Pajęcznica liliowata

Pajęcznica liliowata
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Podkrólestworośliny zielone
Nadgromadarośliny telomowe
Gromadarośliny naczyniowe
Podgromadarośliny nasienne
Nadklasaokrytonasienne
KlasaMagnoliopsida
Nadrządliliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rządszparagowce
Rodzinaszparagowate
Podrodzinaagawowe
Rodzajpajęcznica
Gatunekpajęcznica liliowata
Nazwa systematyczna
Anthericum liliago L.
Sp. Pl. 1: 310. 1753[3][4]

Pajęcznica liliowata (Anthericum liliago L.) – gatunek rośliny z rodziny szparagowatych (Asparagaceae) i podrodziny agawowych (Agavoideae). Występuje w południowej i środkowej Europie. W Polsce rośnie współcześnie tylko w rejonie doliny dolnej Odry i dolnej Warty. W wielu krajach jest to gatunek rzadki i zagrożony, także w Polsce, gdzie utracił wiele stanowisk i podlega ścisłej ochronie prawnej. Występuje na słonecznych murawach i w świetlistych lasach. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna. Jest rośliną miododajną i dawniej wykorzystywany bywał także w ziołolecznictwie.

Rozmieszczenie geograficzne

Zwarty zasięg tego gatunku obejmuje południową i środkową Europę – od środkowej części Półwyspu Iberyjskiego za zachodzie i południowej oraz środkowej Francji, na północy po środkowe Niemcy, Czechy i Słowację, obejmuje region alpejski i Apeniny oraz zachodnią część Półwyspu Bałkańskiego. Rozproszone stanowiska ma w północnych Niemczech, w Danii i w południowej Szwecji, w Polsce, Rumunii, w północnej Turcji, południowej Grecji i na Korsyce[5]. Jako gatunek introdukowany występuje na Ukrainie i w środkowej części europejskiej Rosji[3]. Na obszarach górskich nie przekracza zwykle rzędnej 1200 m n.p.m.[6], ale w południowej części zasięgu sięga do ok. 1700 m n.p.m.[7]

W Polsce wszystkie stanowiska tego gatunku znajdują się w zachodniej części kraju, gdzie skupiają się w dolinach dolnej Odry i dolnej Warty[8]. Jeszcze w XIX wieku spotykany był także na nielicznych stanowiskach w Wielkopolsce i na Nizinie Śląskiej[9]. W ciągu ostatnich dwustu lat gatunek wyginął na około 1/3 części stanowisk[9].

