowym lodołamaczem „Kuna” (o tej samej nazwie) i remontuje holownik „Kormoran”.

Mosty

Most Staromiejski

W mieście znajdują się 4 mosty nad rzeką Wartą:

  • most Staromiejski,
  • most Lubuski,
  • most żelazny (kolejowy),
  • most w Wieprzycach.

Nad Kanałem Ulgi miasto posiada 3 mosty: Most Stary, most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej oraz most kolejowy.

Miasto ponadto posiada 10 mostów nad rzeką Kłodawką[63] oraz kładki dla pieszych[64].

Edukacja

Szkoły i placówki oświatowe[65]

W mieście działa 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz zespoły szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I i II stopnia oraz I stopnia), oraz liceum plastyczne. Gorzów posiada dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto, w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące i wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.

Miasto Gorzów Wielkopolski jest organem prowadzącym dla 80 placówek oświatowych, w tym dla:

  • 29 przedszkoli (w tym 1 przedszkole specjalne, 3 integracyjne),
  • 20 szkół podstawowych (w tym 1 dla dorosłych, 5 z oddziałami integracyjnymi, 1 mistrzostwa sportowego z oddziałami sportowymi, 5 z oddziałami sportowymi),
  • 9 liceów ogólnokształcących (w tym 2 dla dorosłych),
  • 8 techników,
  • 7 szkół branżowych I stopnia,
  • 1 szkoły branżowej II stopnia
  • 1 szkoły policealnej,
  • 2 szkół przysposabiających do pracy,
  • 3 innych placówek, w tym: Zespołu Poradni Psychologiczno – Pedagogicznych, Młodzieżowego Domu Kultury, Międzyszkolnego Ośrodka Sportowego.

Przedszkola i szkoły działają samodzielnie lub w zespołach, w szkołach podstawowych zorganizowane są oddziały „0”. Kształcenie ustawiczne, praktyczne oraz dokształcanie teoretyczno – zawodowe dla pracowników młodocianych realizowane jest w Centrum Kształcenia Zawodowego.

Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu (CEZiB)[66]

W 2016 roku w Gorzowie ruszyła realizacja programu „Zawodowcy w Gorzowie”, którego jednym z głównych elementów jest budowa Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu. W lutym 2020 roku, w poszpitalnych obiektach przy ul. Warszawskiej, rozpoczęła się budowa CEZiB. Swoją siedzibę będą miały tam szkoły zawodowe: Zespół Szkół Mechanicznych, Zespół Szkół Budowlanych i Samochodowych oraz Centrum Kształcenia Zawodowego. Według planów, CEZiB zacznie działać w 2022 roku.

Szkolnictwo wyższe

Uczelnie

Miasto jest rozwijającym się ośrodkiem szkolnictwa wyższego w zachodniej Polsce. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Obecnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:

Kultura i sztuka

Muzeum Lubuskie
Willa fabrykancka Gustawa Schroedera obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta[67]
Muzeum Lubuskie „Spichlerz”

Gorzów to ważny ośrodek kulturalny regionu.

Happening grupy „Wesołe Miasteczko” w barze mlecznym „Agata” – wieczór autorski W. Fydrycha (2001 r.)
Mural propagujący Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa
Juwenalia 2009
Dni Gorzowa 2015
Maskotka miasta – Gorzuś

W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury i Techniki Wiejskiej.

Według danych z 2006 w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 korzystało 33 644 czytelników[18]. Największą biblioteką jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, które prócz wypożyczalni głównej posiada 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta posiada w swoich zbiorach 389 373 książek[68]. W styczniu 2008 r. otwarta została jej nowa siedziba. W nowoczesnym gmachu mieszczą się obecnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście, a ponadto przeniesiony z ul. Pomorskiej Ośrodek Alliance Française, jak również galeria oraz kawiarnia. Zabytkowy budynek obok WiMBP tzw. Willa Jahnego w ciągu kilku lat ma zostać zaadaptowany na siedzibę Miejskiego Ośrodka Sztuki a oba budynki mają być połączone mostkiem.

W Gorzowie działają 3 kina, Centrum Filmowe Helios jest multipleksem z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana. Kino Cinema 3D w Galerii Manhatan (multipleks-5sal). Kino „60 krzeseł” się w Miejskim Ośrodku Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 jest kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje odbywają się od września do czerwca. W siedzibie kina działa również Dyskusyjny Klub Filmowy „Megaron”. Wcześniej w mieście działało 5 innych kin, obecnie są one nieczynne. Kino „Kopernik” przy ul. Warszawskiej, zostało oddane do użytku w 1975 i posiadało widownię na 570 osób, Kino „Słońce” mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego było najstarszym kinem w Gorzowie. Oba zostały zamknięte w 2007 r. w związku z otwarciem kompleksu kinowego Helios. Ponadto istniały jeszcze kina „Muza”, kino Kolejarz oraz kino „Kapitol”.

