Konkatedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim

Konkatedra św. Jana Chrzciciela
w Kamieniu Pomorskim
Distinctive emblem for cultural property.svg A-1343 z dnia 04.05.1956 r.[1]
konkatedra, kościół parafialny
Ilustracja
Konkatedra w Kamieniu Pomorskim
Państwo Polska
Województwo zachodniopomorskie
MiejscowośćKamień Pomorski
Wyznaniekatolickie
Kościółrzymskokatolicki
Parafiaśw. Ottona w Kamieniu Pomorskim
WezwanieNajświętszej Marii Panny, św. Jana Chrzciciela i św. Faustyna z Brescii biskupa
Położenie na mapie Kamienia Pomorskiego
Mapa konturowa Kamienia Pomorskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Konkatedra św. Jana Chrzcicielaw Kamieniu Pomorskim”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa konturowa województwa zachodniopomorskiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Konkatedra św. Jana Chrzcicielaw Kamieniu Pomorskim”
Położenie na mapie powiatu kamieńskiego
Mapa konturowa powiatu kamieńskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Konkatedra św. Jana Chrzcicielaw Kamieniu Pomorskim”
Położenie na mapie gminy Kamień Pomorski
Mapa konturowa gminy Kamień Pomorski, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Konkatedra św. Jana Chrzcicielaw Kamieniu Pomorskim”
Ziemia53°58′23″N 14°46′20″E/53,973056 14,772222
Strona internetowa

Konkatedra Najświętszej Marii Panny, św. Jana Chrzciciela i św. Faustyna biskupa w Kamieniu Pomorskim – kościół parafii rzymskokatolickiej św. Ottona w Kamieniu Pomorskim. Historyczna katedra diecezji pomorskiej.

W latach 1972–1992 świątynia pełniła funkcję konkatedry diecezji szczecińsko-kamieńskiej. Obecnie jest konkatedrą archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej.

1 września 2005 roku konkatedra oraz sąsiadujący z nią zespół budynków rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zostały uznane za Pomnik historii[2].

Katedra jest najstarszym obiektem sakralnym z Pomorza Zachodniego i zawiera najstarszą znaną więźbę dachową z terenu Polski[3].

Historia

Katedrę ufundował w 1176 roku książę pomorski Kazimierz I w miejscu wcześniejszego drewnianego kościółka przygrodowego. Budowa świątyni związana była z przeniesieniem siedziby biskupów pomorskich z pobliskiego Wolina.

Pierwotnie świątynia była wznoszona w stylu romańskim. W latach 1180–1210 wzniesiono część prezbiterium. Około 1250 roku zbudowano portal w transepcie południowym z rzeźbionymi archiwoltami i tympanonem przedstawiającym Adorację Baranka. Wybudowano także paradyz. W 1308 nieukończoną budowlę zniszczyły wojska brandenburskie. Po wznowieniu prac, budowę bazyliki kontynuowano w stylu gotyckim. Po 1310 roku wzniesiono krużganki po północnej stronie, a w latach 1325–1350 nad skrzydłem wschodnim katedry dobudowano pomieszczenie gotyckie, w którym w późniejszych czasach mieścił się katedralny skarbiec.

Na początku XIV wieku powstały malowidła na sklepieniu prezbiterium oraz w konsze absydy. W tym samym czasie zbudowano korpus bazylikowy świątyni na pierwotnym fundamencie romańskim, gotycką wieżę ceglaną i lektorium przed prezbiterium. We wnętrzu katedry ustawiono ołtarze, stalle kanonickie, granitową chrzcielnicę i wielki krucyfiks mistyczny[4]. Około 1382 roku świątynia została wyposażona w pierwsze organy.

Na początku XV wieku w katedrze wzniesiono ażurową attykę ceglaną nad nawą południową[5]. W 1419 roku zbudowano przylegającą do nawy południowej kaplicę Lepelów.

Organy kamieńskie
Ołtarz główny w prezbiterium
Ołtarz główny sprzed II wojny światowej

Kościół ukończono w pod koniec XV wieku. Zbudowano wówczas przylegający do prezbiterium od strony południowej kapitularz oraz wyposażono katedrę w nowe organy fundacji biskupa Benedykta Wallensteina[6]. Około 1480 roku w prezbiterium ustawiono ołtarz główny.

