Różanecznik żółty

Różanecznik żółty
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Podkrólestworośliny zielone
Nadgromadarośliny telomowe
Gromadarośliny naczyniowe
Podgromadarośliny nasienne
Nadklasaokrytonasienne
KlasaMagnoliopsida
Nadrządastropodobne
Rządwrzosowce
Rodzinawrzosowate
Rodzajróżanecznik
Gatunekróżanecznik żółty
Nazwa systematyczna
Rhododendron luteum Sweet
Hort. Brit. ed. 2: 343 1830[3]
Synonimy
  • Azalea flava Hoffmanns.[3]
  • Azalea pontica L.
  • Rhododendron flavum G. Don[4]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Pokrój krzewu w czasie kwitnienia
Kwiaty

Różanecznik żółty, azalia pontyjska, zielina[6], azalia żółta[7] (Rhododendron luteum) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Występuje na Kaukazie i w Azji Mniejszej, poza tym na izolowanych obszarach na Ukrainie, Białorusi, w Słowenii i Grecji. W Polsce gatunek znany z jednego stanowiska uznawanego za naturalne, stąd objęty jest ochroną ścisłą. Roślina trująca, ale ze względu na efektowne kwitnienie i jesienne przebarwianie się liści oraz silny aromat – rozpowszechniona jest w uprawie jako roślina ozdobna. Zalecana jest także do sadzenia na skarpach w celu ochrony ich przed erozją. W Turcji, w miejscach masowego występowania w lasach, roślina ta bywa zwalczana.

Rozmieszczenie geograficzne

Największy zwarty obszar występowania gatunku obejmuje Kaukaz (od Noworosyjska nad Morzem Czarnym na zachodzie po Dagestan na wschodzie, najliczniej rośnie w rejonie Niziny Kolchidzkiej[8]) oraz Azję Mniejszą[5][9] (na północy Góry Pontyjskie i obszar na południe od Morza Marmara, poza tym góry Taurus na południowym wschodzie[10]). Najdalej na zachód wysunięte stanowisko związane z tym obszarem zasięgowym znajduje się w zachodniej części greckiej wyspy Lesbos na Morzu Egejskim[5].

Kolejny obszar licznego występowania gatunku to Polesie i wschodni Wołyń na Ukrainie (obwód rówieński i żytomierski). Gatunek ma tu siedliska na obszarze ok. 15 tys. km². W sąsiedztwie – w obwodzie homelskim na Białorusi rośnie na sześciu stanowiskach[5]. Oddalone od tej wyspy zasięgowej stanowisko uznawane za naturalne znajduje się w Polsce – w Woli Zarczyckiej koło Nowej Sarzyny, powiat leżajski. Poza tym gatunek rośnie na izolowanym obszarze na południowo-wschodnim przedpolu Alp w Słowenii (w dorzeczu Sawy[10], trzy populacje w okolicach miejscowości: Velike Brusnice, Boštanj i Topolovec, liczące ponad 100 roślin każda[11])[5]. Silnie porozrywany zasięg współczesny jest uważany za pozostałość po szerszym zasięgu w okresie poprzedzającym plejstocen. Izolowane stanowiska są pozostałością po refugiach w czasie zlodowaceń. Dawne szersze rozprzestrzenienie gatunku potwierdzają paleobotaniczne ślady jego obecności w pliocenie w Karpatach Zachodnich w okolicach Czorsztyna[12][13], poza tym w Alpach i na Bałkanach[10].

Jako gatunek introdukowany podawany jest z nielicznych stanowisk w południowej Austrii[5]. W Wielkiej Brytanii rośnie zdziczały na rozproszonych stanowiskach, w Irlandii jest rzadki[14]. Introdukowany został także w słowackie Tatry[10], a jako dziczejący w okolicach parków i ogrodów, gdzie jest uprawiany, podawany jest także z Niemiec[10]. Różanecznik żółty z nasion pochodzących z Wołynia rozpowszechniany był też w lasach w Polsce – jego stanowisko koło Złotego Potoku chronione jest w rezerwacie Parkowe, koło Tomaszowa Mazowieckiego w rezerwatach Niebieskie Źródła i Małecz[12].

Jedyne stanowisko w Polsce uznawane za naturalne, znajdujące się koło wsi Wola Zarczycka w Kotlinie Sandomierskiej, chronione jest w rezerwacie przyrody Kołacznia. W XXI wieku udokumentowano okazy tego gatunku także kilkaset metrów na zachód od rezerwatu[9].

