Język hindi

हिन्दी
ObszarIndie i inne
Liczba mówiących180 mln,
(w sensie szerszym 422 mln jako pierwszy język (Census of India 2001), dodatkowo ok. 155 mln jako drugi język)
Pismo/alfabetdewanagari
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowyIndie
Ethnologue1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1hi
Kod ISO 639-2hin
Kod ISO 639-3hin
IETFhi
Glottologhind1269
Ethnologuehin
GOST 7.75–97хин 770
WALShin
SILHND
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku hindi
Słownik języka hindi
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Zasięg języka hindi jako języka ojczystego
Obszar na którym hindi jest językiem administracji i szkolnictwa

Język hindijęzyk z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się jako pierwszym językiem 180 milionów osób[1], natomiast przy zaklasyfikowaniu jako dialekty hindi języków radżastani, bihari oraz pahari (bez nepalskiego) aż 422 mln osób, czyli 41% mieszkańców Indii[2]. Używany jest także w Nepalu (500 tys.), na Fidżi (300 tys.), na Mauritiusie i w Surinamie (po 100 tys.). Posługują się nim również hinduscy imigranci w Europie Zachodniej. Język hindi jest językiem urzędowym, od 1950 roku ogólnopaństwowym (angielski jest językiem pomocniczym) Republiki Indii, oraz jednym z 23 języków konstytucyjnych. W kilku indyjskich stanach i terytoriach: Uttar Pradesh, Uttarakhand, Himachal Pradesh, Harianie, Madhya Pradesh, Biharze, Radżastanie oraz na terytorium stołecznym Delhi hindi (w odmianie standardowej) jest oficjalnym językiem administracji stanowej oraz podstawowym językiem wykładowym w szkołach.

Dialekty

W obrębie terytorium języka hindi występuje wiele dialektów, wywodzących się ze średniowiecznych dialektów (tzw. apabhranśa). Wyróżnia się dwa podstawowe zespoły dialektów tzw. właściwego języka hindi:

Hindi zachodnie

(wywodzące się z apabhranśa śauraseni):

  • bradźbhasza

Używany w okolicach miast Mathura i Agra, do początków XIX w. był najważniejszym dialektem literackim hindi

  • khariboli

Stanowi podstawę współczesnego języka hindi

  • harijani

Używany w stanie Hariana

  • bundeli

Używany w rejonie miast Jhansi, Gwalior i Bhopal

  • kanaudźi

Używany w okolicach miasta Kanpur

Hindi wschodnie

(wywodzące się z apabhranśa ardhamagadhi):

  • awadhi

Ważny dialekt literacki (w Awadhi tworzył m.in. Tulsidas), używany w okolicach miasta Lakhnau

  • bagheli
  • ćhattisgarhi

Pokrewne języki

Niekiedy, zwłaszcza w starszych publikacjach, dialekty Radżastanu, Biharu, którymi posługuje się około 100 mln osób, oraz tzw. pahari (czyli dialekty górskie) klasyfikowane są również jako dialekty hindi[3]. Ostatnio jednak traktuje się je coraz częściej jako odrębne języki, posiadające bogatą tradycję literacką, zwłaszcza radżastani w Radżastanie i maithili w Biharze. Radżastani i maithili są objęte w Indiach statusem języków literackich. Status ten, i nagrody literackie w poszczególnych kategoriach językowych, przyznawane są przez indyjską Akademię Literatury (Sahitya Akademi).

Forma standardowa

Język hindi oraz język urdu to dwie odmiany literackie potocznego języka hindustani, który powstał w pierwszej połowie XIII w. na terenach leżących na północny zachód od Delhi i opierał się na dialekcie khariboli. Dzięki podobieństwu urdu oraz innych języków indyjskich do hindi, może on być używany jako lingua franca przez nawet 500–600 mln osób. Do zapisu języka hindi używa się pisma dewanagari. Język hindi jest najbardziej rozpowszechnionym językiem w Indiach, a pod względem liczby użytkowników zajmuje czwarte miejsce na świecie (po chińskim, angielskim i hiszpańskim).