W świecie muzyki najbardziej znany jest Jazz Club „Pod Filarami”, który co roku gości wielu artystów jazzowych zarówno z Polski, jak i zagranicy[69].

18 maja 2011 została otwarta Filharmonia Gorzowska[70]. Inwestycja zrealizowana kosztem 130 mln. Miasto jest siedzibą Centrum Edukacji Artystycznej – Filharmonia Gorzowska.

  • Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wlkp. (scena główna oraz scena letnia),
  • Teatr Kreatury
  • Cygański Teatr Muzyczny Terno
  • Amfiteatr Gorzowski
  • Teatr Na Murku

Imprezy cykliczne

Lista imprez cyklicznych odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim:

  • Konfrontacje Fotograficzne – maj, od 1974[71];
  • Dni Gorzowa nad Wartą – czerwiec[72];
  • W Gorzowie od 1988 roku[73] odbywa się najstarszy festiwal muzyki romskiej „Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa[74]” – lipiec[75];
  • Reggae nad Wartą;
  • Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Jana Sebastiana Bacha – październik, od 1986[76];
  • Gorzów Jazz Celebrations (do 2004 – Pomorska Jesień Jazzowa);
  • Gorzowskie Spotkania Teatralne – listopad, od 1983[77];
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Serenada nad Wartą – od 2005 r.;
  • Międzynarodowe Spotkania Orkiestr Dętych Alte Kameraden[78] – od 2008 r.;
  • Konwent Fantastyki Gorcon – od 2018 r.;
  • Międzynarodowy Festiwal Tańca Folk Przystań czerwiec – lipiec – od 1994 r.
  • Do 2004 r. odbyło się 11 razy Biennale Sztuki Sakralnej Sacrum[79] (obecnie już się nie dobywa).

Gorzowscy twórcy i wykonawcy

Lokalne media

W Gorzowie Wielkopolskim nadaje 11 stacji radiowych, 2 telewizyjne, wydawane są gazety i czasopisma.

Lokalne stacje radiowe

Prasa

Telewizja

Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:

Sport i rekreacja

W Gorzowie Wielkopolskim istnieje rozbudowana infrastruktura sportowa, działalność prowadzi wiele klubów w różnorodnych dyscyplinach. Miasto jednak najbardziej kojarzy się z żużlem[81]. Od 1947 roku w mieście działa żużlowy klub sportowy Stal Gorzów Wielkopolski[82]; jego wychowankiem jest dwukrotny Mistrz świata na żużlu Bartosz Zmarzlik (mistrzostwo w 2019 roku i 2020 roku).

Mecz żużlowy na stadionie im. Edwarda Jancarza podczas Speedway Grand Prix

Najpopularniejsze dyscypliny sportu obok żużlu to piłka nożna – reprezentowana przez ZKS Stilon oraz koszykówka kobiet – reprezentowana przez AZS AJP.

Miasto posiada także tradycje w sportach wodnych: pływaniu, piłce wodnej, kajakarstwie i wioślarstwie.

Od 1928 do 2018 gorzowscy sportowcy zdobyli 9 medali olimpijskich: z tego 3 w wioślarstwie, 5 w kajakarstwie i 1 w kolarstwie.

Obecnie w najwyższej klasie rozgrywkowej występują: KS Stal (żużel), AZS AJP (koszykówka), Alfa Job HR (piłka wodna) i KSz Stilon (szachy).

W mieście znajdują się takie obiekty sportowe jak: Stadion im. Edwarda Jancarza (stadion żużlowy zespołu KS Stal), Stadion OSiR (stadion do gry w piłkę nożną użytkowany przez drużyny ZKS Stilonu i ZTKKF Stilonu), Stadion piłkarski przy ul. Krasińskiego (użytkowany przez drużynę KP Warty), Hala PWSZ (kryta hala sportowa, w której odbywają się przede wszystkim rozgrywki koszykarskie), Hala ZSTiO (kryta hala sportowa, w której odbywają się przede wszystkim rozgrywki siatkarskie), Hala ZS nr 20 (kryta hala sportowa, której odbywają się przede wszystkim rozgrywki piłki ręcznej), Centrum Sportowo-Rehabilitacyjne Słowianka (w skład którego wchodzą: basen pływacki o wymiarach olimpijskich – 50m x 25m z 10 torami o głębokości 2m użytkowany przez MKP Słowianka, basen pływacki rekreacyjny, 5 kortów tenisowych o nawierzchni ceglanej i zadaszone lodowisko o wymiarach – 24m x 48m), przystanie kajakowe klubów: MKKS, KS AZS-AWF i KS Admira oraz pole golfowe „Zawarcie”.