Morfologia

Dojrzewające owoce
Nasiona
Pokrój
Krzew do 2,5[15], 3[16], rzadko nawet do 4 m[17] wysokości, gęsto rozgałęziony[16]. Stare krzewy są rozłożyste – osiągają szerokość większą od wysokości. Pędy są cienkie[18] (maksymalnie do 2–5 cm średnicy), elastyczne[19], za młodu okryte lepkimi włoskami gruczołowymi[15]. Starsze pędy okryte są gładką korą[6], początkowo jasnoszarą, później ciemniejszą[19]. System korzeniowy płytki[20], płaski[19], silnie rozwinięty[6]. Na korzeniach łatwo tworzą się odrosty korzeniowe[17].
Liście
Opadające zimą[16][19], skrętoległe[19]. Krótkoogonkowe[6] (ogonek 0,5–0,7 cm długości[11][19]), o blaszce cienkiej[19], wąskoeliptycznej, na brzegach falistej, orzęsionej, z obu stron szaro owłosionej, poza tym żywozielonej. Liście mają długość od (3[19]) 6 do 12 cm[15] i szerokość od (1[19]) 2 do 4 cm[11]. Na wierzchołku są zaostrzone lub zaokrąglone[13]. Podobnie jak młode pędy – młode liście i pączki pokryte są tarczowatymi[19], gruczołowymi, lepkimi włoskami. Jesienią przebarwiają się na żółto, pomarańczowo i czerwono[15].
Kwiaty
Wyrastają na wierzchołkach pędów zebrane zwykle po 7-12[16] (maksymalnie do 24[17]) w krótkie[16], groniaste kwiatostany[15]. Kwiaty osadzone są na szypułkach długości 1–2 cm[11]. Kielich składa się z 5 krótkich[6] (do 0,3[19]–0,5 cm[11] długości), ostro lancetowatych działek, owłosionych, rozciętych niemal do nasady[19]. Korona kwiatu nieco grzbiecista, u nasady o rurce wąskiej[19], dalej dzwonkowatej[6] lub rurkowato-lejkowatej[17], tworzonej przez 5 (rzadko 6 lub 7[19]) płatków silnie odwiniętych na zewnątrz[6][19]. Płatki żółte lub złocistożółte[19], lepkie, o długości 3,2–4,5 cm. Średnica korony wynosi 3,8–5 cm. Pręcików jest 5 i są one dłuższe od płatków – osiągają do 4–6 cm długości. Początkowo skierowane w dół, dalej odginają się ku górze. Pylniki drobne, otwierające się porami[19]. Jeszcze dłuższy jest pojedynczy słupek[17] z owłosioną, podługowatą zalążnią o długości 1,5–2,2 cm[11]. U jej nasady znajduje się tarczka tworzona przez 5 jajowatych miodników[19].
Owoc
Elipsoidalna[6], owłosiona torebka o długości od 1,5 do 3 cm[8] zawierająca liczne nasiona[6]. Nasiona osiągają 3,7 mm długości i 0,9 mm szerokości[8], mają kształt okrągłojajowaty lub eliptyczny, są złocistożółte i na brzegu otoczone błoniastym skrzydełkiem[13].

Biologia

Jesienne zabarwienie liści

Rozwój

Różanecznik żółty kwitnie bardzo obficie na przełomie kwietnia i maja[15] i w trakcie maja[17], na niektórych stanowiskach do czerwca[11]. Poszczególne kwiaty kwitną przez 7–8 dni, cały okres kwitnienia trwa ok. 3 tygodnie. Kwitnienie ma miejsce zwykle przed, rzadziej już w trakcie rozwoju liści[17][19]. Kwiaty wydzielają odurzający, przyjemny zapach (określany jako miodowy[21] lub kwiatowy podobny do mieszanej woni hiacynta i tuberozy[22]), który można wyczuć nawet z odległości 200 m (najsilniej pachnąca azalia z uprawianych w Polsce[22]). Kwiaty zapylają owady. Nasiona są bardzo lekkie i przemieszczane są przez wiatr (anemogamia)[11]. Siewki na jedynym naturalnym stanowisku w Polsce rzadko są obserwowane[9][23], choć w uprawie nasiona kiełkują w 90%[23]. Podobnie nasiona zebrane na Wołyniu kiełkują w warunkach kontrolowanych niemal w 100%[24]. Do skutecznego kiełkowania roślina wymaga mikoryzy i dobrych warunków świetlnych[11]. W naturze gatunek rozmnaża się głównie poprzez odrośla korzeniowe, przy czym tworzy je czasem tak obficie, że w efekcie powstają trudne do przebycia zarośla[17]. Łatwo zakorzeniają się także pędy dotykające ziemi[11]. Odrośla pojawiają się szczególnie intensywnie po wypaleniu lub przemarznięciu pędów nadziemnych[23]. Krzew rośnie stosunkowo szybko[17]; maksymalne rozmiary osiąga po 10 latach wzrostu[16].

