Ploniarka zbożówka

Ploniarka zbożówka
Oscinella frit[1][2]
(Linnaeus, 1758)
Ilustracja
(c) James Lindsey at Ecology of Commanster, CC BY-SA 3.0
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstawonogi
Gromadaowady
Rządmuchówki
Rodzinaniezmiarkowate
RodzajOscinella
Gatunekploniarka zbożówka
Synonimy
  • Chlorops aenea Roser, 1840
  • Chlorops albiseta Meigen, 1830
  • Chlorops distincta Roser, 1840
  • Chlorops fumipennis Meigen, 1830
  • Chlorops nigrimana Roser, 1840
  • Hydrellia rufitarsis Meigen, 1838
  • Musca avenae Bjerkander, 1781
  • Musca frit Linnaeus, 1758
  • Musca hordei Bjerkander, 1777
  • Musca hordei Linnaeus, 1764
  • Musca nigra Linnaeus, 1764
  • Oscinella linciplena Walker, 1859
  • Oscinella plumiseta Duda, 1933
  • Oscinella sziladyi Duda, 1933
  • Oscinis brunnitarsis Macquart, 1835
  • Oscinis flavipes Olivier, 1813
  • Oscinis granarius Curtis, 1846
  • Oscinis nigra Olivier, 1813
  • Oscinis nigra Tucker, 1908
  • Oscinis nigripes Strobl, 1894
  • Oscinis nigripes Strobl, 1898
  • Oscinis viridescens Macquart, 1835

Ploniarka zbożówka, mucha szwedzka[3] (Oscinella frit) – gatunek owada z rodziny niezmiarkowatych (Chloropidae). Żeruje na roślinach wiechlinowatych i może powodować różnej wielkości straty, w zależności od zaatakowanego gatunku rośliny oraz pokolenia. Ograniczeniu jej liczebności sprzyja między innymi prawidłowa agrotechnika.

Cechy morfologiczne

Owad dorosły jest czarny, o długości około 2 mm[4], z czerwonymi oczami[5] i przeźroczystymi skrzydłami z wyraźnym użyłkowaniem[6]. Strona brzuszna jego ciała jest żółta[7], a nogi brązowożółte[5]. Bobówka, długości 2–3 mm, cechuje się 4 ząbkami na początku ciała[4] i 2 wyrostkami na końcu[8]. Larwa jest beznoga, lśniąco biała[5], osiąga długość do 4,5 mm[7]. Ma 2 czarne haki gębowe[8] oraz 2 brodawki na końcu ciała[5]. Jajo jest białe[9], z czasem staje się żółte[10] o długości 0,6 mm[4].

Występowanie

Występuje w Europie, Ameryce Północnej i w części Azji[4]. W Polsce jest dość liczna[6]. Pierwszy i jednocześnie masowy pojaw na kukurydzy stwierdzono w Polsce, w 1954 roku[11].

Cykl życiowy

Life cycle of Oscinella frit L..svg

W sezonie wegetacyjnym ploniarka zbożówka wydaje 3 pokolenia[a][7]:

  • I – od kwietnia do czerwca;
  • II – od czerwca do sierpnia;
  • III – od sierpnia do początku października[12].