Administracja

Lubuski Urząd Wojewódzki
Budynek Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
Sąd Okręgowy
Biurowiec M34 Manhattan Business Center
Biuro Związku Romów Polskich

Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ulicy Sikorskiego.

Miasto jest członkiem Związku Miast Polskich.

We wrześniu 1999 miasto zostało uhonorowane Dyplomem Rady Europy, a w 2002 zdobyło kolejne wyróżnienie: Sztandar Rady Europy.

Miasto jest siedzibą Wojewody Lubuskiego i jego urzędu wojewódzkiego oraz większości służb, inspekcji i straży administracji rządowej zespolonej z wojewodą:

Miasto jest także siedzibą:

Mieszkańcy miasta wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 8, senatora z okręgu nr 21, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Podział terytorialny miasta

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 jednostkami pomocniczymi gminy. W 2015 prezydent miasta wystąpił z propozycją formalnego ustanowienia ośmiu dzielnic[83].

Dotychczasowe nazwy osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta:

Dzielnice

Współpraca zagraniczna

W 1999 w mieście został otwarty Ośrodek Kultury Francuskiej – Alliance française. Ponadto miasto jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina.

Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione[84]
Miasto partnerskieKrajData podpisania umowy
Wappen Frankfurt (Oder).png Frankfurt nad Odrą Niemcy1975
Coats of arms of None.svg Cava de’ Tirreni Włochy1992
DEU Herford COA.svg Herford Niemcy1995
Teramo-Stemma.png Teramo Włochy1996
Coat of Arms Eberswalde.svg Eberswalde Niemcy2001
Jönköping vapen.svg Jönköping Szwecja2001
POL Dziwnów COA 1.svg Dziwnów Polska2014
Sumy-COA.PNG Sumy Ukrainab.d.
Miasto zaprzyjaźnioneKrajData podpisania umowy
DEU Potsdam COA.svg Poczdam Niemcyb.d.
Monopoli-Stemma.png Monopoli Włochyb.d.
Coats of arms of None.svg Hazleton Stany Zjednoczoneb.d.

Religia

Cerkiew prawosławna Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Kościół Chrześcijan Baptystów

W Gorzowie znajduje się katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest głównym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto posiada 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski – Katedra, Chrystusa Króla i Trójcy Świętej. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.

Na cmentarzu znajduje się kaplica wiernych obrządku greckokatolickiego. W Gorzowie mieści się także prawosławna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (parafialna), polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (parafialny) oraz kościół luterański Świętej Trójcy.

Swoje zbory w Gorzowie posiadają adwentyści dnia siódmego (zbór adwentystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), baptyści (zbór baptystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), Kościół Zielonoświątkowy (zbór zielonoświątkowy w Gorzowie Wielkopolskim), wierni Kościoła Bożego w Chrystusie, Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP – diaspora w Gorzowie[85] oraz Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Mieści się tu także Centrum Chrześcijańskie „Obfite Życie” Kościoła Bożego.

W Gorzowie Wielkopolskim działalność kaznodziejską prowadzi 8 zborów Świadków Jehowy (w tym grupy: angielskojęzyczna, rosyjskojęzyczna i języka migowego) (z Salami Królestwa)[86].

Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście istnieją także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów.

W Gorzowie znajduje się także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.

Do 1939 istniała w mieście synagoga.

Ciekawostki

  • W 1850 roku w Gorzowie wyhodowano odmianę jabłoni – renetę landsberską, znaną w świecie jako Landsberger Renette, z której przygotowywana jest „Szarlotka z Landsberską”, w 2013 roku wpisana na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi[87].
  • W październiku 1958 roku w Gorzowie wyprodukowano pierwsze partie taśmy magnetofonowej. Od 1959 roku do końca lat 80 XX wieku Gorzów za sprawą kasety stał się prawdziwą mekką fanów muzyki[88].
  • W 2016 roku w Gorzowie Wielkopolskim odkryto niemal kompletne szczątki prehistorycznego nosorożca Stephanorhinus kirchbergensis, jedyny taki egzemplarz w całej Europie[89].