W 1535 katedra przeszła w ręce Pomorskiego Kościoła Ewangelickiego. Świątynią luterańską pozostawała do 1945 roku. Pomimo wprowadzenia protestanckiej ordynacji kościelnej zachowano rangę katedralną świątyni i do XIX wieku przy kościele istniała kapituła katedralna.

Podczas wojny trzydziestoletniej doszło do zniszczenia wnętrza. Dzięki hojności księcia Ernesta Bogusława von Croya świątynia w drugiej połowie XVII wieku uzyskała nowe barokowe wyposażenie oraz istniejące do dziś organy. W 1802 roku została zburzona gotycka wieża katedry. W 1855 w świątyni zostały przeprowadzone prace renowacyjne oraz wzniesiono nową neogotycka dzwonnicę. W 1888 przeprowadzono renowację barokowych organów. W 1934 roku dokonano kolejnej restauracji katedry, a także zmieniono wygląd wieży.

W latach 60. XX wieku dokonano regotyzacji i renowacji świątyni oraz przystosowano ją do potrzeb posoborowej formy rytu łacińskiego. W 1972 roku ustanowiono ją konkatedrą rzymskokatolickiej diecezji szczecińsko-kamieńskiej, w 1992 roku przekształconej w archidiecezję.

Kalendarium

Architektura

Romańsko-gotycka, ceglana, trójnawowa bazylika z wirydarzem od strony północnej. Prezbiterium o cechach romańskich i wczesnogotyckich. Bogato udekorowana gotycka fasada południowa. Nad całością dominuje masywny neogotycki blok wieżowy z 1934 roku, zwieńczony czterospadowym hełmem, na szczycie którego ustawiony jest duży łaciński krzyż.

Wnętrze

Wnętrze

We wnętrzu katedry uwagę zwracają XVII-wieczne barokowe organy fundacji księcia Ernesta Bogusława de Croya oraz pochodząca z 1682 roku, bogato zdobiona, barokowa ambona - dzieło (najprawdopodobniej) Johanna Grundmanna z Frankfurtu i Heinricha Redtela[7]. Na ściankach kosza ambony znajdują się rzeźby czterech ewangelistów i św. Pawła. Balustrada schodów ambony oraz bramka zostały udekorowane obrazami o treści symbolicznej. Na zaplecku ambony umieszczono krucyfiks na tle panoramy Jerozolimy. Obok ustawiono dwie kariatydy podtrzymujące baldachim ambony ozdobiony medalionami ze scenami ze Starego Testamentu, aniołkami z symbolami Męki Pańskiej oraz, wieńczącą całość, rzeźbą Jana Chrzciciela[8].

Krzyżowo-żebrowe i gwieździste sklepienia katedry ozdobione są w stylu średniowiecznym motywami roślinnymi.

Prezbiterium

Centralne miejsce w prezbiterium zajmuje ołtarz główny - gotycki tryptyk datowany na koniec XV[9] lub początek XVI[7] w., przedstawiający: w części centralnej scenę Wniebowzięcia Matki Bożej, a na skrzydłach męczeństwo św. Jana Chrzciciela i św. Faustyna (wg J. Kochanowskiej: św. Wiktora[7]). Antepedium ołtarza głównego stanowią wizerunki czterech ewangelistów pochodzące z kościoła w Kozielicach (były tam częścią ambony).

Obok ołtarza uwagę zwraca zakratowana wnęka ścienna, średniowieczne tabernakulum tzw. sakraria. Pod ścianami prezbiterium ustawiono stalle kanoników (rodowód tych siedzisk sięga XIV w., zostały jednak mocno przebudowane w XIX w.)[7]. Na północnej ścianie prezbiterium umieszczono dwa obrazy Drogi Krzyżowej pochodzące z warsztatu Łukasza Cranacha Starszego[7]. Na bocznych ścianach prezbiterium umieszczono dwie gotyckie rzeźby przedstawiające św. Jana Ewangelistę i św. Jana Chrzciciela[7]. Najprawdopodobniej, rzeźby te były niegdyś częścią ołtarza głównego.

