Język słowacki

slovenský jazyk
slovenčina
ObszarSłowacja, Czechy i inne
Liczba mówiących7 milionów
Pismo/alfabetłacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Słowacja,
 Wojwodina w Serbii,
jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Organ regulującySłowacka Akademia Nauk
UNESCO1 bezpieczny
Ethnologue1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1sk
Kod ISO 639-2slk/slo
Kod ISO 639-3slk
IETFsk
Glottologslov1269
Ethnologueslk
GOST 7.75–97сло 605
WALSsvk
SILSLO
Występowanie
Ilustracja
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku słowackim
Słownik języka słowackiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji, gdzie jest językiem urzędowym. Dodatkowo język słowacki jest jednym z języków urzędowych w serbskiej Wojwodinie. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce istnieje możliwość zdawania matury z języka słowackiego.

Język słowacki jest blisko spokrewniony z językiem czeskim (zob. język czeski a język słowacki), jest również zbliżony do języka polskiego (w mniejszym stopniu aniżeli do języka czeskiego) pod względem gramatyki i słownictwa[1]. Dialekty słowackie znacznie różnią się między sobą[2], w ich obrębie wyróżnia się trzy zespoły[3]:

Historia i piśmiennictwo

Dwujęzyczna (najpierw po słowacku, później po węgiersku) nazwa ulicy Józefa Bema w Štúrovie przy granicy z Węgrami

Współczesny słowacki język literacki powstał w połowie XIX wieku. Do jego zapisu stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, który składa się z 46 liter[4]:

a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž[5]

Używa się trzech dwuznaków: dz dž ch.

Fonetyka i fonologia

Język słowacki zachował w fonetyce pewne elementy języka prasłowiańskiego, które w polskim już zanikły. Jednym z nich jest iloczas, tj. występowanie samogłosek długich i krótkich. Te pierwsze są w piśmie wyróżnione kreseczką umieszczoną nad literą, tzw. znak długości (dĺžeň). Dla przykładu, słowackie a wymawia się podobnie jak w języku polskim przy dosyć szybkim wypowiadaniu słów, natomiast á wymawia się długo, mniej więcej tak, jak polskie aa. Iloczas posiada w języku słowackim funkcję dystynktywną (czasami przesądza o znaczeniu wyrazu), np. krik/krík („krzyk/krzak”). Ponadto w języku słowackim głoski l i r mogą być zgłoskotwórcze, a wtedy funkcjonują w identyczny sposób, jak samogłoski, to znaczy może padać na nie akcent wyrazowy (np. w dwusylabowych wbrew pozorom słowach vlhký, štvrtok „wilgotny, czwartek”) i posiadają iloczas (krótkie l, r i długie ĺ, ŕ). Ta właściwość umożliwia tworzenie zdań, w których nie ma ani jednej samogłoski, takich jak słynne, choć mało sensowne strč prst skrz krk, srsť, krv („włóż palec przez szyję, sierść, krew”). Zanikła w języku słowackim samogłoska y, która jest już od wielu wieków wymawiana jak i (choć nadal zapisywana przy pomocy litery y). Istnieje natomiast rozróżnienie między dźwięcznym laryngalnym h a bezdźwięcznym welarnym ch (to pierwsze dla Polaków brzmi jak dźwięk pośredni między ch a g – odpowiada dialektalnej, kresowej wymowie h).

Akcent w języku słowackim jest dynamiczny, stały i zawsze pada na pierwszą sylabę wyrazu (również w słowach obcego pochodzenia). Jeśli wyraz poprzedzony jest przyimkiem, akcent pada zawsze na przyimek, np. na Slovensku („na Słowacji”). Dotyczy to również przeczenia ne- („nie”) przed czasownikiem, które po słowacku zapisujemy łącznie z czasownikiem, np.: nečítať (nie czytać), nepracovať („nie pracować”), nepísať („nie pisać”). Wyjątek stanowi tylko oddzielna pisownia przeczenia z czasownikiem byť („być”), np.: nie som („nie jestem”), nie si („nie jesteś”), nie ste („nie jesteście”), nie sú („nie są”).