Właściwości fitochemiczne

Roślina trująca: liście i młode gałązki zawierają trujące glikozydy: rododendrynę, erykolinę, andromedotoksynę (najbardziej trującą z nich wszystkich)[25], arbutynę, 8 flawonoidów (kemferol, kwercetyna, awikularyna, gwajaweryna, kwercytryna, hiperozyd, mirycetyna i mirycytryna), skopoletynę i umbeliferon[26]. Zawierają także kwas ferulowy, ursolowy i oleanolowy[26]. U zwierząt (zwykle owiec i kóz[27]) zatrucia objawiają się pobudzeniem, a następnie porażeniem układu nerwowego, ślinotokiem, zgrzytaniem zębami, silnym bólem brzucha, przyspieszeniem oddechu i tętna, w końcu śmiercią wskutek porażenia ośrodka oddechowego. U ludzi obserwowano tylko lekkie zatrucia, objawiające się zawrotami i bólami głowy[25]. Andromedotoksyna działa toksycznie na układ krążenia (powoduje silny rzadkoskurcz), na obwodowe zakończenia nerwów czuciowych i działa ośrodkowo powodując zamroczenie świadomości, drgawki i porażając ośrodek oddechowy[27].

Zatrucie możliwe jest również poprzez miód wytworzony z nektaru różanecznika[17]. Trujący miód, zwany pontyjskim, zawierający andromedotoksynę, znany jest od starożytności – powstaje, gdy pszczoły zbiorą nektar różanecznika pontyjskiego lub właśnie żółtego[27]. Spożyty powoduje problemy z zachowaniem przytomności podobne do upojenia alkoholowego, a przedawkowanie może być śmiertelne[28].

Ekologia

Zarośla różanecznika żółtego w Turcji

Różanecznik żółty rośnie na glebach bielicoziemnych, gliniastych i piaszczysto-gliniastych, zawsze w miejscach silnie zakwaszonych[5] (zwykle poniżej 4 pH[5], w Słowenii na stanowiskach jest ok. 5,5 pH[11]). Silnie kwitnie tylko w miejscach nasłonecznionych, rosnąc w cieniu kwitnie słabo lub wcale, pędy w takich miejscach pokładają się na powierzchni gruntu i łatwo korzenią. Starsze rośliny są bardziej mrozoodporne od siewek i młodych okazów[8].

W rejonie Kaukazu różanecznik żółty stwierdzony został w kilkunastu zespołach leśnych z dominacją dębów, buka wschodniego, kasztana jadalnego i grabów (Quercetum-Fagetum rhododendroso-pteridiosum, Querceto rhododendroso-aegopodiosum, Quercetum coryloso-rhododendroso-herbosum, Quercetum-Carpinetum rhododendroso-convallariosum, Querceto-Abieto-Fagetum rhododendroso-herbosum, Querceto-Castaneto-Fagetum rhododendroso-herbosum, Carpineto-Betulosum-rhododendroso-herbosum, Fagetum rhododendroso-asperuiosum, Carpineto-Quercetum-rhododendroso-graminosum, Querceto-Tremuletum rhododendroso-pterdiosum, Querceto-Carpineto-Aceretum coryloso-rhododendroso-herbosum)[8]. Rośnie tam poza tym na łąkach, w zaroślach i skrajach lasów sięgając po piętro subalpejskie[13].

W wołyńskiej wyspie zasięgowej gatunek rośnie głównie w wilgotnych partiach borów mieszanych Querco roboris-Pinetum z sosną zwyczajną i dębem szypułkowym[5] (gdzie miejscami podszyt tego gatunku ma 100% pokrycia[12]) oraz na siedliskach boru bagiennego[23], chociaż na tym siedlisku rośnie mniej obficie[12]. Rzadko obecny jest także w grądzie subkontynentalnym Tilio-Carpinetum betuli[12][24]. W zbiorowiskach tych występuje zarówno pod okapem drzewostanów, przy czym zwykle o zwarciu rozluźnionym i rzadszym[24], jak i w lukach i na porębach[12][24], poza tym na przydrożach śródleśnych i na skrajach lasów[24].