Ludzie urodzeni w Gorzowie

Zobacz też

Przypisy

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. s. 177. [dostęp 2014-11-30].
  2. a b Gorzów Wielkopolski w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-08-17] (pol.).
  3. Landsberg an der Warthe – Gorzów Wielkopolski 1257-1997, Gorzów 1997; E. Rymar, Gorzowskie prawo składu, w: tegoż, Studia i materiały z dziejów Nowej Marchii i Gorzowa, Gorzów 1999, s. 157.
  4. Gorzów Wlkp., Strategia Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, s 4, 2015 [dostęp 2020-11-05].
  5. Gorzów Wielkopolski w bazie Państwowej Służby Hydrograficznej. www.psh.gov.pl. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-22)].
  6. Jerzy Walachowicz, Geneza i ustrój polityczny Nowej Marchii do początków XIV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań 1980, ​ISBN 83-01-01941-7​, s. 35.
  7. Wiktor Fenrych, Nowa Marchia w dziejach politycznych Polski w XIII i XIV wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1959, s. 6.
  8. E. Rymar, Historia polityczna i społeczna Nowej Marchii w średniowieczu (do roku 1535), Gorzów Wielkopolski 2015, s. 162.
  9. Jerzy Zysnarski, Legenda o Kobylej Górze.
  10. a b c Dariusz Rymar (w imieniu Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości), List do Prezydenta Miasta Gorzowa (Henryka Woźniaka), Gorzów 13.11.1995 r., opublikowany w „Gorzowskie Wiadomości Samorządowe” nr 11 (27), listopad 2000.
  11. S. Kozierowski, 1934. Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Poznań: Nauka i Praca. mapa.
  12. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  13. a b Miasta szykują się do zmiany nazw. Telewizja Polska S.A, 2011-03-11. [dostęp 2015-02-05].
  14. a b c Kamil Siałkowski: Gorzów (nie) Wielkopolski. Dał nam przykład Stargard, jak zmieniać nazwę mamy?. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-08-03. [dostęp 2015-08-05].
  15. Czy Gorzów powinien być tylko Gorzowem? Czy potrzebny jest nam „Wielkopolski”?. Polskapresse sp. z o.o, 2010-11-09. [dostęp 2015-02-05].
  16. Robert Trębowicz: Nasze miejsce w Lubuskiem: Gorzów, czy Gorzów Wielkopolski?. 2014-02-16. [dostęp 2015-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-18)].
  17. Położenie miasta. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. I: Część ogólna. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 4. [dostęp 2014-11-30].
  18. a b c Bank Danych Regionalnych – Strona główna. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  19. Rekreacja i zieleń. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. III: Diagnoza stanu istniejącego. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 59. [dostęp 2014-11-30].
  20. Rejestr rezerwatów przyrody województwa lubuskiego, RDOŚ Gorzów Wielkopolski stan na 21 marca 2014. [dostęp 2014-04-01].
  21. a b Gorzow, Poland Travel Weather Averages (Weatherbase) (ang.). [dostęp 2015-04-28].
  22. a b Zdzisław Linkowski, Księga pamiątkowa miasta Gorzowa, s. 41, 2000, ISBN 83-88135-08-2.
  23. Gorzów – Strona główna, www.gorzow.pl [dostęp 2020-07-08].
  24. a b Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Czesław Czubryt-Borkowski (oprac.), Zygmunt Czarnocki (oprac.), Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 232, ISBN 83-217-2709-3, OCLC 830085367.
  25. Bogdan Kucharski, Gorzów Wielkopolski i okolice, Poznań: Wyd. Poznańskie, 1981, ISBN 83-210-0242-0, OCLC 830196481.
  26. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 438. ISBN 83-214-0092-2.
  27. Kresowianie z Gorzowa chcą mieć swoje muzeum, gazeta.pl/gorzow/, [dostęp 2009-06-07].
  28. Robert Piotrowski: Radzieckie obozy w Gorzowie 1945–1946, w szczególności Obóz Specjalny nr 4. w ramach administracji okupacyjnej Landsberga – Gorzowa. [dostęp 2018-13-10].
  29. Józef Dębiński, Komunistyczne obozy koncentracyjne w Polsce pojałtańskiej, „Studia Włocławskie” (16 (2014)), 2014, s. 63.
  30. Gorzów Wielkopolski w Turegion.pl. turegion.pl. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-14)].
  31. NSZZ Solidarność Gorzów: NSZZ Solidarność Gorzów. [dostęp 2010-12-26].
  32. Hejnał Gorzowa Wielkopolskiego, Multimedialna Encyklopedia Gorzowa [dostęp 2020-10-05].
  33. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 6–9. [dostęp 21.1.13].
  34. Wartości kulturowe. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. III: Diagnoza stanu istniejącego. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 54. [dostęp 2014-11-30].
  35. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1999.
