Skóra (surowiec)

Wyroby skórzane

Skórasurowiec wykorzystywany w przemyśle, pozyskiwany z powłoki ciała zwierząt dzikich i hodowlanych. Jest wykorzystywany m.in. do wyrobu odzieży, obuwia, galanterii, tapicerek samochodowych i meblowych oraz okładek do książek. Ma również zastosowanie w technice.

Z papirusów i malowideł egipskich dowiadujemy się że wyprawa skór znana była w Egipcie już 4500 lat temu, i to z tamtego okresu pochodzą pierwsze artefakty skórzane. O garbarstwie w Grecji znajdujemy wzmianki w Iliadzie i Odysei. Rzymianie używali do wyprawy skór ałunu glinowego i kory z drzew. Podobne metody wyprawy skór spotykamy u Germanów i Celtów[1].

Budowa

Skóra zwierząt składa się z 3 warstw[2]:

  • naskórka – warstwa zewnętrzna, ochronna, na której znajdują się włosy, pierze lub łuski
  • skóry właściwej zbudowanej z tkanki łącznej (przestrzenne sploty włókien fibrylowych i pęczków)
  • warstwy podskórnej

W przemyśle skórzanym wykorzystywana jest skóra właściwa, którą oddziela się od naskórka i warstwy podskórnej. Warstwa skóry właściwej ma dwie powierzchnie: tę, która stykała się z naskórkiem (lico), oraz tę, która stykała się z warstwą podskórną (mizdra).

Skład

Skóra niezakonserwowana składa się z około[2]:

  • 65% wody
  • 33% białek:
    • w 95% jest to białko kolagenowe (50-55% węgla, 6,5-7,3% wodoru, 21-24% tlenu, 15-18% azotu)[3]
  • 0,5% soli mineralnych
  • 2 do 30% tłuszczów

Topografia[4]

Struktura topograficzna skóry

Skóra zwierzęca ma różne właściwości warstwowe w zależności od części ciała z której została zdjęta. Rozróżnia się skóry z: policzka, łba, łopatki, grzbietu, zadu, pachwiny przedniej, brzucha, pachwiny tylnej. Części skóry nazywane są: kark, krupon (słupiec), bok, szczupak. W przypadku zwierząt futerkowych: pyszczek, łepek, ucho, szyja, podgardle, kark, pierś, przednia łapa, grzbiet, bok, brzuszek, zad, biodro, tylna łapa, ogon.

Krupon ma najbardziej zwartą budowę. Skóry z karku i brzucha mają mniejszą gęstość, a z pachwin – najmniejszą.

Rodzaje skór

Skóry niewyprawione

W przemyśle skórzanym wyprawia się skóry kręgowców, głównie ssaków oraz gadów, płazów, ryb i ptaków. Najważniejsze rodzaje skór używane w przemyśle przedstawia tabela[5].

Rodzaje zwierzątNazwy skór
bydło domowecielęce, żarłoków, bukatów, krowie, wołowe, byków
konieźrebięce, końskie
kozykoźlęce, kozie, roczniaków, capów
owcejagnięce, owcze, krzyżówek, tryków, golce (strzyżone)
świnieświńskie, prosiąt, knurów
gady i płazyjaszczurek, wężowe, krokodylowe
skóry futerkowe
drapieżnikiwydry, kuny, norki, szopy, sobole, borsuki, lisy, skunksy, tchórze, łasice, koty,
przeżuwająceowce, jagnięta, koźlęta, karakuły, brajtszwance
jednokopytneźrebięta, zebry
gryzoniekróliki, piżmowce, nutrie, chomiki, popielice, bobry, murmie, szynszyle
torbaczeoposy
owadożernekrety
płetwonogiefoki
Współczesna garbarnia w Leon, Meksyk,

Skóry wyprawione[6]

Skóry garbarskie po wyprawieniu mogą służyć jako materiał na cholewki, spody, podszewki butów, rękawiczki (skóry podeszwowe, waszowe, podpodeszwowe, pasowe, boksy, welury, nubuki, waterproof, szewro, juchty, podszewkowe, glacé, nappa, zamszowe, odzieżowe, potnikowe). Skóry galanteryjne wykorzystuje się do produkcji teczek, pasków itp., skóry kaletnicze (skóry safianowe) na portmonetki, torebki, skóry rymarskie (skóry blankowe, waszetowe) na uprzęże i inne materiały wyposażenia np. wojskowego. Istnieją także odmiany takie jak skóry tapicerskie, skóry introligatorskie (oprawy książek, manuskrypty), skóry ortopedyczne (protezy, bandaże), skóry techniczne (na pasy pędne, trokowe, uszczelkowe, gazomierzowe, na odzież ochronną), skóry na bębny i na przyrządy sportowe.