W Grecji różanecznik żółty tworzy podszyt w lasach z sosną czarną i kalabryjską wzdłuż brzegów strumieni, na glebie tworzącej się na skałach wulkanicznych[5]. Tworzy także zbiorowiska zaroślowe wspólnie z chruściną jagodną[29]. W Słowenii rośnie w kwaśnych lasach z dębem, bukiem i grabem w zespołach kwaśnej buczyny (Luzulo luzuloides-Fagetum) oraz w zespole lasu bukowego z kasztanem jadalnym Castaneo sativae-Fagetum sylvaticae[11].

W Polsce na jedynym stanowisku naturalnym różanecznik żółty rośnie na szczycie i wschodnim stoku piaszczystej wydmy, tworząc zarośla wspólnie z leszczyną pospolitą, kruszyną pospolitą, śliwą tarniną, jarzębem pospolitym i dębem szypułkowym[23].

Jako gatunek introdukowany w Wielkiej Brytanii rośnie na wybrzeżu atlantyckim[30], na wrzosowiskach, wydmach, mokradłach i w widnych lasach[14]. Nie jest uważany za tak problematyczny gatunek jak różanecznik pontyjski[30], jednak zmniejsza różnorodność gatunkową ekosystemów i utrudnia odnawianie lasów[14].

W górach sięga do 2000 m n.p.m. w rejonie Kaukazu, a na pogórzu Alp Julijskich w Słowenii rośnie do 400 m n.p.m.[11]

Liście atakowane bywają przez patogeny grzybowe. W Polsce i Słowenii zidentyfikowano Erysiphe azaleae wywołującego chorobę – mączniaka prawdziwego azalii[10]. Poza tym na gatunku stwierdzono z mączniakowatych także Erysiphe polygoni i Erysiphe penicillata, a z innych patogenów grzybowych: Exobasidium dubium, Exobasidium horvathianum, Exobasidium vaccinii, Pucciniastrum vaccinii, Colletotrichum gloeosporioides, Melanomma rhododendri i Phyllosticta berolinensis[31]. Na różaneczniku tym często pasożytuje opieńka miodowa Armillaria mellea[21].

Różanecznik żółty okazał się jednym z żywicieli dla inwazyjnego w Europie (pochodzącego z Ameryki Północnej) owada z rodziny pilarzowatychNematus lipovskyi[32].

Systematyka i zmienność

W obrębie rodzaju różanecznik Rhododendron zaliczany jest do podrodzaju Hymenanthes, sekcji Pentanthera[4]. Do najbliższych krewnych tego gatunku należy różanecznik nagietkowy R. calendulaceum i kanadyjski R. canadense[33].

Gatunek jest bardzo zmienny w zakresie budowy morfologicznej, formy wzrostu i barwy kwiatów. W przeszłości opisano co najmniej 5 odmian i 9 form, jednak współcześnie nie uznaje się tej zmienności za wystarczającą dla wyróżniania taksonów wewnątrzgatunkowych[8]. Na obszarach górskich w Kaukazie kwiaty różanecznika na wyższych wysokościach są jaśniejsze niż na niższych[13].

Zagrożenia i ochrona

Gatunek w całym swym zasięgu nie jest uznawany za zagrożony ze względu na znaczne zasoby w rejonie Kaukazu, w Turcji i na Ukrainie. Na światowej czerwonej liście publikowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) uznany jest za gatunek najmniejszej troski (LC). W skali Unii Europejskiej, gdzie rośnie na izolowanych, wyspowych stanowiskach w Polsce, Grecji i Słowenii ma status gatunku bliskiego zagrożenia (NT)[5]. W Unii Europejskiej wymaga ochrony w sieci Natura 2000 – wymieniony został w załączniku II do dyrektywy siedliskowej[23].