Morfologia

Groniasty, nierozgałęziony kwiatostan
Pokrój
Roślina zielna naga[7], z krótkim, skośnym kłączem[10] i włóknistymi, dość grubymi korzeniami[9] (osiągają ok. 40 cm długości i 2–4 mm średnicy[7]). Tworzy niewielkie kępy[10]. Łodyga kwiatonośna prosto wzniesiona, o wysokości od 30 do 60 cm, rzadko do 80 cm[11]. Łodyga ma średnicę 1–2 mm, jest pełna i okrągła na przekroju[12].
Liście
Tylko odziomkowe, równowąskie, wzniesione ku górze, osiągają do 40 (50[11]) cm długości i od 0,3 do 0,7 cm szerokości[9]. Są rynienkowate, na wierzchołku stopniowo zaostrzone[10], u nasady pochwiaste[13]. Kolor mają od żywo- do niebieskawozielonego i zwykle są matowe[11].
Kwiaty
Zebrane w groniasty, zwykle nierozgałęziony kwiatostan, rzadko z pojedynczymi, wątłymi i krótkimi odgałęzieniami w dolnej części (odgałęzienia powstają czasem u roślin rosnących w bardzo żyznej glebie lub nawożonych[6]). W kwiatostanie zebranych jest od 6 do 20, rzadziej do 30 kwiatów. Rozwijają się one na szypułkach skośnie odstających[11], o długości od 10 do 15 mm[7], w dole z kolankiem[10]. Wsparte są zielonymi, trwałymi, lancetowatymi i zaostrzonymi przysadkami[7]. Kwiaty są białe, o średnicy 3,5–4 cm[10]. Listki okwiatu są zrośnięte u nasady, osiągają od 15 do 22 mm długości, są równowąskoeliptyczne. Trzy listki zewnętrznego okółka są nieco węższe (3–5 mm szerokości) od wewnętrznych (4–6 mm szerokości). Pręciki, których jest 6, są równej długości, dwa razy krótsze od okwiatu. Nitki pręcików są nagie, kremowe, długości 6–10 mm. Pylniki równowąskopodługowate, 2,5–4 mm długości, pomarańczowe. Zalążnia jajowata, do 3 mm długości, jest trójkomorowa, zwieńczona łukowato wygiętą ku górze szyjką słupka, także krótszą od okwiatu, na szczycie z drobnym znamieniem[7].
Owoce
Jajowate, nieco trójbocznie spłaszczone torebki długości 9–15 mm[10], na wierzchołku tępo zaostrzone[11]. Osadzone są na szypułkach, które w czasie owocowania wydłużają się nieznacznie (do 11–20, rzadziej 25 mm)[7] i wznoszą silniej ku górze[11]. W każdej z trzech komór (rzadko zdarzają się okazy z torebkami dwukomorowymi[7]) rozwija się do 2–8 czarnych nasion[14][11] mających kształt szerokojajowaty, tępo trójkanciasty i długość do 3 mm[11].
Gatunki podobne
Pajęcznica gałęzista A. ramosum ma mniejsze kwiaty (do 2,5 cm średnicy) zebrane zwykle w kwiatostan rozgałęziony, wiechowaty (rzadko jest to też grono). Pręciki ma niewiele krótsze od okwiatu, a słupek z szyjką dłuższą od niego i prostą. Torebka jest mniejsza (5–9 mm długości), kulista, zaokrąglona na szczycie i tu z krótkim, drobnym dzióbkiem[11]. W południowej części zasięgu gatunek bywa mylony z roślinami z rodzaju złotogłów Asphodelus, od których różni się m.in. łączeniem się nitek pręcików z nasadami pylników (u złotogłowów nitki łączą się z pylnikami w połowie ich długości)[15].

Biologia

Anatomia

Liście mają skórkę pokrytą cienką warstwą woskową. Szparki są nieco zagłębione i obecne są po obu stronach liścia. Pod skórką znajduje się miękisz asymilacyjny, a głębiej miękisz wodny, wyspecjalizowany w gromadzeniu wody[13].

Rozwój

Siewka pajęcznicy liliowatej

Długowieczna bylina[14]. Nasiona kiełkują wiosną[14]. Młode rośliny kwitnąć zaczynają zazwyczaj po trzech latach[16], ale w zależności od warunków rozwoju czasem już po dwóch lub dopiero po pięciu latach[14][9]. Kwitnienie następuje w miesiącach maj-czerwiec (wcześniej w południowej części zasięgu, później na północy[11][14], w obszarze śródziemnomorskim kwitnienie może zacząć się już w kwietniu[15]). W pierwszym roku kwitnienia rozwija się tylko jeden pęd kwiatostanowy[13]. W przypadku starszych roślin niekiedy kwiaty rozwijają się powtórnie także jesienią[10]. Zapylania dokonują pszczoły, bzygowate[14][10][13][9] i motyle[10][13]. Owady zapylające wabione są nektarem wydzielanym w trzech rynienkowatych zagłębieniach w ścianach zalążni[13]. Nie zarejestrowano różnic w zawiązywaniu nasion, ich masie i zdolności do kiełkowania w przypadku kwiatów zapylanych krzyżowo i samozapylanych[14]. Torebki zaczynają dojrzewać i otwierać się wysypując nasiona w drugiej połowie czerwca. Istotny wpływ na powstawanie nasion ma żerowanie roślinożerców – zwierzęta często bowiem zgryzają pędy kwiatostanowe uniemożliwiając powstanie nasion. Także duża ilość opadów (i mniejsze nasłonecznienie) w okresie tworzenia owoców osłabia tworzenie nasion, wpływając negatywnie na ich liczbę i masę[9]. Nasiona rozsiewane są barochorycznie – są względnie ciężkie, osiągają masę średnio 9,4 mg[17]. Kiełkuje od 12 do 60% nasion, przy czym młode rośliny nie rozwijają się w sytuacji, gdy roślinność tworzy zwartą darń oraz wówczas, gdy powierzchnię gleby przykrywa warstwa wojłoku (martwych szczątków roślin)[9]. Roślina rozmnaża się także wegetatywnie za pomocą kłącza[10][9].