  36. Joanna Stańczak, Agnieszka Znajewska, Aleksandra Daniłowska, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym, „{{{czasopismo}}}”, Dorota Szałtys, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy, 28 października 2014, ISSN 1734-6118.czasopismo
  37. Dane krótkookresowe ⇒ Ludność. W: Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-06-02].
  38. Baza Demografia, 25 kwietnia 2020.
  39. Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Ludność / Ludność / Zgony według miesięcy, stat.gov.pl [dostęp 2020-11-05] (pol.).
  40. Gorzów Wielkopolski w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2015-12-31] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  41. Stopa bezrobocia. Powiatowy Urząd Pracy w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-05)].
  42. Spis laureatów nagrody Gminy Fair Play. [dostęp 2010-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-13)].
  43. Łukasz Jaeszke: Zwolnienia w Sumitomo Electric w Gorzowie. Evertiq New Media AB, 2012-08-09. [dostęp 2014-10-10].
  44. Historia ZWCh „Stilon”. www.stilon.com.pl. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-31)].
  45. Jerzy Synowiec: Stilon – piękna historia Gorzowa. W: A-Zetka [on-line]. Firma Alpi, 12-07-23. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-03)].
  46. Otwarto nową galerię handlową w Gorzowie Wlkp, Onet.pl, 18 kwietnia 2012 [dostęp 2014-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2014-11-30].
  47. Tylko u nas: tak na Manhattanie rosła galeria Manhattan. Zaraz będzie mieć trzy lata.
  48. Katarzyna Warnke; Marcin Cichoń: Atak zakupoholików na Zawarcie. gorzow24.pl, 2012-04-18. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-22)].
  49. Miłosz Żurawski: Nowe C.H. w Gorzowie. gorzow24.pl, 2010-06-15. [dostęp 2013-02-18].
  50. Filip Górecki: Podsumowanie 2012: marzec, kwiecień. gorzow24.pl, 2012-12-25. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  51. Na północnym obrzeżu Gorzowa powstanie ogromny park handlowy.
  52. Analizy > Wykonanie budżetu przez lubuskie JST w roku 2012 (zestawienie tabelaryczne) PDF. Regionalna Izba Obrachunkowa w Zielonej Górze. s. 24, 41. [dostęp 2014-10-10].
  53. Radosław Skarżyński: Gorzów „miastem lwa”. Zobacz zdjęcia najnowszych autobusów. W: Gorzowska Komunikacja Miejska [on-line]. 2011-08-17. [dostęp 2014-11-30].
  54. Radosław Skarżyński: Nowe autobusy przekazane dla MZK. W: Gorzowska Komunikacja Miejska [on-line]. 2014-10-22. [dostęp 2014-11-30].
  55. Więcej autobusów. W: Gorzów przystań [on-line]. Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2014-10-21. [dostęp 2014-11-30].
  56. MZK Gorzów – Tabor. Miejski Zakład Komunikacji w Gorzowie Wielkopolskim Sp. z o.o. [dostęp 2014-11-30].
  57. Automaty biletowe już niebawem. www.infogorzow.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-13)].
  58. MZK Modernizuje się: będą automaty do biletów. www.infogorzow.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-25)].
  59. Rozkład jazdy MZK Gorzów. www.mzk-gorzow.com.pl. [dostęp 2013-02-18].
  60. Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 26 stycznia 2009].
  61. Filip Górecki: Debatowali o szpitalu. Spółka dziejową koniecznością?. 2013-02-16. [dostęp 2012-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-22)].
  62. Artur Brykner: Lotinsko pod Gorzowem? Może kiedyś. 2009-06-09. [dostęp 2010-12-27].
  63. Mosty przy ul. Owocowej, ul. Chodkiewicza, al. Odrodzenia, ul. Mickiewicza, ul. Borowskiego, ul. Dąbrowskiego, ul. Chrobrego, ul. Wybickiego, ul. Sikorskiego, ul. Składowej.
  64. Kładka łącząca ul. Żwirki i Wigury z ul. Wyszyńskiego, kładka w Parku Wiosny Ludów.
  65. Wydział Edukacji Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego », www.wed.edu.gorzow.pl [dostęp 2020-11-03].
  66. Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu – nowoczesne kształcenie w Gorzowie, Gorzów – Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu – nowoczesne kształcenie w Gorzowie [dostęp 2020-11-03].
  67. Muzeum Lubuskie – Kolejna witryna oparta na WordPressie.
  68. WiMBP w Gorzowie Wlkp: Zbiory WiMBP w Gorzowie Wlkp. [dostęp 12 sierpnia 2008].
  69. Dlaczego w Gorzowie bardzo udał nam się jazz. W: Gazeta.pl Gorzów Wielkopolski [on-line]. Agora S.A., 2009-12-23. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-26)].
  70. artykuł o otwarciu Filharmonii Gorzowskiej z portalu gorzow24.pl z 19 maja 2011. [dostęp 29 maja 2011]. [zarchiwizowane z tego adresu (22 maja 2011)].
