Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie

Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
w Warszawie
Ilustracja
Państwo Polska
MiejscowośćWarszawa (Wola)
Miejsceul. Gibalskiego 21
ProjektantTadeusz Szumielewicz i Marek Martens
Położenie na mapie Warszawy
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
Ziemia52°14′36,7″N 20°58′27,5″E/52,243528 20,974306
Widok pomnika
Zbliżenie pomnika
Zbliżenie pomnika
Obelisk
Napisy w języku polskim i angielskim
Napisy w języku hebrajskim i jidysz
Tablica pamiątkowa
Brama na teren pomnika
Tablica informacyjna na terenie pomnika
Tablica informacyjna na terenie pomnika

Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie – monument wzniesiony na zbiorowej mogile 7 tysięcy Żydów i Polaków zamordowanych w czasie II wojny światowej, znajdujący się przy ulicy Gibalskiego 21 w Warszawie.

Monument upamiętnia męczeństwo i śmierć Żydów i Polaków zamordowanych w czasie okupacji hitlerowskiej, podczas masowych egzekucji wykonywanych w tym miejscu w latach 1940-1943

Jest to jedyny tego rodzaju pomnik na świecie – stanowiący zarazem cmentarz-mauzoleum – który wzniesiono na zbiorowej, wspólnej mogile Żydów i Polaków.

Lokalizacja

Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie znajduje się na terenie zarządzanym przez Fundację Rodziny Nissenbaumów i przylega od południa do Cmentarza Żydowskiego przy ulicy Okopowej[1]

W latach 1929−1939 w tym miejscu znajdowało się boisko należące do Sportowego Klubu Robotniczo−Akademickiego SKRA[2]. Z chwilą zajęcia Warszawy przez Niemców wydany został zakaz uprawiania sportu. Gdy Niemcy utworzyli getto, stadion stał się miejscem masowej eksterminacji Żydów i Polaków. W latach 1940−1943 na terenie stadionu Niemcy rozstrzelali i pogrzebali ponad siedem tysięcy osób[2]. Grzebano tutaj również ciała ofiar egzekucji przeprowadzanych w innych miejscach na terenie getta m.in. 140 Polaków i Żydów rozstrzelanych 27 marca 1943 przez Niemców na Pawiaku w odwecie za akcję pod Arsenałem[3].

Współcześnie pomnik znajduje się na terenie warszawskiej dzielnicy Wola i osiedla Młynów.

Geneza pomnika

We wrześniu 1988[4] Fundację Nissenbaumów powiadomiono, że podczas wykonywania wykopów pod fundamenty wieżowca przy ul. Gibalskiego, w miejscu dawnego, przedwojennego stadionu Skry odkryto ludzkie szczątki[5]. Prace ziemne po interwencji przedstawicieli Fundacji wstrzymano. Po przeprowadzeniu badań okazało się, że jest to teren masowych egzekucji, które były wykonywane w tym miejscu od 1940 roku[5].

Bezpośrednio po wojnie ekshumowano z tego miejsca ciała pomordowanych działaczy lewicowych, a następnie 6588 ciał zidentyfikowanych jako żydowskie (złożono je następnie na cmentarzu Powstańców przy ulicy Wolskiej w Warszawie[6][2]).

W związku z nowym znaleziskiem Fundacja wystąpiła z postulatem upamiętnienia terenu byłego stadionu jako miejsca masowego mordu Polaków i Żydów dokonanego w czasie okupacji hitlerowskiej[5]. Okazało się, że pozostały na nim jeszcze szczątki około trzystu Polaków i Żydów[2].

Władze miejskie, Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Fundacja Nissenbaumów oraz Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego podjęły wspólne starania mające na celu godne uczczenie ofiar niemieckiego terroru[2].

Ostatecznie władze miejskie wyraziły w listopadzie 1988 zgodę na takie rozwiązanie i we wrześniu 1989 roku stanął tam pomnik w obecnej formie[5].

Uroczystości związane z pochowaniem zabitych

W dniu 13 grudnia 1988 szczątki pomordowanych, z zachowaniem odpowiedniego rytuału i ceremoniału wyznania mojżeszowego i rzymskokatolickiego, złożone zostały do betonowych niszy-katakumb, w miejscu ich znalezienia[2].