Gramatyka

Gramatyka języka słowackiego bardzo przypomina polską. Również jeśli chodzi o jej złożoność – podobnie jak w języku polskim rzeczowniki i czasowniki ze względu na typ odmiany dzieli się na kilkanaście grup. Rzeczownik odmienia się przez liczby (liczba pojedyncza i mnoga) oraz przypadki. Zazwyczaj przyjmuje się, że przypadków jest sześć, ponieważ nie rozdziela się mianownika i wołacza, które poza bardzo nielicznymi wyjątkami posiadają identyczne formy. W liczbie pojedynczej występują trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. W liczbie mnogiej to rozróżnienie zanika, a jego miejsce zajmuje inne: między formą męskoosobową a niemęskoosobową. W odmianie czasownika występują te same tryby i czasy co w języku polskim, przy czym w formach czasu przeszłego i trybu przypuszczającego język słowacki zachował formy odpowiedniej osoby czasu teraźniejszego czasownika byť („być”) (we współczesnej polszczyźnie są one zredukowane do końcówek, utworzonych od staropolskich form: robił jeśm → „robiłem”; robili jeśmy → „robiliśmy” itp.):

som = jestem
sme = jesteśmy
ste = jesteście
dal som = dałem
dala som = dałam
dali sme = daliśmy/dałyśmy
dali ste = daliście/dałyście
dal by som = dałbym
dala by som = dałabym
dali by sme = dalibyśmy/dałybyśmy

Rzeczowniki

Istnieje podział na rzeczowniki pospolite pisane małą literą i nazwy własne pisane wielką literą. Nazwy własne to między innymi imiona i nazwiska, nazwy geograficzne, nazwy świąt. Nazwy miesięcy i dni tygodnia tak jak w języku polskim zapisuje się małą literą. Drugi podział to rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne, te pierwsze odnoszą się do rzeczy które można fizycznie odczuć za pomocą zmysłów (np. ryba, zajac, dom), a te drugie odnoszą się do rzeczy, których nie da się bezpośrednio dotknąć (np. zdravie, múdrosť)[6]. W odmianie rzeczowników istnieje też podział na żywotne (ludzie i zwierzęta) oraz nieżywotne oraz na rodzaj męski, żeński i nijaki. Tak jak w języku polskim końcówka rzeczownika zmienia się w zależności od przypadku, podobnie jak w języku polskim istnieje też inna odmiana rzeczowników żywotnych i nieżywotnych[7].

Przymiotniki

Odmiana przymiotników jest bardzo podobna do tej, jaka funkcjonuje w języku polskim. Zasady stopniowania przymiotników są identyczne jak w języku polskim, np.

ľahký → ľahší → najľahší

Podobnie jak w języku polskim występują wyjątki dla wyrazów: dobrý, zlý, malý, veľký. Oprócz tego we współczesnym standardowym języku słowackim są jeszcze wyjątki nieobecne w języku polskim: przymiotnik pekný („ładny”) posiada dalsze stopnie: krajší, najkrajší[8], tożsame ze stopniami przymiotnika krásny („piękny”)[9].

Zdradliwe słowa

Przykład zdradliwego słowa polsko-słowackiego (w południowej części województwa podkarpackiego „czerstwy” gwarowo znaczy tyle co „zdrowy”, „krzepki”)

W języku słowackim, jak w każdym języku słowiańskim, są dla innych Słowian zdradliwe słowa, których niepełna lista jest dostępna na Wikibooks.

Zobacz też

  • język czeski a język słowacki
  • polityka językowa na Słowacji

Przypisy

  1. slovake.eu: Słownictwo.
  2. slovake.eu: Dialekty. [dostęp 2013-03-15].
  3. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. II, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 537, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 (pol.).
  4. Bakalová Veronika, Jarmila Krajčovičová, Anton Bujalka, Slovenský jazyk pre 4. ročník základných škôl, Bratislava: OG-Vydavateľstvo Poľana spol. s.r.o., 2003, s. 10-11, ISBN 80-89002-70-6.
  5. Jarmila Krajčovičová, Milada Caltíková, Slovenský jazyk 5. Účebnica, Bratislava: Orbis Pictus Istropolitana, spol. s.r.o., 2006, s. 2-9, ISBN 80-7158-701-X.
  6. slovake.eu: Rzeczowniki.
  7. slovake.eu: Odmiana rzeczowników.
  8. slovake.eu: Stopniowanie przymiotników i przysłówków.
  9. Význam slova „krajší” v Slovníku slovenského jazyka (słow.)

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Map of Slovak language.svg
Autor: Oryginalnym przesyłającym był Fobos92 z projektu Wikimedia Commons, Licencja: CC BY-SA 4.0
Slovak language:
  Majority
  Minority
Jezyki i dialekty Europa Srodkowo Wsch..jpg
(c) Zaragoza, CC-BY-SA-3.0
Języki i dialekty Europy Srodkowo-Wschodniej
Párkány Bem utca.JPG
Autor: Barna Rovács (Rovibroni), Licencja: CC BY-SA 4.0
Bilingual (Slovak and Hungarian) street sign (Bem street), Štúrovo/Párkány, Slovakia
Cerstve pecivo-slovakian.jpg
(c) Matshadow z polskiej Wikipedii, CC-BY-SA-3.0
Przykład kruczka polsko-słowackiego