Gatunek jest objęty w Polsce ochroną ścisłą. W kolejnych wydaniach Polskiej czerwonej księgi roślin uznawany jest za gatunek krytycznie zagrożony (kategoria zagrożenia CR)[34][23], podobnie w Czerwonej liście roślin i grzybów Polski[35][36]. Na jedynym w Polsce naturalnym jego stanowisku, odkrytym w 1909 roku, utworzono w 1957 roku rezerwat przyrody Kołacznia, o powierzchni zaledwie 10 arów. Główne skupisko rośliny w rezerwacie zajmuje płat o długości ok. 30 m i szerokości od 5 do 10 m. Kondycja roślin pogorszyła się od końca XX wieku ze względu na powtarzające się uszkodzenia mrozowe i obniżenie poziomu wód z powodu wykopania stawów w pobliżu rezerwatu[23]. Wcześniej, przed objęciem ochroną rezerwatową stanowisko było dwukrotnie wypalane[6]. Także stanowiska, na których introdukowano rośliny z Wołynia objęte są w Polsce ochroną rezerwatową (Rezerwat przyrody Parkowe, Niebieskie Źródła i Małecz)[12]. Chronione jako pomnik przyrody jest także antropogeniczne stanowisko tego gatunku w Lendorf w Austrii[10].

Ze względu na efektowność roślin w czasie kwitnienia i osobliwość botaniczną jaką stanowią rośliny na izolowanych stanowiskach w Polsce i Słowenii – chronione grodzeniami są przed nadmierną penetracją i niebezpieczeństwem zrywania kwiatów[11][6].

Znaczenie użytkowe

Azalia gandawska 'Narcissiflora'
Azalia gandawska 'Ghent Yellow'
Azalia gandawska 'Raphael De Smet'
Roślina ozdobna

Walorem są wcześnie rozwijające się[17], intensywnie żółte i silnie aromatyczne kwiaty oraz liście efektownie przebarwiające się jesienią[16]. Do uprawy roślina wprowadzona została najpierw w 1792 roku na Kaukazie[17]. W 1795 odkryta została przez Dionizego Miklera na Wołyniu i namnożona przez niego w oranżerii w Puławach, a następnie uprawiana w ogrodzie botanicznym działającym przy Liceum Krzemienieckim. Stąd nasiona różanecznika żółtego zostały rozpowszechnione w ogrodach i kolekcjach botanicznych całej Europy w latach 1810–1830[12]. Gatunek zalecany jest do sadzenia w parkach[16] i ogrodach naturalistycznych, na wrzosowiskach, nad zbiornikami, a ze względu na silny aromat – w pobliżu miejsc wypoczynku – ławek, altan i tarasów[15]. Można go także uprawiać w pojemnikach[17].

W celach ozdobnych uprawiana jest forma typowa, jej odmiany uprawne oraz liczne mieszańce międzygatunkowe[16]. Mieszańce różanecznika żółtego z amerykańskimi gatunkami takimi jak: różanecznik nagietkowy Rhododendron calendulaceum, R. periclymenoides i R. viscosum tworzą grupę odmian zwaną azaliami gandawskimi (Ghent Hybrids), które z kolei dalej mieszane z różanecznikiem japońskim dały mieszańce z grupy Rustica[15].

Do odmian ozdobnych tego gatunku należą:

  • 'Bee Dazzler'[37]
  • 'Golden Comet'[37] – intensywnie żółte kwiaty, liczne kwiaty w kwiatostanach, karminowo czerwone liście jesienią, odporna na mączniaki[38].

Do azalii gandawskich należą[39]:

  • 'Baltic Amber' – kwiaty żółte, srebrzyste plamy na liściach.
  • 'Corneille' – kwiaty różowe, podwójne, delikatne.
  • 'Daviesi' – kwiaty białe z żółtym środkiem.
  • 'Magic' – kwiaty początkowo żółte, ale ciemniejące z czasem i w końcu pomarańczowe.
  • 'Nancy Waterer' – kwiaty okazałe, żółtozłociste.
  • 'Narcissiflora' – podwójne kwiaty jasnożółte z ciemniej punktowanymi płatkami.

Do azalii mieszańcowych z grupy Occidentale (mieszańce z różanecznikiem zachodnim Rhododendron occidentale) należy:

  • 'Summer Fragrance' – kwiaty białe z żółtą plamką[40][22].

Siewki różanecznika żółtego są obok siewek różanecznika Schlippenbacha najczęściej stosowane jako podkładki dla mieszańców azalii. Pędy stosowane w tej roli powinny mieć grubość ołówka, zabieg szczepienia metodą przystawki bocznej w szyjkę korzeniową wykonuje się z wykorzystaniem zrazów półzdrewniałych na przełomie czerwca i lipca[41].