Po owocowaniu pęd kwiatostanowy obumiera, a w kolejnym roku pęd taki rozwija się z pąka znajdującego się w kącie najwyższego liścia. W kątach niższych liści tworzą się pąki spoczynkowe, rozwijające się czasem dopiero po kilku latach i powodujących rozrastanie się kępy i tworzenie przez roślinę większej liczby pędów kwiatostanowych. Z corocznie wydłużającego się odcinka kłącza wyrasta kilka mięsistawych korzeni przybyszowych żyjących przez kilka lat[13].

Genetyka

Pajęcznica liliowata jest tetraploidem z liczbą chromosomów 2n = 4x = 60 i 64[14]. Rzadko rejestrowane są populacje diploidalne 2n = 30 (Alpy i Dania). Zróżnicowanie genetyczne populacji jest bardzo wyraźnie i pozytywnie skorelowane z ich wielkością. Odrębność genetyczna niewielkich i izolowanych populacji tłumaczona jest działaniem dryfu genetycznego[18]. Mimo że gatunek ten jest poliploidem zawierającym więcej zróżnicowanych alleli od swoich diploidalnych przodków (wśród których z pewnością jest pajęcznica gałęzista A. ramosum), to jednak nie dość, że nie wykazuje lepszej adaptacji do warunków środowiskowych, to wręcz pajęcznica gałęzista ma szersze spektrum ekologiczne i zasięg geograficzny[19]. Podobnie zwiększenie liczby chromosomów nie zwiększyło skuteczności samopylności i nie umożliwiło agamospermii[14].

Ekologia

Siedlisko

Murawa z obficie kwitnącą pajęcznicą liliowatą

Pajęcznica liliowata rośnie w miejscach nasłonecznionych, zwykle na zboczach (czasem też stromych obrywach), na glebie piaszczystej do gliniastej, obojętnej do zasadowej[10][9], często szkieletowej[9]. Zwykle w miejscach ubogich w materię organiczną, azot i potas, średnio zasobnych w magnez, z udziałem węglanu wapnia dochodzącym do 8%, zwłaszcza w głębszych warstwach profilu[9].

Gatunek ten rośnie w murawach kserotermicznych, rzadziej także w świetlistych zaroślach, dąbrowach i borach oraz na ich obrzeżach[11] i polanach śródleśnych[7]. W południowej części zasięgu często na obszarach górskich, na zboczach, w miejscach skalistych[7].

Fitosocjologia i interakcje międzygatunkowe

Pajęcznica liliowata jest w Polsce gatunkiem charakterystycznym dla muraw z klasy Festuco-Brometea[20][9] i wyróżniającym dla zespołu Potentillo-Stipetum capillatae[9]. W obrębie swego zasięgu występuje także w murawach kserotermicznych ze związku Xerobromion, w ciepłolubnych zbiorowiskach okrajkowych ze związku Geranion sanguinei, w murawach regionu alpejskiego ze związku Diplachnion[12], w murawach związku Cynancho vincetoxici-Seslerienion calcariae, Alysso-Festucion pallentis oraz w zbiorowiskach leśnych z rzędu Quercetalia robori-petreae i związków Dicrano-Pinion, Erico-Pinion[11].