Larwy zimują wewnątrz roślin wiechlinowatych[11], w pobliżu szyjki korzeniowej[10]. Następnie się przepoczwarczają i na wiosnę następuje wylot imago[6]. Dorosłe owady składają jaja na liściach traw zbóż jarych i kukurydzy[4]. Jaja są składane pojedynczo w liczbie od 25 do 35 sztuk[13]. Wylęgłe larwy żerują w liściach sercowych[5], niszcząc je. Larwy rozwijają się na tej samej roślinie, gdzie zostały złożone jaja, choć mogą się również przenieść na inne[10]. W przypadku kukurydzy ploniarka zbożówka atakuje ją w fazie 1–2 liści. Najwięcej jaj można zauważyć na wewnętrznych powierzchniach koleoptyli oraz na zawiązkach łodyg, mniej znajduje się na dolnych powierzchniach blaszek dwóch pierwszych liści[14]. Pokolenie wiosenne larw rozwija się w ciągu 15–30 dni i na początku czerwca następuje przepoczwarczenie, a po kolejnych 7–14 dniach (w zależności od pogody[7]) pojawiają się osobniki dorosłe I pokolenia. Muchówki wiosennego pokolenia składają jaja na liściach traw oraz kłosach zbóż[10], przyklejając je przeważnie wzdłuż nerwu głównego. Rozwój larw pokolenia letniego powoduje niszczenie ziarniaków zbóż, szczególnie owsa[4]. Wylot dorosłych owadów pokolenia letniego następuje w okresie żniw[10] lub pod koniec sierpnia[8]. Kolejne, jesienne pokolenie rozwija się w młodych zbożach i innych trawach[4], żerując w liściach sercowych[12]. Rozwój larwy trwa 2–3 tygodnie, a poczwarki – 1–2 tygodnie[4]. Powstające imago III pokolenia składają jaja, z których powstają larwy zimujące do następnego roku. Dla tego gatunku zero fizjologiczne wynosi 8 °C, a suma temperatur efektywnych 400 °C[4][15]. Chłodna pogoda wpływa hamująco na rozwój ploniarki[11].

Szkodliwość

Ploniarka najczęściej atakuje młode rośliny[13]. Larwy pokolenia I i III niszczą liście sercowe, a II pokolenia głównie niedojrzałe ziarniaki[4]. Liść sercowy jest zżółkły i można go łatwo wyciągnąć. U podstawy liści da się zauważyć zgniliznę, larwę[5], czy poczwarkę[10]. Nierozkrzewione rośliny zamierają, a już rozkrzewione wytwarzają większą liczbę źdźbeł[5], wydających małe kłosy[4] lub nie wydających ich w ogóle[13]. Opanowanie starszych roślin objawia się uszkodzeniem dokłosia pomiędzy górnym węzłem a kłosem. Jeśli roślina się nie wykłosiła, a została zaatakowana przez larwę, to się nie kłosi, a w przypadku wykłoszenia dokłosie usycha[10], a kłos jest zbielały i pusty[5]. W zbożach larwa uszkadza zawsze tylko jeden pęd[13]. Jako szkodnik zbóż i kukurydzy ma znaczenie lokalne[5], lecz nieraz w niektórych rejonach może się pojawić masowo[13].

Objawy żerowania ploniarki zbożówki

Uszkodzenia kukurydzy są podobne do uszkodzeń innych zbóż[b]. Pierwsze objawy żerowania larw widoczne są na roślinach w fazie 4–5 liści[4]. Uszkodzone liście często są zbite, trudno rozwierają się, a wraz ze wzrostem rośliny ich blaszki podłużnie pękają lub ulegają porozrywaniu[14]. Najczęstszym objawem są przejaśnienia biegnące wzdłuż nerwów liści oraz drobne otworki[7]. Silne uszkodzenie liści powoduje zahamowanie wzrostu, gorsze zawiązywanie kolb i słabsze ich zaziarnianie. Uszkodzenie stożka wzrostu powoduje zahamowanie wzrostu pędu głównego i wytwarzanie kilku odrostów, które przeważnie nie zawiązują kolb[9]. Z kolei jego zniszczenie prowadzi najczęściej do zamarcia całej rośliny[14]. Ponadto poprzez uszkodzenia wnikają do roślin patogeny wywołujące m.in. głownię guzowatą kukurydzy[7]. Najczęściej i najsilniej jest atakowany piąty liść, co powoduje, że jest najbardziej uszkodzony, a objawy są najlepiej widoczne w fazie 8–9 liści[9]. U niektórych wczesnych odmian może wystąpić zjawisko szczerbowatości wiechy, polegające na niewykształcaniu części kłosków wskutek żerowania ploniarki[11]. Największe straty powoduje ona w północno-wschodnich rejonach uprawy kukurydzy w Polsce, natomiast średnie straty plonu sięgają 10%[9].

