Gubernia wołyńska

gubernia wołyńska
Волынская губерния
1792–1921
Herb guberni wołyńskiej
Herb guberni wołyńskiej
StolicaŻytomierz
Powierzchnia
 • całkowita

71 736 km²
Liczba ludności (1905)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

3 920 400
54,7 osób/km²
II rozbiór Polski1792
Traktat ryski1921
Mapa guberni wołyńskiej
Patent zaświadczający szlachectwo wystawiony przez marszaka guberni wołyńskiej w 1803 roku
Pieczęć zgromadzenia szlacheckiego guberni wołyńskiej z 1803 roku
Mapa guberni wołyńskiej 1820

Gubernia wołyńska (1792–1925, do 1796 roku namiestnictwo izasławskie) – południowo-zachodnia gubernia Imperium Rosyjskiego, utworzona po II rozbiorze z terytorium województwa wołyńskiego i zachodniego skrawka (z Żytomierzem) województwa kijowskiego Rzeczypospolitej.

Centrum administracyjnym był do 1795 Zasław, później do 1804 Nowogród Wołyński. Od 1804 Żytomierz.

Obszar: 71 736 km2
Ludność: 3 501 600 osób (początek XX wieku).

W latach 1819-1830 gubernia wołyńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego[1]. Od 1832 weszła w skład Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwo kijowskie).

Po traktacie ryskim zachodnia część guberni znalazła się w Polsce i utworzono z jej terenów województwo wołyńskie. Z pozostałej przy ZSRR części w 1923 utworzono 4 okręgi: korosteński, nowogrodzki, szepetowski i żytomierski.

Ujezdy (powiaty)

Położenie

Gubernia wołyńska znajdowała się na granicy z Galicją. Część południowa poprzecinana była wyniesieniami, których kulminacją była Góra Awratyńska w pobliżu Krzemieńca 1328 stóp (405 m) (najwyższy ówczesny punkt Rosji Europejskiej za wyłączeniem Uralu, Krymu i wschodnich Gór Archangielskich). Część północna guberni była terytorium płaskim, bagnisto-nizinnym, pokrytym torfowiskami i lasami, należała do Polesia Pińskiego.

Warunki naturalne

Na północy znajdowały się gleby błotniste i piaszczyste, w części środkowej – gliniaste i kurzowe, miejscami kamieniste, na południu dobry czarnoziem.

Lasy zajmowały 2136 tys. dziesięcin (23337 km²) (32% obszaru), położone na północy, część południowa bezleśna.

Rzek stosunkowo dużo, wszystkie, za wyłączeniem Bugu i Teterewa wpadały do Prypeci, wiele z nich było spławnych. Statki poruszały się po Bugu, Styrze, Horyni.

Bogactwa mineralne: granit, kryształ górski, gliny ceramiczne, torf, rudy żelaza. Znaleziono ale nie wydobywano: grafit, węgiel kamienny, bursztyn.

Klimat umiarkowany, średnioroczna temperatura dla Żytomierza +7,6 °C.

Gospodarka

Główny produkt rolny: żyto ozime: (średnio w latach 1900 — 1904: 32,7 mln pudów), pszenica ozima (średnio 16,8 mln pudów), jęczmień (średnio 7,2 mln pudów), owies (śr. 19,4 mln pudów), gryka (śr. 3,6 mln pudów), proso (śr. 2,3 mln pudów), groch (śr. 2 mln pudów), ziemniaki (śr. 53 mln pudów), buraki cukrowe (około 2 mln berkowców), tytoń i chmiel.

Sadownictwo rozwinęło się głównie na południu: brzoskwinie, morele i winogrona.

W okolicach lesistych chłopi zajmowali się pszczelnictwem (182 tys. pni, 35 tys. pudów miodu, wosku 4 tys. pudów). Hodowla rozwinęła się dzięki licznym pastwiskom i pokosom. W roku 1903 było 693 tys. koni (45 stadnin), bydła rogatego 4096 tys., owiec 829 tys., świń 680 tys. Wełna wykorzystywana częściowo na potrzeby Rosji, częściowo do Austrii.

Fabryki i zakłady oraz przemysł drobny produkowały towary wartości 33,5 mln rubli i zatrudniały 20 tys. robotników.

Oświata

Szkół (1903): 3003 z 129 454 uczniami.