Do wyspecjalizowanych zapylaczy pajęcznicy liliowatej należy Merodon rufus z bzygowatych, jednak gatunek ten rejestrowany jest tylko w miejscach obfitego występowania pajęcznicy (ponad 10 tys. egzemplarzy). Z tak obfitymi populacjami wiążą się także większe zagęszczenia pszczół samotnic[18]. Lokalnie jako prawdopodobnie głównego zapylacza wskazywane bywają też mrówki – wścieklica Sabuleta Myrmica sabuleti[21].

Do bezkręgowców ściśle związanych z pajęcznicą liliowatą należy także żywiąca się nią mszyca Aphis antherici[22].

Systematyka

Pajęcznica liliowata jest jednym z trzech europejskich gatunków z rodzaju pajęcznica Anthericum z sekcji Anthericum. Jest alloploidem (2n = 60, 64) powstałym w wyniku skrzyżowania dwóch gatunków diploidalnych (2n = 30, 32). Jednym z gatunków rodzicielskich jest pajęcznica gałęzista A. ramosum, natomiast jako drugi wskazywany jest albo gatunek Anthericum baeticum – rosnący w Hiszpanii i północno-zachodniej Afryce (jego współczesny zasięg nie pokrywa się z pozostałymi gatunkami europejskimi tego rodzaju), albo rzadko rejestrowane diploidalne populacje A. liliago (znane z rejonu Alp i Danii, przy czym autorzy koncepcji nie wskazują pochodzenia z kolei tych populacji)[17].

Znane są triploidalne (2n = 44, 45) mieszańce z pajęcznicą gałęzistą A. ramosum (udokumentowane w południowej Skandynawii)[17], a opisane po raz pierwszy spod Pragi pod nazwą Anthericum × confusum Domin[11].

W obrębie gatunku wyróżniano dawniej odmianę var. robustum Domin o sztywnych, wysokich łodygach osiągających 60–80 cm oraz formę f. fallax (Willd.) Skalicky o krótszych i bardziej wątłych łodygach i mniejszych kwiatach niż u typu (o listkach okwiatu osiągających do 22 mm długości). Opisano także jako proles (≈ rasa/forma) balcanicum Skalicky o wątlejszym pokroju, węższych (2–5 mm) liściach, często złożonych, mniejszych kwiatach (listki okwiatu do 19 mm długości)[11].

Opisywane z północno-zachodniej Afryki i Półwyspu Iberyjskiego podgatunki A. liliago subsp. algeriense (Boiss. & Reut.) Maire & Weiller i subsp. baeticum (Boiss.) Maire (1958) są zgodnie z współczesnym ujęciem taksonomicznym odrębnym gatunkiem – Anthericum baeticum (Boiss.) Boiss.[3][23]

Nazewnictwo

Naukowa nazwa rodzajowa Anthericum pojawiła się u Teofrasta z Eresos prawdopodobnie użyta w odniesieniu do roślin z rodzaju złotogłów Asphodelus i utworzona z greckiego słowa anthericos oznaczający m.in. „kłosowy”. Nazwa gatunkowa liliago oznacza „podobny do lilii” i użyta została po raz pierwszy z przyrostkiem -ago przez Andreę Cesalpino[24]. Zarówno rodzaj jak i oba gatunki pajęcznic zwane były dawniej „pajęcznicą”, „kosatkami” i „kosatkami pajęcznicą”[25]. Po ustaleniu podziału na rodzaje zaliczana tu wcześniej jako Anthericum calyculatum kosatka kielichowa przeniesiona została wraz z tą nazwą do rodzaju Tofieldia[25] i dla rodzaju Anthericum zaczęto stosować tylko nazwę „pajęcznica”, przy czym gatunek nazywano „pajęcznicą liljowatą”[26].

