Najwyższa Izba Kontroli

Najwyższa Izba Kontroli
Logo
logo Najwyższej Izby Kontroli
Ilustracja
Państwo Polska
Data utworzenia8 lutego 1919
PrezesMarian Banaś[1]
WiceprezesiMałgorzata Motylow
Tadeusz Dziuba
Budżet277,54 mln zł (2017)[2]
Zatrudnienie1585 (2017)[3]
Adres
00-950 Warszawa
ul. Filtrowa 57
Położenie na mapie Warszawy
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Najwyższa Izba Kontroli”
Ziemia52°13′06″N 20°59′57″E/52,218333 20,999167
Strona internetowa
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Polska
(c) Bundesarchiv, Bild 121-0286 / CC-BY-SA 3.0
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Uroczyste posiedzenie Kolegium Najwyższej Izby Kontroli z okazji 95. rocznicy powołania NIK w Sali Kolumnowej w Sejmie (2014)

Najwyższa Izba Kontroli – najwyższy organ kontroli Rzeczypospolitej Polskiej, podlegający Sejmowi, działający na zasadach kolegialności. Obecnie pod kierownictwem Mariana Banasia.

Działalnością Najwyższej Izby Kontroli kieruje Prezes NIK. Kadencja Prezesa NIK trwa 6 lat i może być powtórzona jednokrotnie. Prezesa Najwyższej Izby Kontroli powołuje Sejm za zgodą Senatu.

Zgodnie z Konstytucją Najwyższa Izba Kontroli (NIK) kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Najwyższa Izba Kontroli może kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności i rzetelności. Izba może również kontrolować z punktu widzenia legalności i gospodarności działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa.

Zgodnie z art. 204 Konstytucji Najwyższa Izba Kontroli przedkłada Sejmowi m.in. analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej, opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów, a także coroczne sprawozdanie ze swojej działalności. Sprawozdanie jest publikowane w formie druku sejmowego. Funkcjonowanie Najwyższej Izby Kontroli reguluje ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz.U. z 2020 r. poz. 1200).

Od roku 1985 siedzibą Najwyższej Izby Kontroli jest, wzniesiony w 1938, budynek przy ul. Filtrowej 57 w Warszawie.

Historia

Najwyższa Izba Kontroli została powołana 8 lutego 1919 na mocy dekretu wydanego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 7 lutego 1919 roku (Dziennik Praw Państwa Polskiego z 8 lutego 1919 roku, numer 14, pozycja 183).

Reaktywowana w 1949 jako organ niezależny od rządu, w latach 1952–1957 w jej miejsce utworzono Ministerstwo Kontroli Państwowej, przywrócona po 1957.

1919–1935

Polska odzyskując niepodległość po I wojnie światowej rozpoczęła kształtowanie swojego terytorium oraz organów administracyjnych państwa. Dotyczy to również kontroli, która na podstawie dekretu z 7 II 1919 powołała do życia Najwyższą Izbę Kontroli Państwa. Na jego czele stał Naczelnik Państwa, którym w tamtym okresie był Józef Piłsudski. NIKP zajmował się:

  • kontrolą rachunków władz cywilnych, wojskowych, zakładów, przedsiębiorstw państwowych, urzędów oraz kontrola rachunków związanych z majątkiem państwowym,
  • kontrolą rachunków zakładów, fundacji, instytucji, funduszów niepaństwowych otrzymujących dotację ze Skarbu Państwa
  • kontrolą rachunków wydatków dochodów majątków i długów wyższych jednostek samorządowych oraz większych miast.

NIKP miał do dyspozycji trzy rodzaje kontroli: Wstępną (związana była w szczególności z inwestycjami państwowymi), Następczą (zwana również represyjna), Formalną (przedstawiają stan faktyczny). W skład NIKP wchodzili: prezes, wiceprezes, radcy. Aparat kontroli podlegał Naczelnikowi, ale miał pewien zawiązek z Sejmem. Do pomocy NIKP powołano 3 Izby terenowe. Ich siedzibami były Warszawa, Kielce, Lwów. W późniejszym czasie dołączyła w Kowlu, Poznaniu i Krakowie.

