Poręba Wielka (powiat limanowski)

Poręba Wielka
wieś
Ilustracja
Widok na Tobołów i Koninki
Państwo Polska
Województwo małopolskie
Powiatlimanowski
GminaNiedźwiedź
SołectwoPoręba Wielka
Liczba ludności 2300
Strefa numeracyjna18
Kod pocztowy34-735[1]
Tablice rejestracyjneKLI
SIMC0456651
Położenie na mapie gminy Niedźwiedź
Mapa konturowa gminy Niedźwiedź, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Poręba Wielka”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Poręba Wielka”
Położenie na mapie powiatu limanowskiego
Mapa konturowa powiatu limanowskiego, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Poręba Wielka”
Ziemia49°36′38″N 20°03′45″E/49,610556 20,062500
Zespół szkół
Brama do parku Wodzickich
Kapliczka ufundowana przez Katarzynę Smreczyńską, matkę Władysława Orkana, w 1918 roku

Poręba Wielkawieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Niedźwiedź[2][3], w Gorcach.

W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego. Wieś jest siedzibą Gorczańskiego Parku Narodowego.

Położenie

Poręba Wielka położona jest w Gorcach, w dolinie potoku Porębianka i jego dopływu – potoku Koninka. Znana jest ze swoich walorów wypoczynkowych oraz uzdrowiskowych (gorące solanki jodobromowe). Stanowi punkt wypadowy w Gorce, m.in. na Turbacz, Obidowiec i Suhorę. Znajdują się tu również Obserwatorium astronomiczne na Suhorze, a także siedziba Gorczańskiego Parku Narodowego[4]. Zabudowania miejscowości położone są około 500–670 m n.p.m.[5]

Integralne części wsi

Integralne części wsi Poręba Wielka[2][3]
części wsiBanachy, Bastówka, Białonie, Borek, Bórczane, Brzyzek, Buchale, Chlipały, Cicharze, Daniele, Drapa, Filipy, Gąsiory, Gwałty, Halamy, Hucisko, Jopki, Kaciki, Kaczorówka, Kaczory, Koninki, Kopajdy, Kozyry, Kurki, Liberdy, Misiury, Morgi, Mościska, Nowa Wieś, Nowina, Ostra, Pańskie, Podgronie, Poręba Dolna, Rówieńki, Rusnaki, Satry, Słoniany, Starmachy, Stróże, Tramy, Zagronie, Zapały, Zochry

Historia

Pierwsza osada powstała prawdopodobnie u schyłku XIII wieku. Nazwa Poręba wywodzi się od wyrąbanego kawałka puszczy i wskazuje na to, że siedlisko to założyli tzw. wyrębnicy. Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że osada powstała jako przystanek noclegowy na przebiegającym tędy szlaku handlowym z Krakowa na Spisz[6]. Faktem jest, że tereny te były własnością zakonu cystersów ze Szczyrzyca, którzy mieli przywilej lokowania wsi na prawie niemieckim. Pierwsza pisemna wzmianka o Porębie Wielkiej pochodzi z 1380 roku[6], kiedy wyrokiem sądu królewskiego ziemie te zostały odebrane cystersom i ponownie włączone do dóbr królewskich Ludwika Węgierskiego[4].

Dokumenty z 1254 i 1365 roku wspominają o potoku „Mezwedza” (Niedźwiedzia), wskazując na lokalizację na tym terenie osady Niedźwiedź, należącej do tzw. Klucza Porębskiego, historycznej i zwyczajowej nazwy okolic, chociaż obecnie administracyjnie to Poręba podlega Niedźwiedziowi, jako gminie.

W XV wieku Poręba stanowiła główną wieś tzw. klucza porębskiego i pozostawała w rękach rodu Ratułdów[6][4]. Około 1564 roku w wyniku małżeństwa Beaty Ratołdówny i Jana Pieniążka, wieś przeszła w zarządzanie rodu Pieniążków, którzy założyli na tym terenie folwark, na którym odrabiali pańszczyznę okoliczni chłopi[4].

W XVI wieku Poręba Wielka była centrum administracyjnym, w skład którego wchodziły następujące miejscowości: Niedźwiedź, Podobin, Witów, Zawada, Konina, Łostówka, Łętowne, Mszana Górna i Lubomierz[6]. W 1607 roku dobra te przeszły na własność rodu Lubomirskich z Wiśnicza. Sebastian Lubomirski założył w Porębie hutę szkła, która usytuowana była na terenie dzisiejszych Koninek (obecnie miejsce to nosi nazwę Hucisko). W pobliżu huty znajdowała się tzw. potażarnia, w której wypalano popiół. Ponadto w Porębie dobrze prosperował folusz, gdzie wytwarzano sukno doskonałej jakości oraz browar[6]. W 1710 roku Poręba przeszła w ręce Sanguszków, stanowiąc część posagu Marii Lubomirskiej, która poślubiła Pawła Karola Sanguszkę[7].

W latach 1751–1945 wieś stanowiła dzierżawę, a następnie własność rodu Wodzickich. Mimo że nigdy żaden z członków rodu nie mieszkał w Porębie Wielkiej na stałe, pozostał założony przez nich park wraz z fragmentaryczną dawną zabudową dworską[7].