Na sklepieniu prezbiterium znajduje się polichromia datowana na XIII[9] lub XIV[7] w., przedstawiająca scenę Ukrzyżowania oraz wić roślinną będącą wyobrażeniem ogrodu rajskiego, z Drzewem Żywota[9].

Transept

Chór kapłański od transeptu oddziela zdobiona, barokowa krata lektorium z 1684 roku[7]. Jej górna, ażurowa część wykonana została przez artystę o inicjałach "B. K." pochodzącego najprawdopodobniej z Gdańska[7]. Dolną część lektorium wypełniają cztery obrazy Heinricha Redtela przedstawiające sceny ze Starego Testamentu[7]. Nad lektorium umieszczony jest gotycki krzyż w formie krucyfiksu mistycznego datowany na XV[9] lub początek XVI[7] w. W transepcie obok ozdobnej kraty ustawiony jest tron arcybiskupi z baldachimem oraz ołtarz przy którym odprawiana jest liturgia w zwyczajnej formie rytu rzymskiego. W południowym skrzydle transeptu znajduje się siedemnastowieczny ołtarz "Ecce Homo", z obrazem Chrystusa przed Piłatem namalowanym przez Heinricha Redtela według sztychu Rembrandta[7]. Ołtarz ten projektowany był jako ołtarz główny katedry i do drugiej wojny światowej znajdował się w prześwicie kraty lektoryjnej. Na przeciwległej do ołtarza ścianie, znajduje się dużych rozmiarów krucyfiks, wykonany ok. 1684 przez Johanna Grundmanna z Frankfurtu nad Odrą - twórcę głównych rzeźb kamieńskich organów[7] .

W przęśle północnym transeptu znajduje się baptysterium z wczesnogotycką chrzcielnicą (stopa chrzcielnicy jest późniejsza i pochodzi z XIX wieku)[7]. Chrzcielnicę otacza bogato zdobiona, barokowa krata kurtynowa z 1685 roku wykonana przez artystę o inicjałach "B. K."[7].

Nawa

Przy pierwszym filarze nawy północnej ustawiony jest ołtarz z drugiej połowy XVII w. Niegdyś zawierał on w części centralnej gotycką szafę z figurami Najświętszej Maryi Panny i innych świętych. Obecnie w to miejsce wmontowana jest kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Ołtarz pochodzi z kościoła św. Mikołaja w Kamieniu Pomorskim[7].

W kaplicy przy nawie południowej umieszczono ołtarz z obrazem Ukrzyżowanego z Brzozdowiec, przywieziony do Kamienia Pomorskiego po II wojnie światowej przez polskich wysiedleńców z przedwojennego województwa lwowskiego. Obraz został namalowany przez nieznanego artystę w 1746 r [7].

Na sklepieniu nawy głównej zachowała się czternastowieczna polichromia przedstawiająca Chrystusa Sędziego w mandorli, z symbolami czterech Ewangelistów, lilią i mieczem.

Poddasze

Jak ustalono w 2021 roku, katedra ma najstarszą zachowaną więźbę dachową z terenu Polski. Wykazuje strukturę z XIII wieku, choć wiele elementów wymieniano w przeciągu 650 lat użytkowania katedry. Widać też średniowieczne znaki ciesielskie. Projekt i technika ciesielska nie są charakterystyczne dla ziem polskich, raczej przypominają styl niemiecki, stamtąd więc zapewne pochodzili jej wykonwcy. Do obróbki drewna użyto siekiery, toporu i piły. Więźba jest tak dobrze zachowana, że wcześniej sądzono, iż pochodzi z czasów nowożytnych. Została zbudowana z drewna dębowego, sprowadzanego z wyspy Wolin, widoczne są ślady po linach używanych podczas spławiania. Różne próbki drewna wskazują na ścięcie w latach 1260-1268, a w innym miejscu 1360-1361. Drewno z dachu nad prezbiterium może być jeszcze starsze, z pierwszej połowy XIII wieku[3].