Roślina lecznicza

Miód z różanecznika żółtego ma (poza tym, że działa toksycznie) działanie obniżające ciśnienie krwi[27][28], ma też działanie inotropowe[27]. W tureckiej prowincji Giresun wywar z liści tego gatunku stosowany jest w leczeniu grzybic stóp[28].

Wpływ na gospodarkę leśną

W obszarze masowego występowania w lasach kolchidzkich na tureckim wybrzeżu Morza Czarnego różanecznik żółty wraz z pontyjskim uznawane są za gatunki szkodliwe, w dużym stopniu ograniczające odnowienie lasów i zmniejszające zróżnicowanie gatunkowe. Rekomendowane jest tam stosowanie dolistnego herbicyduTriklopyru, skutecznie zwalczającego różaneczniki i nie powodującego znaczących szkód w rozwoju gatunków drzewiastych[42].

Inne zastosowania

Gatunek rekomendowany jest do sadzenia na skarpach, bowiem za sprawą licznych odrostów korzeniowych umacnia je i chroni przed erozją[17].

Uprawa

Różanecznik żółty dobrze rośnie na stanowiskach słonecznych i w półcieniu[15], przy czym preferuje te drugie[17]. W pełnym słońcu liście mogą ulec oparzeniom, zwłaszcza jeśli gleba nie jest odpowiednio wilgotna[20]. Z kolei rosnąc w półcieniu różanecznik ten dobrze znosi susze[21]. Roślina jest mrozoodporna (podczas surowych zim zdarza się jednak, że przemarzają pąki kwiatowe[17]) – zalecana jest do uprawy w strefach mrozoodporności od 6 do 9[20] (według innych źródeł od 4 do 8[21]). Jest też tolerancyjna wobec gleby – nie znosi tylko gleb bardzo suchych, mocno podmokłych[15], wapiennych[41] i bardzo gliniastych[21]. Najlepiej rośnie na glebach kwaśnych, umiarkowanie wilgotnych, próchnicznych[16], zasobnych w materię organiczną[17]. Ze względu na płytki system korzeniowy nie lubi sąsiedztwa drzew i krzewów o podobnie płytkim systemie korzeniowym. Zresztą źle znosi obecność innych roślin w swoim towarzystwie i w warunkach uprawy należy odchwaszczać powierzchnię na jakiej rośnie różanecznik[21]. Ze względu na mocno rozbudowany, ale gęsty i zwarty system korzeniowy dobrze znosi przesadzanie[21].

Ze względu na płytko zalegające korzenie i łatwość tworzenia odrostów – nie zaleca się przekopywania gruntu w pobliżu krzewów. Wskazane jest natomiast usuwanie kwiatów tuż po przekwitnieniu[20].

Rośliny tego gatunku najłatwiej rozmnaża się za pomocą nasion[8], poza tym odkładów i sadzonek zielnych[17] lub półzdrewniałych[21]. Nasiona wysiewa się natychmiast po zbiorze zapewniając im dobre warunki świetlne (ew. je doświetlając) i utrzymując podłoże (kompost) stale wilgotne. Ze względu na wrażliwość siewek na mróz warto by pierwszą zimę spędziły w szklarni. Ukorzenianie odkładów trwa 15–24 miesiące. Ukorzenianie sadzonek jest trudne[21].

Konotacje kulturowe

Gatunek należy do nielicznych krzewów ozdobnych wspomnianych wprost w literaturze klasycznej. O różaneczniku żółtym, a ściślej o miodzie z niego pisał Ksenofont w Anabazie. Podczas marszu dziesięciu tysięcy Grecy weszli do wioski w Kolchidzie, gdzie znaleźli dzbany z miodem. Po jego spożyciu przez około dobę zatruci wojownicy leżeli niemal bez przytomności[43].

Na Ukrainie mówi się, że silna woń miejscami masowo tam rosnącego różanecznika żółtego może „odurzyć i uśpić może cały pułk wojska”[18].