  • 727 szkół początkowych
  • 956 szkół parafialnych
  • 523 szkół elementarnych (z liczbą uczniów — 106 634)
  • 10 średnich uczelni (z 3 649 uczniami)
  • 7 seminariów duchownych
  • 1 seminarium nauczycielskie
  • 5 szkół wiejskich
  • 1 szkoła felczerska
  • 770 szkół żydowskich (z 17 265 uczniów)

Demografia

Mapa etnograficzna guberni wołyńskiej według spisu 1897

Według pierwszego spisu powszechnego Imperium Rosyjskiego z 1897 gubernię zamieszkiwało 2 989 482 osób,

Podział etniczny populacji przedstawiał się następująco[2]:

Ludność w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1897

PowiatyUkraińcyŻydziPolacyNiemcyRosjanieCzesi
Gubernia ogółem70,1%13,2%6,2%5,7%3,5%
Włodzimierski72,1%10,4%8,4%5,7%2,8%
Dubieński68,2%11,5%6,5%3,6%4,2%5,3%
Żytomierski62,4%14,3%5,7%10,8%5,9%
Zasławski76,9%13,3%7,0%1,8%
Kowelski78,5%11,9%4,6%3,5%
Krzemieniecki80,7%12,2%3,0%3,4%
Łucki57,0%14,1%9,7%12,0%5,1%1,5%
Zwiahelski65,5%15,6%5,2%10,9%2,4%
Owrucki83,4%10,6%1,3%1,2%2,6%
Ostrogski76,7%10,8%6,6%1,5%2,5%1,6%
Rówieński60,5%16,0%9,2%8,9%3,2%1,7%
Starokonstantynowski76,9%14,3%5,5%2,8%

Podział wyznaniowy guberni 1897[3]

Generał-gubernatorowie

1794—1796 — Timofiej Tutołmin

Miasta

Żytomierz, początek XX wieku

Największe miasta guberni w 1897 roku na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie:

miastopopulacjawojewództwo
(1771)
19302016
1.Żytomierz65 895POL województwo kijowskie IRP COA.svg kijowskieUkraina
2.Równe24 573POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
3.Krzemieniec17 704POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
4.Kowel17 697POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
5.Nowogród Wołyński16 904POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieUkraina
6.Starokonstantynów16 377POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieUkraina
7.Łuck15 804POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
8.Ostróg14 749POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
9.Dubno14 257POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieII RzeczpospolitaUkraina
10.Zasław12 611POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskieUkraina

Literatura

Linki zewnętrzne

Przypisy

Media użyte na tej stronie

Flag of Poland (1928–1980).svg
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej, a później Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1928-1980 ustanowiona rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach, Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980 i potwierdzona dekretem z dnia 9 listopada 1955 r. o znakach Sił Zbrojnych, Dz. U. z 1955 r. Nr 47, poz. 315.
Do odwzorowania barwy czerwonej użyto domyślnego odcienia "vermilion" (#E34234, cynober). Proporcje 5:8 (w dekrecie z 1955 roku błędnie ustalone jako 3:8, skorygowane w obwieszczeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1956 r. o sprostowania błędu w dekrecie z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych, Dz.U. z 1955 r. Nr 47 poz. 314).
Coat of Arms of Russian Empire.svg
Central element of the Russian imperial coat of arms.
Rzeczpospolita Rozbiory 4a.png
Autor: Original author was Halibutt, translation by Alokasta, Licencja: CC BY-SA 3.0
Mapa rozbiorów Polski
Volhynian governorate 1820.jpg
Volhynian governorate
AGAD Patent zaswiadczajacy szlachectwo wystawiony przez marszalka guberni wolynskiej.png
Marszałek i powiatowi deputaci szlachty guberni wołyńskiej wydają Ignacemu Dobrzyńskiemu patent szlacheckiego pochodzenia.
Bfc zhitomir kiev str.jpg
Kiev street looking West toward St. Michael church. Photo early 1900's.
Українська: вулиця Київська. Вигляд на Михайлівську церкву. Фото 1900-х років.
From the Boris Feldblyum Collection.
Волынская губ.jpg
Mapa guberni wołyńskiej
1897 Gov Volyn ethno.jpg
Autor: Роман Днепр, Licencja: CC BY-SA 3.0
The population of Volyn province according to Census 1897
COA of Volin gubernia.png
Coat of arms of Volhynian Governorate, Russian Empire
Rzeczpospolitapodrozb.png
Autor: Killroyus, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zasięg Rzeczypospolitej przed rozbiorami i państwa polskie istniejące po nich.