W latach 1950–1953 w Porębie Wielkiej przeprowadzono odwierty geologiczne, które ujawniły obecność solanki jodobromowej o temp. 27 °C. W latach 70. XX wieku odwierty powtórzono, docierając do warstwy wód geotermalnych o temp. 42 °C[8]. W przyszłości mają tam powstać baseny termalne[9]. Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska wydał spółce Gorczańskie Wody Termalne koncesję na przeprowadzenie badań w jednym z odwiertów w Porębie Wielkiej. Koncesja zezwala na naukowe sprawdzenie walorów eksploatacyjnych wód termalnych w odwiercie Poręba Wielka IG -1. W 2018 roku ukończono budowę szpitala balneologicznego, który będzie działał na bazie źródeł. W marcu 2018 roku podpisano umowę na wykonanie prac przy odwiercie: „Zaprojektowanie i wykonanie instalacji/urządzeń/obiektu dla kompletnego połączenia istniejącego odcinka przyłącza wody geotermalnej z głowicą na otworze IG-1 w Porębie Wielkiej, wraz z uruchomieniem wykonanego połączenia, celem rozpoczęcia prawidłowej eksploatacji wody geotermalnej”. Wykonawcą zadania została wyłoniona w postępowaniu przetargowym firma „ERION” Sp. z o.o. z Bystrej, którą reprezentował Artur Kmak. Przy odwiercie pod koniec 2018 roku zbudowano amfiteatr i tężnie solankowe.

Turystyka

Szlaki turystyczne

Przez Porębę Wielką prowadzą szlaki znakowane[10]:

szlak turystyczny niebieski – do Rabki przez Olszówkę
szlak turystyczny niebieski – z Koninek przez polanę Szałasisko, polanę Średnie na Turbacz
szlak turystyczny zielony – przez Niedźwiedź i Orkanówkę na Turbacz.
szlak turystyczny zielony – przez Jaworzynę Porębską, Tobołów, Suhorę, Obidowiec do schroniska na Starych Wierchach
szlak turystyczny żółty – z Koninek do domu Władysława Orkana
szlak turystyczny zielony – z Poręby Górnej do bacówki na Maciejowej i dalej przez Ponice, Świńską Górę do kościółka na Piątkowej

Ponadto na terenie parku przydworskiego i na zboczu sąsiedniej góry Chabówka wyznaczono ścieżkę edukacyjną o długości 3,5 km, która umożliwia zapoznanie się z walorami przyrodniczymi i historią Poręby Wielkiej[8].

Atrakcje turystyczne

  • Park podworski Wodzickich w Porębie Wielkiej z XVI w. z wiekowymi drzewami: wiązami, jaworami, lipami, modrzewiami i in. (największe z nich – tzw. wiąz Władysława Łokietka ma 6 metrowy obwód pnia), pozostałości zabudowań dworskich: lamus oraz zachowane fragmentarycznie oficyna dworska i modrzewiowy dworek Wodzickich[9][8].
  • Od parku w kierunku Niedźwiedzia wiedzie 150-letnia aleja jaworowa[8].
  • Nad wsią w przysiółku Zagronie znajduje się Muzeum Biograficzne Władysława Orkana tzw. „Orkanówka[9].
  • Na stokach Tobołowa w Koninkach działa zimą stacja narciarska[9][11].
  • Na osiedlach Poręby Górnej i Koninek znajdują się stare, pięknie zdobione budynki w stylu zagórzańskim.
  • Na osiedlach Filipy, Kozyry i Pode Dworem oraz na Jaworzynie Kamienickiej znajdują się stare kapliczki przydrożne (dwie przy parku Wodzickich prawdopodobnie jeszcze z czasów Lubomirskich)[9].
  • Obserwatorium astronomiczne na Suhorze – najwyżej położone obserwatorium w Polsce[9].
  • Na okolicznych polanach reglowych znajdują się drewniane szałasy pasterskie[9].
  • Kościół Matki Bożej Fatimskiej, będący kościołem parafialnym parafii w Porębie Wielkiej.

Przypisy

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 955 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  3. a b TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  4. a b c d „Gorce...”, s. 310.
  5. Geoportal.gov.pl, geoportal.gov.pl [dostęp 2020-03-05] (pol.).
  6. a b c d e Historia Poręby Wielkiej (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-05)].
  7. a b „Gorce...”, s. 311.
  8. a b c d „Gorce...”, s. 312.
  9. a b c d e f g Gorce – atrakcje (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-01)].
  10. Szlaki piesze – Poręba Wielka-Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-08-31)].
  11. Stacja Narciarska Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-07)].

Bibliografia

  • Marek Ciężkowski, Paweł Luboński i inni: Gorce: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2004, s. 310–312. ISBN 83-89188-19-8.

Linki zewnętrzne

  • Koninki.pl – portal poświęcony atrakcjom turystycznym przysiółka Poręby Wielkiej Koninek i okolic

Media użyte na tej stronie

Lesser Poland Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lesser Poland Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
  • N: 50.59 N
  • S: 49.07 N
  • W: 18.92 E
  • E: 21.55 E
POL Szlak niebieski.svg
Niebieski szlak turystyczny.
POL Szlak zielony.svg
Zielony szlak turystyczny.
POL Szlak żółty.svg
Żółty szlak turystyczny.
Poręba Wielka szkoła G27.jpg
Autor: Jerzy Opioła, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zespół szkół w Porębie Wielkiej
Gorczanski-brama.jpg
Autor: Dariusz.Biegacz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Poręba Wielka, dworek Wodzickich
Widok na Tobołów a1.jpg
Autor: Jerzy Opioła, Licencja: CC BY-SA 3.0
Widok na Koninki i Tobołów
Kapliczka matki Orkana a1.jpg
Autor: Jerzy Opioła, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kapliczka matki Wł. Orkana