Wyprawione skóry zwierząt futerkowych mają okrywę włosową. Stosowane są jako materiał na futra, czapki, etole itp. lub jako materiał dekoracyjny (futra dzikich zwierząt).

W średniowieczu na ziemiach polskich skóra była podstawowym surowcem służącym do wyrobu odzieży, obuwia, uprzęży, worów, sakw, a także części uzbrojenia (tarcze).

Namiastki skóry

Namiastki skóry (sztuczna skóra) to produkty wytworzone sztucznie mające własności podobne do produktów wytworzonych ze skóry[7].

Właściwości i przechowywanie[8]

Zmiany temperatury i wilgotności miejsca przechowywania wpływają na jakość skóry. W przypadku zmniejszenia wilgotności skóra zmniejsza swą powierzchnię (kurczy się), gdy wilgotność się zwiększa skóra staje się bardziej elastyczna, rozciągliwa. Jednoczesna duża wilgotność i wysoka temperatura powoduje pleśnienie skóry. Skóra wystawiona na działanie promieni słonecznych szybciej się utlenia i starzeje, podobnie skóra na którą oddziałuje dwutlenek siarki (np. z dymu paleniska).

Najbardziej odpowiednim miejscem przechowywania wyrobów skórzanych są regały drewniane w miejscu zaciemnionym o temperaturze ok. 5-15 °C i wilgotności względnej powietrza 50-70%. Skóry futerkowe najodpowiedniej są przechowywane w chłodnych miejscach, zabezpieczonych przed pasożytami (molami).

Wyroby skórzane wymagają odpowiedniego konserwowania (czyszczenia, suszenia, pastowania lub szczotkowania, prania).

Przypisy

  1. Wiadomości Wstępne, [w:] Jerzy Iwanowski, Tadeusz Persz, Garbarstwo. Część I, Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1962, s. 7.
  2. a b Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1147.
  3. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1148.
  4. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1148-9.
  5. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1150.
  6. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1157-1161.
  7. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1162.
  8. Mała Encyklopedia Techniki ↓, s. 1168-1169.

Bibliografia

  • Skóra i jej namiastki (dział XXVIII). W: red.nacz. Adam Tadeusz Troskolański: Mała Encyklopedia Techniki. Warszawa: PWN, 1973, s. 1146-1169., tabl., ryc.
  • Wielka historia Polski, t. I Do 1320, Wydawnictwo Pinnex, s. 67, ​ISBN 83-86651-30-X​.

Media użyte na tej stronie

Skóra topografia.svg
Autor: Jakubtr, Licencja: CC BY-SA 3.0
podział topograficzny skóry
Modern-day tannery.jpg
Autor: Norbzzzz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Part of a tannery where tanned hides and skins are being introduced additional properties through a chemical treatment
Leathertools.jpg
Leather-making is an ancient craft, but it's met up with some state-of-the-art technology. Electron beam radiation, we've found, can replace the salt solutions now used to kill bacterial growth-much to the benefit of the environment. Not only is brine curing corrosive to equipment; it contributes to water pollution. We also found a way to reduce the number of poor-quality hides that make their way into leather processing. Laser light-scattering photometry can be used to evaluate hides according to the orientation of their fibers. High-tech detective work has tracked down a cause of shoemaking woes. One type of leather, which broke under the stress of manufacture, was found to have a genetic defect that's specific to certain Hereford cattle. It was ARS researchers who identified cockle, a seasonal flaw of sheepskin, as the work of a parasitic insect called keds. Once they realized that keds not only lowers the value of the skin but also causes sheep to grow more slowly, sheep farmers began treating their herds to control infestations.