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 14 czerwca 1967 r. znaczek pocztowy przedstawiający różanecznika żółtego o nominale 10 , w serii Rośliny chronione. Autorem projektu znaczka był Andrzej Heidrich. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[44]

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-13] (ang.).
  3. a b Rhododendron luteum Sweet. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-10-10].
  4. a b Taxon: Rhododendron luteum Sweet. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-10-08].
  5. a b c d e f g h i j k Melnyk, V. & Bazos, I.: Rhododendron luteum. W: The IUCN Red List of Threatened Species [on-line]. 2011. [dostęp 2018-10-07].
  6. a b c d e f g h i j k Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006, s. 117. ISBN 978-83-7073-444-2.
  7. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  8. a b c d e f g Mieczyslaw Czekalski. Rhododendrons in the former Soviet Union. „Journal of the American Rhododendron Society”. 52, 2, 1998. 
  9. a b c Dominik Wróbel. Nowe stanowisko Rhododendron luteum (Ericaceae) w Kotlinie Sandomierskiej (południowo-wschodnia Polska). „Fragm. Florist. Geobot. Polon.”. 20, 1, 2013. 
  10. a b c d e f g Caprar Marin, Maria Cantor, Paul Szatmari, Cosmin Sicora. Rhododendron luteum Sweet. and Rhododendron hirsutum L. in Habitats from Central Europe. „ProEnvironment”. 7, s. 165-172, 2014. 
  11. a b c d e f g h i j k l m n Tinka Bacic, Nejc Jogan: Rhododendron luteum Sweet – rumeni slec. W: Natura 2000 v Sloveniji: Rastline. Boško Èušin. Založba ZRC, 2004, s. 146-150. ISBN 961-6500-66-X.
  12. a b c d e f g h Piórecki J., Dubiel E.. Volhynian Polesia – main source of the Yellow Azalea (Rhododendron luteum Sweet) in European gardens and parks. „Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego”. 57, s. 29-32, 2009. 
  13. a b c d e Czekalski M.. O pochodzeniu, rozmieszczeniu, ekologii i zmienności różanecznika żółtego (Rhododendron luteum Sweet.) w świetle wyników najnowszych badań. „Wiadomości Botaniczne”. 30, 2, s. 177-181, 1986. 
  14. a b c Olaf Booy, Max Wade, Helen Roy: Field Guide to Invasive Plants and Animals in Britain. Bloomsbury Publishing, 2015, s. 54. ISBN 1-4729-1154-7.
  15. a b c d e f g h i j Ewa i Mariusz Chojnowscy: Azalie, różaneczniki, wrzosy i inne wrzosowate. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 150-151. ISBN 978-83-7073-679-8.
  16. a b c d e f g h i j Danuta Ulińska: Rhododendron luteum. W: e-katalog roślin [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2018-10-07].
  17. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Czekalski Mieczysław: Różaneczniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 80-82. ISBN 83-09-00758-2.
  18. a b Izabela Kiljańska: Krzewy ozdobne w ogródku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977, s. 69-71.
  19. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. X. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 95-96.
  20. a b c d Rhododendron luteum. W: Gardening Help [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2018-10-07].
  21. a b c d e f g h i Rhododendron luteum – (L.)Sweet.. Plants For A Future. [dostęp 2018-10-10].
  22. a b c Gatunki azalii o pachnących kwiatach. PoradnikOgrodniczy.pl. [dostęp 2018-10-10].
  23. a b c d e f g h Dubiel Eugeniusz, Piórecki Jerzy, Zarzycki Kazimierz: Rhododendron luteum Sweet. W: Polska czerwona księga roślin. Kaźmierczakowa Róża, Zarzycki Kazimierz, Mirek Zbigniew (red.). Wyd. III. Kraków: PAN Instytut Ochrony Przyrody, 2014, s. 375-376. ISBN 978-83-61191-72-8.
  24. a b c d e Dubiel E., Piórecki J.. Zbiorowiska leśne z udziałem Rhododendron luteum (Ericaceae) na Polesiu Wołyńskim. „Fragm. Flor. Geobot. Polonica”. 17, 1, s. 95-108, 2010. 
  25. a b Jan Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: PWRiL, 1982.
  26. a b Komissarenko, N. F., Levashova, I. G.. Biologically active substances of Rhododendron luteum leaves. „Rastitel'nye Resursy”. 16, 3, s. 406-411, 1980. 
  27. a b c d e Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 220. ISBN 83-200-0419-5.
  28. a b c Sevim Alan, M. Kurkcuoglu, Fatih Goger, K. Husnu Can Baser. Morphological, Chemical and Indumentum Characteristics of Rhododendron luteum Sweet (Ericaceae). „Pakistan Journal of Botany”. 42, 6, s. 3729-3737, 2010. 
  29. Fotios Xystrakis, Konstantinos Theodoropoulos, Amalia Maniati, Panayotis Dimopoulos: Plant communities of Rhododendron luteum Sweet in its unique appearance in Greece, in the island of Lesvos. W: Conference: 18 Panhellenic Foresrty Conference & International Workshp, At Edessa [on-line]. [dostęp 2018-10-12].
  30. a b Robert Stephen Taylor, Lee Penrose, Ian D. Rotherham: Rhododendron and Its Management. STRI, 2003, s. 12. ISBN 1-873431-48-1.
  31. David F. Farr, H. Bartolome Esteban, Mary E. Palm: Fungi on Rhododendron: A World Reference. Parkway Publishers, Inc., 1996, s. 15.
  32. Jan Macek, Petr Šipek. Azalea sawfly Nematus lipovskyi (Hymenoptera: Tenthredinidae), a new invasive species in Europe. „Eur. J. Entomol.”. 112, 1, s. 180-186, 2015. DOI: 10.14411/eje.2015.018. 
  33. Loretta Goetsch, Andrew J. Eckert, Benjamin D. Hall. The Molecular Systematics of Rhododendron (Ericaceae): A Phylogeny Based Upon RPB2 Gene Sequences. „Systematic Botany”. 30, 3, s. 616–626, 2005. DOI: 10.1600/0363644054782170. 
  34. K. Zarzycki, R. Kaźmierczakowa: Polska Czerwona Księga Roślin. Kraków: IB PAN, 2001. ISBN 83-85444-85-8.
  35. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kazimierz Zarzycki. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  36. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  37. a b Azaleas at The New York Botanical Garden: Exotic Azalea Species. NYBG. [dostęp 2018-10-10].
  38. Steve Hootman: Rhododendron luteum 'Golden Comet'. W: Journal American Rhododendron Society 52,4 [on-line]. Virginia Tech. [dostęp 2018-10-10].
  39. Rhododendron. W: Landscape Plants Images, Identification, and Information. Vol. 3 [on-line]. Oregon State University. [dostęp 2018-10-10].
  40. The International Rhododendron Register & Checklist (Vol 2) – RHS. [dostęp 2018-10-10].
  41. a b Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 493, 499. ISBN 83-01-13434-8.
  42. Derya Eşen, Oktay Yildiz, Şemsettin Kulaç, Murat Sarginci. Controlling Rhododendron spp. in the Turkish Black Sea Region. „Forestry: An International Journal of Forest Research”. 79, 2, s. 177–184, 2006. DOI: 10.1093/forestry/cpl008. 
  43. It is just over 30 years since the splendid Rhododendron luteum received the Royal Horticultural Society's award of garden merit. „Gardeners Chronicle & Gardening Illustrated”. 150, s. 62, 1961. 
  44. Marek Jedziniak: Rośliny chronione (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-31].