W 1921 nastąpiły kolejne zmiany związane z kontrola państwową. Powodem było nadanie nowej konstytucji tzw. Konstytucji Marcowej 17 III 1921. Ustawa z 3 czerwca 1921 o kontroli państwowej, powoływała do istnienia Najwyższą Izbę Kontroli, zastępując tym samym NIKP. Założono, że będzie ona działała kolegialnie, podlegając Prezydentowi RP, jednak pozostając niezależnym od Rządu. NIK działało na podstawie 2 zasad:

  • każdego roku zobowiązana była do uchwalania budżety na następny rok
  • przedstawienie rządowi sprawozdania z corocznego zamknięcia rachunków państwowych.

W porównaniu do kontroli z 1919 obecna posiadała dwa rodzaje kontroli była to kontrola faktyczna i następcza. Zrezygnowano ze wstępnej, ponieważ wiele osób miało wątpliwości, co do skuteczności działania wstępnego rodzaju kontroli. Skład kontroli państwowej ustalony był w ustawie, która wskazywała, że dzielił się on na: prezesa NIK wraz z dwoma wiceprezesami, NIK, Izby Okręgowe Kontroli.

„Prezes NIK był równorzędny ministrom, aczkolwiek nie wchodził w skład rządu, natomiast mógł zabierać głos na posiedzeniach Sejmu i Senatu, uczestnicząc osobiście lub delegując swych zastępców. Na żądanie Sejmu lub Senatu obowiązany był udzielać informacji lub wyjaśnień. Do uprawnień Prezesa NIK należało coroczne przesyłanie Ministrowi Skarbu preliminarza budżetowego Izby celem włączenia do budżetu państwa”.

NIK dzieliło się na: Kolegium NIK, 4 departamenty, Wydział Personalny.

Kolegium NIK zajmowało się:

  • sprawami związanymi z odwołaniem od orzeczeń Departamentów i Izb Okręgowych
  • zamknięciem rachunków rok ubiegły
  • sprawozdaniami związanymi z uwagami do budżetu
  • ustalaniem zasad kontroli oraz rachunkowych i kasowych przepisów
  • sprawy do rozstrzygnięcia powierzone przez Prezesa NIK.

Liczbę departamentów ustalał Prezes NIK. W departamentach powoływano kolegia. Orzeczenia kolegiów departamentów były natychmiastowo wykonywane. Od decyzji kolegiów można było się odwołać do Kolegium NIK. Każdy kontrolowany podmiot miał na to 14 dni.

Zadaniem Kolegialnych departamentów było wypowiedzenie się o rewizji faktycznej i następczej oraz odnośnie do zamknięcia poszczególnych rachunków.

Na Kolegium NIK składali się – prezes, 2 wiceprezesów, dyrektorzy departamentów oraz ich zastępcy. W skład Departamentów wchodzili: dyrektor, radcy, referenci, sekretarze, pomocnicy referentów, rachmistrzowie i kancelistów. Wydział Personalny składał się z – naczelnik, radcy, referenci, archiwiści, rachmistrze, kanceliści.

Izby Okręgowe Kontroli są organem równorzędnym do departamentów NIK. W Izbie tej działało kolegium a jej skład złożony był z prezesa, naczelników wydziału, wiceprezesa, sekretarzy, radców, referenci, archiwiści, rachmistrze, kanceliści oraz pomocnicy referentów.

Konstytucja kwietniowa (1935)

„Na pozycję i rolę NIK pewien wpływ wywarła Konstytucja z 23 kwietnia 1935 (Konstytucja kwietniowa), która stanowiła, że kontrola państwowa jest jednym z organów – obok rządu, Sejmu, Senatu i sądów – pozostającym pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej (art. 3). W ten sposób Konstytucja podporządkowała NIK Prezydentowi RP, co znalazło odzwierciedlenie w prerogatywach Prezydenta do powoływania i odwoływania prezesa NIK. W myśl Konstytucji (art. 77) NIK działała na zasadzie kolegialności, niezawisłości i niezależności od rządu. Zasadnicze zadania pozostały niezmienne. NIK powoływana była do kontroli pod względem finansowym gospodarki państwa oraz związków publicznoprawnych, badania zamknięć rachunków państwowych oraz corocznego przedstawienia wniosków o absolutorium dla rządu”.

Na uchodźstwie

W wyniku wybuchu II wojny światowej, NIK, tak jak reszta organów państwowych została ewakuowana. Najpierw siedziba znajdowała się we Francji, potem przeniesiona została do Wielkiej Brytanii. Praca NIK opierała się na kontroli złota wywożonego z Polski w celu ukrycia go przed III Rzeszą.