Zagrożenia i ochrona

W Polsce gatunek ten jest narażony na wyginięcie i status taki otrzymał według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)[27] i (2016)[28] oraz według Polskiej czerwonej księgi roślin (2014)[9]. Zagrożony wymarciem jest także w Niemczech[9] i Słowenii[29], narażony w Czechach[9], bliski zagrożenia jest w Danii[30]. W Holandii jest gatunkiem wymarłym[3].

Zagrożeniem dla gatunku są zmiany degeneracyjne jego kluczowych siedlisk – muraw kserotermicznych – od bezpośrednich zniszczeń związanych z rozwojem terenów zabudowanych po przemiany związane z sukcesją ekologiczną[9]. Siedliska te tworzące się pierwotnie na obszarach skalistych i podlegających oddziaływaniu naturalnych czynników – erozji wodnej i wietrznej, obrywów i osypisk (stąd rozmieszczenie wzdłuż krawędzi dolin rzecznych) współcześnie nie są już przez nie kształtowane i utrzymują się głównie dzięki ekstensywnemu ich użytkowaniu rolniczemu – wypasowi, w mniejszym stopniu koszeniu i wypalaniu. Przemiany krajobrazu współczesnego powodują zmniejszenie areału i fragmentację siedlisk kserotermicznych. Ich degenerację powodują: porzucanie ekstensywnego użytkowania rolniczego skutkujące wnikaniem drzew i krzewów (podobnie działa zalesianie muraw), eutrofizacja związana zwykle ze spływem biogenów z przyległych upraw skutkująca ekspansją silnie rosnących traw rozłogowych i luźnokępkowych oraz jeżyn, intensyfikacja użytkowania skutkująca silnym zubożeniem florystycznym muraw, wnikanie gatunków inwazyjnych[31].

Gatunek objęty jest w Polsce ścisłą ochroną prawną (od 1957 roku[32]). Siedliska gatunku – zarówno murawy kserotermiczne, jak i świetliste dąbrowy, stanowią siedliska przyrodnicze chronione w Unii Europejskiej w sieci obszarów Natura 2000[33]. Liczne stanowiska gatunku objęte są ochroną jako rezerwaty przyrody i użytki ekologiczne, w większości wymagające ochrony czynnej, prowadzonej w zachodniej Polsce m.in. przez Klub Przyrodników[9]. Rośliny z populacji dzikich utrzymywane są w uprawie w ogrodach botanicznych (np. w ogrodzie UAM w Poznaniu)[9].

Zastosowanie

Pajęcznica liliowata uprawiana bywa jako roślina ozdobna w ogrodach naturalistycznych, w grupach bylin i na rabatach[16]. Zalecana jest także jako składnik tzw. łąk kwietnych i większych ogrodów skalnych[34]. Kwiatostany mogą być wykorzystywane jako kwiaty cięte w świeżych kompozycjach. W uprawie rośliny o większych kwiatach wyróżniane są jako odmiana 'Grandiflora'[16] lub 'Major'[11].

Pajęcznica liliowata jest rośliną miododajną, dającą pożytek zarówno w postaci nektaru, jak i pyłku[35] (ze względu na rzadkość występowania w zestawieniach roślin miododajnych w Polsce jest pomijana, w przeciwieństwie do częstszej, wyposażonej w takie same nektarniki przegrodowe pajęcznicy gałęzistej[36]).

Dawniej roślina miała być także wykorzystywana w ziołolecznictwie ludowym (z substancji czynnych zawiera, jak inne pajęcznice, alkaloidy pokrewne kolchicynie)[11].

Uprawa

Wymagania i pielęgnacja

Uprawa możliwa od 4 do 7 strefy mrozoodporności[37]. Gatunek wymaga stanowisk słonecznych i ciepłych, z glebą zasobną i przepuszczalną[16]. Mimo dużej tolerancji susz, wskazane jest regularne podlewanie w okresie intensywnego wzrostu roślin[37]. Rośliny te najlepiej rosną w miejscach osłoniętych i zacisznych[34]. W przypadku ryzyka wystąpienia silnych mrozów zaleca się ich okrywanie (np. słomą, igliwiem, gałązkami zimozielonych roślin)[37].