  71. Adam Sobota: XXXIV Konfrontacje Fotograficzne 2008. Gorzowskie Towarzystwo Fotograficzne, 2008. [dostęp 2009-03-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-13)].
  72. Dni Gorzowa nad Wartą. [dostęp 2021-06-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-19)].
  73. Urząd Miasta Gorzowa, Gorzów Wielkopolski, roz. „Co nam w duszy gra”, 2019, ISBN 978-83-927926-4-2.
  74. Romane Dyvesa – Multimedialna Encyklopedia Gorzowa, encyklopedia.wimbp.gorzow.pl [dostęp 2020-11-05] (ang.).
  75. PAP: Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa 2008. ziemialubuska.pl. [dostęp 2009-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-14)].
  76. Dariusz Barański: W Gorzowie trwa konkurs młodych pianistów. Gazeta Wyborcza Gorzów/Agora SA, 2008-10-14. [dostęp 2009-03-06].
  77. Marcin Słowiński: XXV Gorzowskie Spotkania Teatralne tuż, tuż. Co zobaczymy?. gorzow24.pl, 2008-11-12. [dostęp 2009-03-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-25)].
  78. O festiwalu. Miejskie Centrum Kultury w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-04)].
  79. Jarosław Libelt: XI Biennale Sztuki Sakralnej – Ostatnie sacrum?. Tygodnik Niedziela edycja zielonogórsko-gorzowska 16/2004. [dostęp 2009-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-27)].
  80. Trio | Michał Wróblewski, www.michalwroblewski.com [dostęp 2016-10-06] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-08].
  81. Bernard Woltmann, Zarys historii sportu w Gorzowie Wlkp: 1945–1997, s. 32, 1998.
  82. Robert Borowy, Siedem dekad Stali: KS Stal Gorzów Wlkp. 1947-2017 : 70 lat, s. 13., 2017.
  83. Gorzów Wielkopolski podzieli się na dzielnice? Prezydent spełnia przedwyborczą obietnicę, Onet.pl, 29 listopada 2015 [dostęp 2016-01-08] [zarchiwizowane z adresu 2015-12-02].
  84. Miasta partnerskie. W: Gorzów przystań [on-line]. Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2011-11-08. [dostęp 2014-11-30].
  85. Super User, Diaspora, reformowany.pl [dostęp 2017-07-09].
  86. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-12-05].
  87. Szarlotka z landsberską, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Portal gov.pl [dostęp 2020-11-05] (pol.).
  88. Artur Brykner, Dariusz Barański, Kronika Wieku, s. 47, 2002, ISBN 83-88784-85-4.
  89. „Polityka” 29.2020 (3270) z dnia 14.07.2020; Nauka i cywilizacja; s. 56.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Lubusz Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lubusz Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.18 N
  • S: 51.33 N
  • W: 14.40 E
  • E: 16.60 E
Studnia kanalizacyjna.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pokrywa studni kanalizacji sanitarnej w Gorzowie Wlkp. z dawną nazwą miasta (I poł. XX w.)
Gorzow flaga RGB.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
POL Gorzów Wielkopolski flaga
Park Górczyński BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park Górczyński
Bar Agata.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., 13. 12. 2001 r. Wieczór autorski Waldemara Fydrycha w barze mlecznym " Agata " w ramach happeningu grupy Wesołe Miasteczko ( Teatr Kreatury )
Łaźnia BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Łaźnia Miejska
Katedra BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katedra Wniebowzięcia NMP
AWF BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Akademia Wychowania Fizycznego Filia w Gorzowie Wielkopolskim
PL Gorzów Muzeum.JPG
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Park Wiosny Ludów BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park Wiosny Ludów
Trajka.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., trójkołowiec ( trajka ) na skrzyżowaniu ul. Chrobrego z Łokietka.
Gorzów Wielkopolski, willa przy ul. 30 Stycznia.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gorzów Wielkopolski, ul. 30 Stycznia 1 - wille braci Maxa i Roberta Bahrów, elewacja wschodnia (zabytek nr rejestr. L-291/A). Wzdłuż ogrodzenia płynie Kłodawka, która zamarzła.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w ulica Chrobrego w Gorzowie Wlkp.JPG
Gorzów Wielkopolski, Wojewódzki Sąd Administracyjny
Piramida wieku Gorzow Wielkopolski.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Gorzowa Wielkopolskiego, 2014
Al.RMN.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gorzów Wlkp., osiedle Górczyn. Aleja Ruchu Młodzieży Niezależnej - 2014 r.
Monopoli-Stemma.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
PL Gorzow StaryRynekNoc.JPG
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Bast (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY 2.5