Media użyte na tej stronie

Rhododendron luteum kz02.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rhododendron luteum in Utkisubani (Georgia)
Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Status iucn3.1 LC pl.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Rhododendron mucronatum Narcissiflora 1zz.jpg
Autor: Photo by David J. Stang, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location taken: Longwood Gardens, Kennett Square, Pennsylvania.. Names: Rhododendron mucronatum 'Narcissiflora' G.Don, Narcissiflora Ghent Hybrid Azale Classification: Plantae > Tracheophyta > Spermatopsida > Ericales > Ericaceae > Rhodoreae > Rhododendron > Rhododendron mucronatum G.Don 'Narcissiflora'.
Rhododendron luteum kz05.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rhododendron luteum in PAN Botanical Garden in Warsaw
Rhododendron Raphael De Smet D.jpg
Autor: Wouter Hagens, Licencja: CC BY-SA 3.0
Rhododendron 'Raphael De Smet' in arboretum Belmonte, Generaal Foulkesweg 94 of the university Wageningen, Netherlands
Rhododendron luteum kz07.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rhododendron luteum seeds. Plants cultivated in Szczecin, NW Poland
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Rhododendron luteum.jpg
Autor: Chrumps, Licencja: CC BY 3.0
azalia pontyjska (różanecznik żółty)
Rhododendron luteum (flower).jpg
Autor: Chrumps, Licencja: CC BY 3.0
azalia pontyjska (różanecznik żółty)
Sarı çiçekli ormangülü-1.jpg
Sarı çiçekli ormangülü
Rhododendron 'Ghent Yellow' kz02.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rhododendron 'Ghent Yellow' in Wellington Botanical Garden