Roślina określana jest jako generalnie wolna od chorób i szkodników, aczkolwiek zniszczyć ją mogą ślimaki[38].
Rozmnażanie

Pajęcznicę liliowatą rozmnaża się przez siew nasion (rosnąc w odpowiednich warunkach sama się rozsiewa) lub przez podział[16]. Podział kęp wykonywany powinien być wczesną wiosną i jest on zalecany w przypadku nadmiernego zagęszczenia roślin. Gdy rośliny mają dobre warunki do rozwoju, nawet w przypadku starych okazów, ich podział nie jest konieczny[37]. Zalecana gęstość sadzenia wynosi 7 roślin na 1 m2[34].

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-12] (ang.).
  3. a b c d e Anthericum liliago L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-05-26].
  4. Anthericum liliago (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-12-26].
  5. Anthericum liliago. W: Den virtuella floran – mapa zasięgu geograficznego (Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein) [on-line]. [dostęp 2011-12-26].
  6. a b Dietmar Aichele, H.W. & A. Schwegler, Guide to wild flowers of Britain and Europe, London: Hamlyn, 2001, s. 79, ISBN 0-600-60243-5, OCLC 49690451.
  7. a b c d e f g h i j Ertan Tuzlaci. The genus Anthericum (Liliaceae) in Turkey. „Marmara University Ecz. Der.”. 2, 2, s. 119-124, 1986. 
  8. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 584-586. ISBN 978-83-61191-72-8.
  10. a b c d e f g h i j k Anna Cwener, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Rośliny kserotermiczne, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2012, s. 147, ISBN 978-83-7073-982-9, OCLC 805383087.
  11. a b c d e f g h i j k l m n o p Jitka Stepankova (red.), Květena České republiky 8, wyd. Wyd. 1, Praha: Academia, 2010, s. 645-646, ISBN 978-80-200-1824-3, OCLC 19258862.
  12. a b Anthericum liliago L.. Info Flora. [dostęp 2021-05-26].
  13. a b c d e f g Mikołaj Kostyniuk, Edward Marczek: Nasze rośliny chronione. Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 1961, s. 98-99.
  14. a b c d e f g h i Gabrielle Rosquist. Reproductive biology in diploid Anthericum ramosum and tetraploid A. liliago (Anthericaceae). „Oikos”. 92, s. 143–152, 2001. 
  15. a b Marjorie Blamey, Wild flowers of the Mediterranean, Christopher Grey-Wilson (red.), London: A & C Black, 2004, s. 470, ISBN 0-7136-7015-0, OCLC 56888046.
  16. a b c d e Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin, tom I. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2011, s. 100. ISBN 978-83-7506-845-0.
  17. a b c G. Rosquist, H. C. Prentice. Genetic variation in Scandinavian Anthericum liliago (Anthericaceae): allopolyploidy, hybridization and immigration history. „Plant Syst. Evol.”. 236, s. 55–72, 2002. DOI: 10.1007/s00606-002-0238-5. 
  18. a b Angela Peterson, Igor V. Bartish, Jens Peterson. Effects of population size on genetic diversity, fitness and pollinator community composition in fragmented populations of Anthericum liliago L.. „Plant Ecology”. 198, s. 101–110, 2008. 
  19. Lucie Černá, Zuzana Münzbergová. Comparative Population Dynamics of Two Closely Related Species Differing in Ploidy Level. „PLoS ONE”. 8(10): e75563, 2013. DOI: 10.1371/journal.pone.0075563. 
  20. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  21. Angela Peterson, Igor V. Bartish, Jens Peterson. Genetic structure detected in a small population of the endangered plant Anthericum liliago (Anthericaceae) by RAPD analysis. „Ecography”. 25, s. 677–684, 2002. 
  22. Ole E. Heie: The Aphidoidea (Hemiptera) of Fennoscandia and Denmark, Część 3. BRILL, 1986, s. 187-188, seria: Fauna Entomologica Scandinavica. The Aphidoidea (Hemiptera) of Fennoscandia and Denmark. ISBN 978-90-04-08088-1.
  23. Anthericum baeticum (Boiss.) Boiss.. W: African Plant Database [on-line]. Conservatoire et Jardin botaniques & South African National Biodiversity Institute. [dostęp 2021-05-27].
  24. Marian Rejewski, Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich: przewodnik botaniczny, wyd. 1, Warszawa: KiW, 1996, s. 26, 98, ISBN 83-05-12868-7.
  25. a b Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 62.
  26. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1924, s. 45.
  27. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  28. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  29. Krajšek, S.S., Bačič, T.. Anthericum liliago in Slovenia. „Hladnikia”. 31, s. 3-10, 2013. 
  30. Peter Wind: Manual for rødlistningaf plante- og dyrearteri Danmark. Danmarks Miljøundersøgelser Miljøministeriet, 2003. s. 109. [dostęp 2021-05-27].
  31. Katarzyna Barańska, Poradnik utrzymania i ochrony siedliska przyrodniczego 6210 - murawy kserotermiczne, Andrzej Jermaczek (red.), Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 76-77, 105-106, ISBN 978-83-87846-70-1, OCLC 750902692.
  32. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1957 r. nr 15, poz. 78).
  33. Interpretation Manual of European Union Habitats. W: EUR 28 [on-line]. European Commission DG Environment, 2013. [dostęp 2021-05-26].
  34. a b c Jacek Marcinkowski: Anthericum liliago. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2021-05-26].
  35. F. N. Howes: Plants and Beekeeping - An Account of Those Plants, Wild and Cultivated, of Value to the Hive Bee, and for Honey Production in the British Isles. Read Books Ltd, 2013. ISBN 978-1-4465-4715-1.
  36. Mieczysław Lipiński, Pożytki pszczele : zapylanie i miododajność roślin, wyd. 4 popr. i uzup. przez Z. Kołtowskiego i M. Pogorzelca, Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 138, ISBN 978-83-09-99024-6, OCLC 750949607.
  37. a b c d Frances Tenenbaum: Taylor's Encyclopedia of Garden Plants. Houghton Mifflin Harcourt, 2003, s. 31. ISBN 978-0-618-22644-3.
  38. Anthericum liliago. W: rhs.org.uk [on-line]. The Royal Horticultural Society. [dostęp 2021-05-27].