Gorzów - Stary Rynek nocą

Autor : Bartek Wawraszko
Bulwar nocą Gorzów Wielkopolski.JPG
Gorzów Wielkopolski - bulwar nocą
Teatr Osterwy DA.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Teatr im. Juliusza Osterwy
Bulwar wschodni BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bulwar wschodni
EC Gorzów.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp. Widok na gorzowską elektrociepłownię ( PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrociepłownia Gorzów ul. Energetyków 6 )
Rolnik BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
DH Rolnik
Gorzow Koscioł Podwyzszenia Krzyza Swiętego.jpg
Autor: Kapitel, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Gorzowie Wielkopolskim.
Płonie katedra.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
1.07.2017 r. Gorzów Wlkp. Pożar katedry p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Zostanie ugaszony następnego dnia, rano.
Muzeum Lubuskie - Spichlerz - BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Spichlerz - Muzeum Lubuskie
Kościół na Woskowej BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kościół na ul. Woskowej
Park Siemiradzkiego BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park Siemiradzkiego
PF125p taxi.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Polski Fiat 125p eksploatowany jako taksówka w 2014 r. Postój taksówek w Gorzowie Wlkp., ul Orląt Lwowskich.
Qubus BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Hotel Qubus
Gorzów-Kościół Baptystów.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., ul. Kosynierów Gdyńskich 64. Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów
Widok z drona na centrum miasta.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Widok z drona na centrum miasta
Biowet Gorzów Wlkp.JPG
Gorzów Wielkopolski, ul. Kosynierów Gdyńskich 13/14 - siedziba Biowet Vetoquinol
POL location map.svg
Autor: Hiuppo, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Location map of Poland
RomaneDyvesa.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gorzów Wlkp., ul. Drzymały. Mural propagujący festiwal kultury romskiej - Romane Dyvesa
PL Gorzow Park111.JPG
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Bast (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY 2.5