PRL

Od 1944 funkcje kontroli państwowej sprawowało Prezydium Krajowej Rady Narodowej, za pośrednictwem Biura Kontroli. Następnie od wejścia w życie ustawy konstytucyjnej z 1947 r., Biuro Kontroli usytuowane zostało przy Radzie Państwa, która przejęła kompetencje Prezydium KRN.

Reaktywowanie NIK, zapowiadane w ustawie konstytucyjnej z 1947, nastąpiło na podstawie ustawy z dnia 9 marca 1949 o kontroli państwowej. W świetle tej ustawy NIK stanowiła organ kontroli niezależny od rządu, bezpośrednio podporządkowany Radzie Państwa, powołany przede wszystkim do kontroli działalności naczelnych władz i urzędów w dziedzinie administracji publicznej i gospodarki narodowej. NIK obejmował kontrolą również działania terenowych organów administracji i jednostek gospodarki, ale tylko w zakresie niezbędnym dla oceny prawidłowości działania naczelnych i centralnych organów administracji. NIK funkcjonowała na zasadzie kolegialności. Kolegium tworzyli Prezes NIK jako przewodniczący oraz wiceprezesi. W swej działalności kontrolnej NIK mogła się posługiwać kryterium legalności, rzetelności, gospodarności, celowości w działalności finansowej, gospodarczej i organizacyjno-administracyjnej oraz zgodności z ustalonymi wytycznymi polityki państwowej i planami gospodarczymi. Uchwałą Rady Ministrów z 5 sierpnia 1949 został zatwierdzony statut NIK, wydany przez Radę Państwa i podpisany przez prezydenta Bolesława Bieruta[4].

Prezesi Najwyższej Izby Kontroli

II Rzeczpospolita

Władze RP na Uchodźstwie

Polska Ludowa

Dyrektor Biura Kontroli przy Prezydium Krajowej Rady Narodowej:

Dyrektor Biura Kontroli przy Radzie Państwa:

Prezesi Najwyższej Izby Kontroli:

Ministrowie Kontroli Państwowej:

Kierownicy Ministerstwa Kontroli Państwowej:

Prezesi Najwyższej Izby Kontroli:

Prezes Najwyższej Izby Kontroli – członek Rady Ministrów:

Prezesi Najwyższej Izby Kontroli:

III Rzeczpospolita

lp.ZdjęcieImie i nazwiskoPoczątek pełnienia funkcjiKoniec pełnienia funkcji
1
Poseł Walerian Pańko X kadencja.jpg
Walerian Pańko23 Maja 19917 października 1991
2
Lech Kaczyński.jpg
Lech Kaczyński14 lutego 19928 czerwca 1995
3
Hearings Janusz Wojciechowski (Poland) - Agriculture (48826794617) (cropped).jpg
Janusz Wojciechowski22 czerwca 199520 lipca 2001
4
Mirosław Sekuła.JPG
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Mirosław Sekuła20 lipca 200120 lipca 2007
5
Jacek Jezierski.JPG
Jacek Jezierski22 sierpnia 200722 sierpnia 2013
6
Krzysztof Kwiatkowski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Krzysztof Kwiatkowski27 sierpnia 201330 sierpnia 2019
7
Marian Banaś Sejm 2016.jpg
Marian Banaś30 sierpnia 2019obecnie

Wiceprezesi Najwyższej Izby Kontroli

Władze RP na Uchodźstwie

  • Adam Barszcz od 28 marca 1979[8]

Polska Ludowa

III Rzeczpospolita

Struktura organizacyjna

Strukturę organizacyjną NIK w 2013 tworzyły następujące departamenty, biura i delegatury:

  • Departamenty:
    • Administracji Publicznej,
    • Budżetu i Finansów,
    • Gospodarki, Skarbu Państwa i Prywatyzacji,
    • Infrastruktury,
    • Metodyki Kontroli i Rozwoju Zawodowego,
    • Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego,
    • Obrony Narodowej – dyrektorem jest Marek Zająkała (były wiceminister obrony narodowej i były wiceprezes NIK)[15],
    • Porządku i Bezpieczeństwa Wewnętrznego – dyrektorem jest Marek Bieńkowski (Komendant Główny Policji w latach 2005–2007)[15],
    • Pracy, Spraw Społecznych i Rodziny,
    • Prawny i Orzecznictwa Kontrolnego,
    • Rolnictwa i Rozwoju Wsi,
    • Strategii,
    • Środowiska,
    • Zdrowia.
  • Biura: Gospodarcze, Informatyki, Organizacyjne, Rachunkowości.
  • delegatury w miastach wojewódzkich[b].