Nekropolia

Katedra jest nekropolią książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. W podziemiach świątyni zostali pochowani: Kazimierz I (zmarły w 1182), Warcisław III (zm. 1264), Barnim I (zm. 1278), Barnim II (zm. 1295), Bogusław III (zm. 1309), Małgorzata (zm. 1313), Warcisław IV (zm. 1326), Otto I (zm. 1344), Bogusław V (zm. 1374), Bogusław VIII (zm. 1418), Zofia - żona Bogusława VIII (zm. 1448)[9].

W katedrze spoczywają liczni biskupi kamieńscy, dostojnicy kościelni, duchowni i osoby świeckie.

Wirydarz

Wirydarz katedry kamieńskiej wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jest jedynym tego typu założeniem przykatedralnym w Polsce. W przeszłości był on miejscem pochówku kanoników i biskupów kamieńskich, miejscem kontemplacji oraz ogrodem.

Galeria

Zobacz też

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo zachodniopomorskie. 2021-09-30. [dostęp 2015-09-16].
  2. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Kamień Pomorski – zespół katedralny”, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  3. a b Szymon Zdziebłowski, Naukowcy: zachowane poddasze katedry z Kamienia Pomorskiego pochodzi w XIII w., 7 września 2021 [dostęp 2021-09-07].
  4. Obecnie przechowywany w Muzeum Narodowym w Szczecinie.
  5. Współczesnego wejścia wieżowego w katedrze wówczas nie było. Do świątyni wchodziło się przez wejście w nawie południowej.
  6. Zniszczone przez wojska cesarskie w 1637 roku.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q Janina Kochanowska, Skarby Katedry w Kamieniu Pomorskim, Szczecin: Oficyna In Plus, 2004, ISBN 83-89402-12-2.
  8. Kościoły | Kamień Pomorski Kościół parafialny pw św. Jana Chrzciciela | Kościół Szczecińsko-kamieński, kuria.pl [dostęp 2020-11-15].
  9. a b c d e Roman Kostynowicz, Katedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim, Gwido Chmarzyński.

Bibliografia

Linki zewnętrzne


Media użyte na tej stronie

West Pomeranian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of West Pomeranian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 54.65 N
  • S: 52.58 N
  • W: 13.95 E
  • E: 17.10 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Church.svg
icone pour église
Pomnik Historii logo.svg
Logo Pomników Historii Polski
Kamien Pomorski katedra oltarz gl (1).jpg
Autor: Kapitel, Licencja: CC0
Ołtarz główny w katedrze w Kamieniu Pomorskim
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 17.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Cudowny obraz Pana Jezusa Brzozdowieckiego
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 60.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Droga krzyżowa.
Kamień Pomorski (gmina) location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa gminy Kamień Pomorski, Polska
Kamień Pomorski location map.svg
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa Kamienia Pomorskiego, Polska
KamienPomorski.kosciol.2007.jpg
Autor: Aneta S., Licencja: CC BY-SA 2.5
Catedral church in Kamień Pomorski, Poland
Kamien Pomorski - wiryndarz 05.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Wiryndarz.
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 18b.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Cudowny obraz Pana Jezusa Brzozdowieckiego
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 35.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Interiér katedrály v Kamienu Pomorskiem - výzdoba stropní gotické klenby, Západopomořanské vojvodství, Polsko
Cammin Hochaltar.jpg
Ołtarz główny w Katedrze św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim. Widok sprzed II wojny światowej.
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 30.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Interiér katedrály v Kamienu Pomorskiem, Západopomořanské vojvodství, Polsko
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 10.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Interiér katedrály v Kamienu Pomorskiem - pohled přímo po ose střední lodě, Západopomořanské vojvodství, Polsko
Kamien Pomorski - katedra wewnatrz 32.JPG
Autor: myself (User:Piotrus), Licencja: CC BY-SA 3.0
Tron arcybiskupi.
Kamien Pomorski katedra organy (1a).jpg
Autor: Kapitel, Licencja: CC0
Organy w katedrze w Kamieniu Pomorskim
Wirydarz w katedrze kamieńskiej.jpg
Autor: Aw58, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wirydarz w katedrze kamieńskiej
Powiat kamieński location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa powiatu kamieńskiego, Polska