Historia

Język hindi, podobnie jak inne języki indoaryjskie, wywodzi się z sanskrytu, poprzez starożytne dialekty zwane prakrytami, i średniowieczne, zwane apabhranśa. Przez kilka wieków dwoma głównymi dialektami literackimi były bradż na zachodzie, i awadhi na wschodzie. Niezależnie od nich, w czasie dominacji muzułmańskiej w północnych Indiach, jako lingua franca na znacznym obszarze funkcjonował tzw. język hindustani – odmiana oparta gramatycznie na bazie dialektu khari boli z okolic Delhi, lecz z silnym leksykalnym wpływem języka perskiego i arabskiego. Literacka postać współczesnego hindi, oparta na strukturze gramatycznej dialektu khari boli, zaczęła kształtować się w pierwszej połowie XIX wieku i pozostaje pod silnym wpływem sanskrytu jako źródła wzbogacenia słownictwa.

System fonologiczny

Samogłoski

Hindi vowel chart.png

Spółgłoski

DwuwargoweWargowo-zęboweZębowe/
Dziąsłowe
RetrofleksywneZadziąsłowe/
Podniebienne
TylnojęzykoweKrtaniowe
Nosowemn(ɳ)
Zwartep
pʰ
b
bʱ

ʰ

ʱ
ʈ
ʈʰ
ɖ
ɖʱ
k
kʰ
g
Zwarto-szczelinowe
ʰ

ʱ
Szczelinowefszʃɦ
Drżąceɾ(ɽ)
(ɽʱ)
Płynneʋlj

Gramatyka

Słownictwo

Podstawowy zasób leksykalny języka hindi jest indoaryjski, określany sanskryckim terminem tadbhava, czyli etymologicznie rzecz ujmując, słowa sanskryckie, które przeszły długą ewolucję fonetyczną np. sanskr. 'bhrata'>: 'bhai' (brat) czy 'aksza' > ankh (oko). Istnieje liczna grupa wyrazów (niemal) identycznych z sanskryckimi np. 'radźa' (król), nazywanych tatsama (takie same). Dochodzi do tego również pewna ilość zapożyczeń z rodzimych języków drawidyjskich i munda np. 'tendua' (lampart), czy 'garbar' (zamieszanie). Następną warstwą słownictwa są słowa perskie, arabskie i tureckie z czasów najazdów muzułmańskich i panowania dynastii Wielkich Mogołów np. 'zindagi' (życie), 'kitab' (książka), czy 'top' (armata). Czasy kolonialne wprowadziły wyrazy pochodzenia portugalskiego np. 'kamiz' (koszula) oraz, znacznie liczniejsze, pochodzenia angielskiego np. 'gilas' (szklanka), 'steśan' (stacja).