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia

Wydatki i dochody Najwyższej Izby Kontroli są realizowane części 07 budżetu państwa[16].

W 2017 wydatki NIK wyniosły 277,54 mln zł, a dochody 0,99 mln zł[2]. Przeciętne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 1585 osób, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 8474 zł[3].

W ustawie budżetowej na 2018 wydatki Najwyższej Izby Kontroli zaplanowano w wysokości 282,11 mln zł, a dochody 0,69 mln zł[17].

Odznaczenie i upamiętnienie

W 2009 wyemitowano dwie monety upamiętniające 90. rocznicę utworzenia Najwyższej Izby kontroli. Srebrną, kolekcjonerską o nominale 10 złotych, a drugą obiegową, ze stopu Nordic gold o nominale 2 złote. Na rewersie na obu monetach przedstawiono wizerunki obecnej siedziby NIK według projektu Urszuli Walerzak. Autorką projektu awersu monety kolekcjonerskiej jest Ewa Tyc-Karpińska. Srebrna moneta zawiera hologram[18].

W 2014 Najwyższa Izba Kontroli została odznaczona Medalem „Pro Memoria”[19].

Zobacz też

Uwagi

  1. Stosownie do art. 16 ust. 1 ustawy z 23 grudnia 1994 o Najwyższej Izbie Kontroli.
  2. Będących siedzibami samorządu wojewódzkiego.

Przypisy

  1. Kierownictwo NIK. [dostęp 2019-09-25].
  2. a b Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. (druk nr 2559). Tom I. sejm.gov.pl, 29 maja 2018. s. 1/2, 2/9. [dostęp 2017-09-10].
  3. a b Sprawozdanie z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2017 roku (druk nr 2726). W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. sejm.gov.pl, 2018. s. 18, 27. [dostęp 2016-08-05].
  4. M.P. z 1949 r. nr 84, poz. 1030.
  5. Mianowanie Prezesa Najwyższej Izby Kontroli. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 16, nr 2 z 12 lipca 1974. 
  6. Zwolnienie Prezesa Najwyższej Izby Kontroli. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 9, nr 2 z 30 maja 1978. 
  7. Mianowanie Prezesa Najwyższej Izby Kontroli. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 10, nr 2 z 30 maja 1978. 
  8. Mianowanie Wiceprezesa Najwyższej Izby Kontroli. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 82, nr 2 z 26 lutego 1980. 
  9. Prezes NIK złożył wniosek o powołanie nowego wiceprezesa. nik.gov.pl, 2016-06-14. [dostęp 2016-08-23].
  10. Marszałek Senatu odwołał Ewę Polkowską ze stanowiska Szefa Kancelarii. senat.gov.pl. [dostęp 2016-06-26].
  11. Marszałek Sejmu dokonała zmian w kierownictwie Najwyższej Izby Kontroli. sejm.gov.pl. [dostęp 2019-09-27].
  12. Zmiany w Kierownictwie NIK. nik.gov.pl. [dostęp 2019-09-27].
  13. Marszałek Sejmu powołała wiceprezesów Najwyższej Izby Kontroli. sejm.gov.pl, 27 listopada 2019. [dostęp 2019-11-27].
  14. New ECA Member Marek Opioła (Poland) takes office (ang.). eca.europa.eu, 1 lutego 2021. [dostęp 2021-02-13].
  15. a b Departamenty i Biura NIK – Najwyższa Izba Kontroli. www.nik.gov.pl. [dostęp 2017-11-25].
  16. Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 30 czerwca 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów (Dz.U. z 2016 r. poz. 1026).
  17. Ustawa budżetowa na rok 2018 z dnia 11 stycznia 2018 r.. W: Dz. U. poz. 291 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 1 lutego 2018. s. 10, 38. [dostęp 2018-09-10].
  18. NBP: 90. rocznica utworzenia Najwyższej Izby Kontroli – nowe monety NBP. Narodowy Bank Polski – Internetowy Serwis Informacyjny, 2009-02-05. [dostęp 2011-05-14].
  19. NIK odznaczona Medalem „Pro Memoria”. nik.gov.pl, 2014-03-28. [dostęp 2019-11-29].