Uszkodzone młode rośliny mogą zamierać szczególnie w czasie suszy[5], ale najczęściej ich rozwój jest wolniejszy, co powoduje straty[6]. Żerowanie ploniarki na wschodach (BBCH 11–13) pszenicy i żyta powoduje spadek do 3% plonu ziarna na każdy procent porażonych źdźbeł. Zaatakowanie owsa powoduje obniżkę o 0,8% na każdy procent porażonych wiech[4]. Największe straty dotyczą jęczmienia i owsa, a wynoszą nawet do 10%[13]. Stwierdzono, że owad żeruje bardziej na pszenżycie oktoploidalnym, niż na heksaploidalnym[16]. W przypadku kukurydzy bardziej odporne są linie i odmiany szybko rosnące oraz posiadające cechę męskiej bezpłodności[4].

Uszkodzenia roślin mogą być błędnie przypisane innym owadom: drutowcom, śmietce ozimówce, niezmiarce paskowanej i chorobom: łamliwości źdźbła zbóż, zgorzeli podstawy źdźbła i fuzariozom[5].

Progi ekonomicznej szkodliwości wynoszą:

  • 6 larw na 100 roślinach[17];
  • 1 larwa na 1 roślinę oraz uszkodzenie 15% roślin do fazy 4 liścia[12].

W przypadku kukurydzy:

  • 5 lub więcej jaj na 10 roślinach[c][7];
  • 6 jaj na 10 roślinach lub 4 jaja na 1m² plantacji[4];
  • uszkodzenie 10–15% roślin w uprawie na ziarno[14] lub 20–30% w uprawie na kiszonkę[7].

Zwalczanie

W zapobieganiu i zwalczaniu ploniarki ważną rolę odgrywa agrotechnika[6]. Duży wpływ na ograniczenie liczebności tego agrofaga ma uprawa roli, szczególnie orka i podorywka[18]. Ponadto mniej porażane są zboża jare wcześniej zasiane[19][20] i ozime zasiane później[5], po stosowaniu gęstszego siewu[21][22]. Ważne jest również niszczenie samosiewów i nieużytków[23], siew bardziej odpornych odmian[14], odpowiednie nawożenie oraz izolacja przestrzenna[19]. Stwierdzono, że na ilość uszkodzonych roślin kukurydzy wpływ ma sposób wysiewu nawozów azotowych. Rzędowy wysiew nawozów powodował wzrost zaatakowanych roślin średnio o 0,5% w porównaniu do nawożenia rzutowego[24]. Ochronę chemiczną wykonuje się w czasie wylęgu larw, przed rozpoczęciem żerowania[4], kiedy roślina zbożowa jest w początkowej fazie rozwojowej[13] (np. BBCH 11–23[5]), oraz w fazie kłoszenia i kwitnienia (BBCH 51-65)[13]. Można również zaprawiać ziarno[4]. Dopuszczonych do obrotu w Polsce przeciw ploniarce jest 17 preparatów: 3 do zaprawiania nasion, 13 do opryskiwania oraz jeden repelent. Insektycydy zawierają w swoim składzie następujące substancje czynne: lambda-cyhalotrynę, tiachlopryd, imidachlopryd, deltametrynę i alfa-cypermetrynę, natomiast repelent zawiera metiokarb[25]. Masowe występowanie ploniarki zbożówki w kukurydzy (69% porażenia) może spowodować konieczność wykonania zabiegu chemicznego w następnym roku[4].

Uwagi

  1. Według Hołubowicz-Klizy i Mrówczyńskiego, jak i Ruebenbauera czasami mogą występować więcej niż 3 pokolenia.
  2. Według Ruebenbauera uszkodzenia kukurydzy różnią się.
  3. Jeśli w fazie 1-2 liści stwierdzi się taką liczbę jaj przy przeglądaniu kolejnych 50 roślin w 4 miejscach łanu.