Mały słowniczek

Słowo hindī w alfabecie dewanagari.
  • Tak – हाँ (haa)
  • Nie – नहीं (nahii)
  • Dziękuję – शुक्रिया, धन्यवाद (śukriyaa, dhanyavaad)
  • Dziękuję bardzo – बहुत धन्यवाद (bahut dhanyavaad)
  • Nie ma za co / proszę – कोई बात नहीं (koii baat nahii)
  • Proszę – कृपया (kripayaa)
  • Przepraszam – क्षमा करें, माफ़ कीजिए (kszam kare, maaf kiidźie)
  • Dzień dobry – नमस्ते, नमस्कार (namaste, namaskaar)
  • Na razie – फिर मिलेंगे (phir milenge)
  • Pozdrowienia (Witam, Cześć) – नमस्ते (namaste)
  • Dobranoc – शुभ रात्रि (śubh raatri)
  • Nie rozumiem – मैं नहीं समझता/समझती हूँ (me nahii samadźhtaa/samadźhtii huu)
  • Jak się nazywasz? – तुम्हारा/आपका नाम क्या है? (tumhaaraa/aapkaa naam kyaa he)
  • Kocham cię – मुझे तुमसे प्यार है, मैं तुमसे प्यार करता/करती हूँ (mudźhe tumse pyaar he, me tumse pyaar kartaa/kartii huu)
  • Serce – दिल (dil)
  • Słońce – सुराज (suraadź)
  • Księżyc – चंद, चंद्र (ćand, ćandra)
  • muzyka – संगीत (sangiit)
  • taniec – नाच (naać)
  • tańczyć – नाचना (naaćnaa)
  • słuchać – सुनना (sunnaa)
  • mówić – (językami) बोलना (bolnaa), (coś, do kogoś) कहना (kahnaa)
  • śpiewać – गाना (gaanaa)
  • żona – पत्नी (patnii)
  • mąż – पति (pati)
  • córka – बेटी (betii)
  • syn – बेटा (betaa)
  • matka – माता, माताजी, माँ (maataa, maataadźii, maa)
  • ojciec – पिता, पिताजी (pitaa, pitaadźii)
  • przyjaciel – दोस्त, मित्र (dost, mitr)
  • dziewczyna – लड़की (larkii)
  • chłopak – लड़का (larkaa)
  • ja – मैं (me)
  • ty – तुम (tum)
  • miłość – प्यार, प्रेम, मोहब्बत, मुहब्बत (pyaar, prem, mohabbat, muhabbat)
  • szczęście – ख़ुशी (khuśii)
  • królowa – रानी (raanii)
  • król – राजा (raadźaa)
  • (Bardzo) miło cię widzieć. – आपसे मिलकर (बहुत) ख़ुशी है (aapse milkar (bahut) khuśii he)
  • Jak się Pan/Pani czuje? – आप कैसे हैं? (aap kese he)
  • dobrze – ठीक हूँ (thiik huu)
  • źle – बुरा हूँ (buraa huu)
  • tak sobie – कुछ खास नहीं (kućh khaas nahii)
  • dlaczego – क्यों (kyo)
  • kto – कौन (kon)
  • gdzie – कहाँ (kahaa)
  • kiedy – कब (kab)
Liczebniki
  • 0 – शुन्य (śunya)
  • 1 – एक (ek)
  • 2 – दो (do)
  • 3 – तीन (tiin)
  • 4 – चार (ćaar)
  • 5 – पाँच (paać)
  • 6 – छह, छः (chah)
  • 7 – सात (saat)
  • 8 – आठ (aath)
  • 9 – नौ (no)
  • 10 – दस (das)

Zobacz też

Przypisy

  1. Ethnologue report for India
  2. BodhgayaNews: 422 Million Hindi Mother Tongue speakers in 2001, how many English speakers?, bodhgayanews.net [dostęp 2017-11-24].
  3. Stasik, Danuta: Język hindi cz.1 Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1994/97, str. 5-6

Bibliografia

  • Danuta Stasik, Język hindi cz.1 i 2, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1994/97, ​ISBN 83-86483-01-6
  • R. S. McGregor: Outline of Hindi Grammar, Oxford University Press 1972. (ang.)
  • Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Wikipedia-logo.svg
Autor: Version 1 by Nohat (concept by Paullusmagnus); Wikimedia., Licencja: CC BY-SA 3.0
New Wikipedia’s logo. See also File:Wikipedia wordmark.svg for the wordmark, and File:Wikipedia-logo-v2-wordmark.svg for the logo+wordmark.
Hindi Indoarisch.png
Autor: based on Image:Indoarische Sprachen.png, Image:Indoarische Sprachen Verbreitung.png by BishkekRocks, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Area where Hindi is spoken natively
(Hindi in the mid-narrow sense of East Hindi and West Hindi dialects)
Hindi vowel chart.png
IPA vowel chart for Hindi.
Hindi belt.png
Autor: based on Image:Indoarische Sprachen.png, Image:Indoarische Sprachen Verbreitung.png by BishkekRocks, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Area where "Hindi languages" are spoken natively