Bibliografia

  • Danuta Bolikowska, Wojciech Robaczyński: Najwyższa Izba Kontroli: tradycja i współczesność. Warszawa: Najwyższa Izba Kontroli, 2009. ISBN 978-83-914389-8-5. Na książce wydrukowany ​ISBN 978-83-914389-8-8​.
  • Tadeusz Mołdawa: Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991. ISBN 83-01-10386-8.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Siedziba NIK - front.jpg
Siedziba NIK od frontu
Posiedzenie Kolegium NIK z okazji 95. rocznicy powołania Izby Kancelaria Senatu 03.JPG
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Posiedzenia Kolegium NIK z okazji 95. rocznicy powołania Izby w Sali Kolumnowej w Sejmie
Masovian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.55N
  • S: 50.95 N
  • W: 19.15 E
  • E: 23.25 E
Bundesarchiv Bild 121-0286, Warschau, Stabsgebäude der Kdo. der Schutzpolizei.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 121-0286 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Kdo. d. Sch. Pol. Warschau, Stabsgebäude des Kdo. d. Sch. P. Warschau, Nov. 1939
Lech Kaczyński.jpg
Autor: Chancellery of the President of the Republic of Poland, Licencja: GFDL 1.2
Były Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński
Unbalanced scales lighter one blue.svg
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Ikonka wagi o nie zrównoważonych szalach, gdzie lżejsza szala została nieco podkoloryzowana gwoli dalszego podkreślenia zaistnienia braku równowagi
Marian Banaś Sejm 2016.jpg
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Podsekretarz stanu w Ministerstwie Finansów i szef Służby Celnej Marian Banaś w Sejmie
Hearings Janusz Wojciechowski (Poland) - Agriculture (48826794617) (cropped).jpg
Autor: European Parliament from EU, Licencja: CC BY 2.0

Before the European Parliament can vote the new European Commission led by Ursula von der Leyen into office, parliamentary committees will assess the suitability of commissioners-designate.

On 23-26 May, more than 200,000,000 people in 28 EU countries went to the polls to elect members of the European Parliament, giving them a strong democratic mandate, including voting into office the new European Commission and examining the competencies and abilities of its commissioners-designate. Elected members of the European Parliament will also listen to their ideas and will assess their willingness to take concrete actions on the issues that Europeans care about.

Each candidate commissioner is invited for a live-streamed, three-hour hearing in front of the committee or committees responsible for their proposed portfolio. The hearings will take place between Monday 30 September and Tuesday 8 October.

<a href="http://epinsta.eu/EPhearings2019" rel="noreferrer nofollow">epinsta.eu/EPhearings2019</a>

This photo is free to use under Creative Commons license CC-BY-4.0 and must be credited: "CC-BY-4.0: © European Union 2019 – Source: EP". (<a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" rel="noreferrer nofollow">creativecommons.org/licenses/by/4.0/</a>) No model release form if applicable. For bigger HR files please contact: webcom-flickr(AT)europarl.europa.eu
Herb Polski.svg
Uproszczony obraz godła Polski; oficjalne godło: Image:Coat of arms of Poland-official.png
Jacek Jezierski.JPG
Autor: NIK Najwyższa Izba Kontroli, Licencja: CC BY 3.0
Jacek Jezierski, prezes Najwyższej Izby Kontroli.
Portal icon.svg
Autor: , Licencja: CC BY 2.5
Icon for Wikimedia project´s portals.
Krzysztof Kwiatkowski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Senator Krzysztof Kwiatkowski
Logo Najwyższej Izby Kontroli.svg
Logo Najwyższej Izby Kontroli
Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Warszawa outline with districts v4.svg
(c) Mfloryan at pl.wikipedia, CC BY 2.5
Mapa Warszawy - podkład lokalizacyjny
Mirosław Sekuła.JPG
(c)
Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
, CC BY-SA 3.0 pl
Mirosław Sekuła podczas posiedzenia Kolegium NIK z okazji 95. rocznicy powołania Izby. Sala Kolumnowa w Sejmie.