Linki zewnętrzne

  • Mapa zasięgu: Anthericum liliago. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2021-05-27].
  • Atlasy pyłku: Anthericum liliago L.. W: The Global Pollen Project [on-line].; Anthericum liliago. W: Pollen Wiki [on-line].
  • System korzeniowy: Anthericum liliago > Root System Drawings. W: Wurzelatlas [on-line]. Wageningen University & Research.

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Anthericum liliago kz08.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Anthericum liliago (fruit). Szczecin Podjuchy, NW Poland
St Bernard's lily - Anthericum liliago (14107439805).jpg
Autor: Björn S..., Licencja: CC BY-SA 2.0
St Bernard's lily - Anthericum liliago
Vinný vrch (016).jpg
Autor: Juandev, Licencja: CC BY-SA 3.0
Přírodní památka Vinný vrch. Okres Nymburk, Česká republika.
Anthericum liliago kz06.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fruit of Anthericum liliago in Szczecin Żydowce, NW Poland
Anthericum liliago kz10.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Anthericum liliago (seedling). Private garden in Szczecin, NW Poland
ANTHERICUM LILIAGO - ESTANA - IB-660 (Lliri de Sant Bru).JPG
Autor: Isidre blanc, Licencja: CC BY-SA 4.0
Anthericum liliago. In Estana (Baixa Cerdanya-Catalunya). To 1.540 m. altitude