W uroczystościach i wspólnej modlitwie wzięło udział dwudziestu jeden rabinów przybyłych z całego świata oraz duchowni katoliccy, z biskupem Henrykiem Muszyńskim, ówczesnym delegatem Episkopatu do spraw kontaktów z judaizmem.

W miejscu egzekucji i pochówku postawiono symboliczny pomnik. Jest to jedyny tego rodzaju w świecie pomnik, który wzniesiono na zbiorowej mogile rozstrzelanych w tym miejscu Żydów i Polaków[2][1].

Opis pomnika

Koncepcja pomnika jest dziełem Tadeusza Szumielewicza i Marka Martensa[2][6]. Założenie i forma plastyczna pomnika są bardzo skromne, wręcz ascetyczne[2]. Obiekt został ufundowany przez Urząd Miasta i Fundację Nissenbaumów[2].

Pomnik znajduje się na ogrodzonym placu porośniętym trawą. Wejście na teren pomnika prowadzi poprzez stylizowaną wiatę usytuowaną przy ul. Gibalskiego.

Po lewej stronie placu przed pomnikiem, leży nieregularny podłużny obelisk z piaskowca, a na nim znajduje się polskie godło i gwiazda Dawida oraz napisy w języku polskim, angielskim, hebrajskim i jidysz:

Ofiarom hitlerowskiego terroru spoczywającym w tej ziemi

In memory of the victims the nazi regime brought in this place

לזכר קדושי השוא[ה] שנספו בימי ממשלת זדון הגרמני ועצמותיהם הובאו פה למנוחות

אין אנדענק פון די קרבנות פון דעם היטלער רעזשים וועטענס ביינער זיינער ג[ע]בראכט געווארן צו קבורה אויפן דאזיקן פלאץ

Na krawędzi zbiorowej mogiły leżą kolejne trzy kamienne bloki z trójjęzycznymi napisami: polskim, hebrajskim i jidisz[2].

Od bramy, stopniowo w dół, kamienna alejka w formie wydłużonych schodów prowadzi do pomnika. Monument ten ma postać wysokiego słupa o prawie trzymetrowym obwodzie. Obłożony jest wąskimi płytami z szarego granitu i posadowiony na środku głębokiego, owalnego zagłębienia ze ścianami wyłożonymi jasnym piaskowcem[2].

Obelisk symbolizuje stos ofiarny. W uroczyste i świąteczne dni na szczycie obelisku płonie gazowy płomień[2].

Na placu przed pomnikiem znajdują się gabloty, w których eksponowane są zdjęcia z uroczystości pochowania szczątków pomordowanych osób.

Dla uczczenia uroczystości żałobnych z 13 grudnia 1988 i upamiętnienia odsłonięcia pomnika Mennica Państwowa wybiła specjalny medal, który zaprojektował artysta plastyk Andrzej Nowakowski[2].

Przypisy

  1. a b Getto w Warszawie/Ghetto in Warsaw (pol.). [dostęp 2009-04-16].
  2. a b c d e f g h i j k l m n Wolskie Cmentarze (12). „Kurier Wolski”. 14/315, s. 7, 23 października 2008. ISSN 1640-7636 (pol.). 
  3. Regina Domańska: Pawiak. Więzienie Gestapo. Kronika 1939-1944. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1978, s. 305.
  4. według Kuriera Wolskiego - w październiku 1988 (patrz bibliografia)
  5. a b c d www.nissenbaum.pl (pol.). [dostęp 2009-04-16].
  6. a b Historyczne miejsca żydowskie w Warszawie (pol.). [dostęp 2009-04-16].

Bibliografia

Media użyte na tej stronie

Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Warszawa outline with districts v4.svg
(c) Mfloryan at pl.wikipedia, CC BY 2.5
Mapa Warszawy - podkład lokalizacyjny
Poland location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Poland
Masovian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.55N
  • S: 50.95 N
  • W: 19.15 E
  • E: 23.25 E
Legenda pomnik.svg
Symbol pomnika do legendy mapy
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 01.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
IMMonument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 11.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 07.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 04.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 09.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 02.JPG
Autor: Grzegorz Petka, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 05.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 06.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 03.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 08.JPG
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21
Monument of Jews and Poles Common Martyrdom in Warsaw 10.JPG
Autor: Grzegorz Petka, Licencja: CC BY 3.0
Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków w Warszawie, ul. Gibalskiego 21