Gorzów - CH Park 111 przu ul.Sikorskiego nocą

Autor : Bartek Wawraszko
Urząd Miasta BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Urząd Miasta Gorzowa
MZK Gorzów.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp. Dwa Solarisy Urbino 12, trzeciej (#552) i czwartej (#628) generacji oraz MAN NL263 Lion's City (#616) pod Arsenałem na ul. Chrobrego.
Śródmieście Wełniany Rynek BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Widok na Śródmieście i ulicę Wełniany Rynek. W tle Urząd Miasta.
Plac Grunwaldzki ŁK.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Plac Grunwaldzki
Gorzuś.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp. Maskotka miasta - Gorzuś
Mury obronne BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mury obronne
Ćhavorytko.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., ul. Chrobrego 28, biuro Związku Romów Polskich ze świetlicą "Ćhavorytko"
Jönköping vapen.svg
(c) Lokal_Profil, CC BY-SA 2.5
This coat of arms was drawn based on its blazon which – being a written description – is free from copyright. Any illustration conforming with the blazon of the arms is considered to be heraldically correct. Thus several different artistic interpretations of the same coat of arms can exist. The design officially used by the armiger is likely protected by copyright, in which case it cannot be used here.
Individual representations of a coat of arms, drawn from a blazon, may have a copyright belonging to the artist, but are not necessarily derivative works.
Galeria Manhttan.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., ul. Kombatantów, sierpień 2015 r.. " Galeria Manhattan ", centrum handlowe na miesiąc przed planowanym otwarciem.
Park Słowiański BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park Słowiański
Zabytkowa Poczta BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Budynek zabytkowej poczty
Teramo-Stemma.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Nad Wartą - BN (1).jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Most Staromiejski
Deptak na Sikorskiego BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Deptak na ul. Sikorskiego
Kłodawka BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kłodawka
Stiopa-Twist-foto2.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., tramwaj typu PESA Twist 2015N linii 1. Po trzyletniej przerwie, w czwartek 2 lipca 2020 r. na gorzowskie tory wróciły tramwaje.
Baza LPR w Gorzowie.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
HEMS (ratownik 24) - baza śmigłowca LPR przy szpitalu w Gorzowie Wlkp. przy ul. Dekerta.(na zdjęciu śmigłowiec SP-DXA). Od listopada 2016 r. do maja 2019 r. baza funkcjonowała w formie tymczasowej jako hangar namiotowy i "domek pilota" w kontenerze. Uruchomienie stałej bazy nastąpiło 27 maja 2019 r.
Stadion Jancarza BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stadion im. Edwarda Jancarza
Gorzów Wlkp., ul. Obotrycka 16 (dawny ratusz).jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Gorzów Wielkopolski, ratusz, ob. biura, po 1920
Nowoczesny biurowiec Hawelańska 6 BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Biurowiec Hawelańska 6
Nova Park i rowerzyści.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Nova Park i rowerzyści
Gorzów Wlkp., ul. Kazimierza Wielkiego 1..jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Gorzów Wielkopolski, ul. Kazimierza Wielkiego 1. Podmiejska rezydencja Karla Bahra z lat 1902-1903, elewacja frontowa (zabytek nr 439/97)
Gorzów Wielkopolski, Zawarcie.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gorzów Wielkopolski. Widok z prawego brzegu Warty. Zabudowa ul. Wał Okrężny w 2012 r.
Filharmonia Gorzowska BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Filharmonia Gorzowska
Biały Kościółek DA.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kościół św. Antoniego Padewskiego i św. Stanisława Kostki
Ul.Nadbrzeżna1.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Wappen Mark Brandenburg.png
Autor: David Liuzzo, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Arms of the electorate of Brandenburg, later arms of the Prussian province Brandenburg.
Stiopa-szpital zakaźny.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pandemia wirusa SARS-CoV-2. Decyzją Ministra Zdrowia 19 lecznic w kraju zostało przekształconych w szpitale jednoimienne zakaźne. Wśród nich jest Wielospecjalistyczny Szpital Wojewódzki w Gorzowie Wlkp., a szpital zakaźny powstał na bazie zespołu szpitalnego przy ul. Walczaka.
Wełniany Rynek BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wełniany Rynek
Kwadrat BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Plac Nieznanego Żołnierza - "Kwadrat"
SA 105-102 w Gorzowie Wlkp.jpg
Autor: P. Nisiewicz, Licencja: CC BY-SA 4.0
SA 105-102 w Gorzowie Wlkp. peron 4 relacja Gorzów-Zbąszynek
Katedra i Titanic BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katedra i biurowiec zwany "Titaniciem"
LUW.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., ul. Jagiellończyka 8. Budynek Lubuskiego Urzędu Wojewódzkiego po przebudowie
Gorzów Sąd Okregowy.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. ul. Mieszka I 33. Obiekt pobudowano jako koszary artyleryjskie i służył armii w latach 1895 - 1920. Na fotografii - po remoncie elewacji.
Błonia nadwarciańskie.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., błonia nadwarciańskie. " Dni Gorzowa 2015 "
Biblioteka Główna PWSZ w Gorzowie2.JPG
Biblioteka Główna PWSZ Gorzów Wielkopolski.
Watral.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., dzielnica Górczyn. Biurowiec M34 Manhattan Business Center przy ul. Kombatantów 34, określany zwyczajowo " Watral ".
Park Zacisze BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park Zacisze
AJP BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Akademia Jakuba z Paradyża
Wappen Frankfurt (Oder).png
Herb Frankfurtu nad Odrą
Bulwar i mural z kasetą BN.jpg
Autor: Bar10der81, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bulwar nadwarciański. W tle zabudowa Śródmieścia.
Askana Gorzów Wlkp..jpg
Galeria Askana Gorzów Wielkopolsko
Dworzec PKP GOrzów.JPG
Dworzec kolejowy
Dom E.Jancarza.JPG
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gorzów Wlkp., ul. Chodkiewicza. Sytuowany nad rzeką Kłodawką, modernistyczny dom jednorodzinny w zabudowie bliźniaczej (realizacja 1973-1975). Widok na część której właścicielem był wybitny żużlowiec Stali Gorzów, Edward Jancarz.