Przypisy

  1. Oscinella frit (ang.). W: Catalogue of Life [on-line]. [dostęp 2011-12-26].
  2. Oscinella frit'"`UNIQ--ref-00000001-QINU`"', [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  3. praca zbiorowa: Encyklopedia Powszechna PWN. T. 3. M-R. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 542.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Boczek 1995 ↓, s. 321–323.
  5. a b c d e f g h i j k l m Marek Mrówczyński, Zdzisław Kaniuczak, Paweł Bereś, Grzegorz Pruszyński, Pankracy Bubniewicz, Henryk Wachowiak: Podręczny atlas szkodników pszenicy. Plantpress Sp. z o.o., 2007, s. 6, 38. ISBN 978-83-89874-67-2.
  6. a b c d e Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. s. 158.
  7. a b c d e f g h Jerzy Księżak, Marian Machul, Franciszek Brzóska, Henryka Rola, Kazimierz Kęsik, Tadeusz Górski, Grażyna Hołubowicz-Kliza, Jerzy Siódmiak, Andrzej Madej: Uprawa kukurydzy na kiszonkę z całych roślin. Puławy: Wydawnictwo IUNG, 2009, s. 54, 55. ISBN 978-83-7562-016-0.
  8. a b c Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. s. 110.
  9. a b c d Franciszek Lisowicz, Agata Tekiela: Szkodniki i choroby kukurydzy oraz ich zwalczanie. W: Technologia produkcji kukurydzy. Andrzej Dubas (red.). Warszawa: Wydawnictwo Wieś Jutra, 2004.
  10. a b c d e f g Grażyna Hołubowicz-Kliza, Marek Mrówczyński: Atlas szkodników i owadów pożytecznych w rolnictwie. Puławy: Wydawnictwo IUNG-PIB, 2006, s. 129. ISBN 83-89576-86-4.
  11. a b c d H. Dubniak, Cz. Kania: Choroby i szkodniki kukurydzy. W: Kukurydza. Tadeusz Ruebenbauer(red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1964, s. 167–168.
  12. a b c Władysław Kościelniak, Mirosław Dreczka: Nowoczesna Uprawa Zbóż. Poznań: APRA Sp. z.o.o, 2009, s. 125, 128. ISBN 978-83-914532-8-5.
  13. a b c d e f g h Marek Mrówczyński, Grzegorz Pruszyński, Henryk Wachowiak: Ploniarka zbożówka. Świat Zbóż, 6 (6) 2007. [dostęp 2012-07-10].
  14. a b c d e Kukurydza. [dostęp 2011-12-27].
  15. Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 17.Sprawdź autora:1.
  16. Boczek 1995 ↓, s. 26.
  17. Marek Mrówczyński, Henryk Wachowiak: Integrowana ochrona zbóż przed szkodnikami. W: Zboża Wszechstronne wykorzystanie. Biznes-Press, 2011, s. 89–94. ISBN 978-83-931702-8-9.
  18. Boczek 1995 ↓, s. 55.
  19. a b Paweł Bereś: Ochrona kukurydzy przed szkodnikami. W: Kukurydza Nowe Perspektywy. Biznes-Press, 2009, s. 45–48. ISBN 978-83-927966-0-2.
  20. Kruczek Andrzej: Wpływ terminu siewu kukurydzy cukrowej oraz sposobu nawożenia azotem i fosforem na wybrane agrofagi. Postępy w Ochronie Roślin, 51 (3) 2011. [dostęp 2012-09-21].
  21. Boczek 1995 ↓, s. 56.
  22. Hanna Sulewska, Wiesław Koziara, Grażyna Szymańska, Katarzyna Panasiewicz: Podatność roślin kukurydzy na wybrane agrofagi w zależności od gęstości siewu i wczesności odmiany. Postępy w Ochronie Roślin, 51 (1) 2011. [dostęp 2012-02-01].
  23. Boczek 1995 ↓, s. 54.
  24. Andrzej Kuczek, Tadeusz Michalski, Monika Bartos: Wpływ sposobu nawożenia azotem na zdrowotność kukurydzy. Postępy w Ochronie Roślin, 47 (1) 2007. [dostęp 2012-09-21].
  25. Wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin. [dostęp 2012-05-05].

Bibliografia

  • Jan Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. Wydawnictwo SGGW, 1995. ISBN 83-00-02905-2.
  • Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977.

Media użyte na tej stronie

Oscinella frit.jpg
(c) James Lindsey at Ecology of Commanster, CC BY-SA 3.0

Picture taken in Commanster, Belgian High Ardennes .

Species:

possibly Oscinella frit
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Maize leaf with damage symptoms caused by Oscinella frit.JPG
Autor: Agronom, Licencja: CC BY-SA 3.0
Roślina kukurydzy z uszkodzeniami liści wywołanymi przez ploniarkę zbożówkę
Life cycle of Oscinella frit L..svg
Autor: Agronom, Licencja: CC BY-SA 3.0
Cykl życiowy ploniarki zbożówki