Szczawik żółty

Szczawik żółty
Systematyka[1]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Kladrośliny naczyniowe
Kladrośliny nasienne
Klasaokrytonasienne
Kladróżowe
Rządszczawikowce
Rodzinaszczawikowate
Rodzajszczawik
Gatunekszczawik żółty
Nazwa systematyczna
Oxalis stricta L.
Sp. Pl. 435 1753[2]
Synonimy
  • Acetosella chinensis (Haw. ex G.Don) Kuntze
  • Ceratoxalis cymosa Lunell
  • Ceratoxalis stricta (L.) Lunell
  • Oxalis bushii Small
  • Oxalis chinensis Haw. ex G. Don
  • Oxalis coloradensis Rydb.
  • Oxalis corniculata var. stricta (L.) C.C. Huang & L.R. Xu
  • Oxalis cymosa Small
  • Oxalis europaea Jord.
  • Oxalis fontana Bunge
  • Oxalis interior (Small) R.Knuth
  • Oxalis navieri Jord.
  • Oxalis repens var. stricta Hatus.
  • Oxalis shinanoensis T. Itô
  • Xanthoxalis bushii (Small) Small
  • Xanthoxalis cymosa (Small) Small
  • Xanthoxalis europaea (Jord.) Moldenke
  • Xanthoxalis fontana (Bunge) Holub
  • Xanthoxalis interior Small
  • Xanthoxalis stricta (L.) Small[2]

Szczawik żółty (Oxalis stricta L.) – gatunek rośliny z rodziny szczawikowatych (Oxalidaceae). Jako gatunek rodzimy występuje w lasach i wąwozach wschodniej Azji i wschodniej części Ameryki Północnej, a jako zawleczony i dziczejący – niemal na całym świecie, jest także pospolity w Polsce. W uprawach jest uciążliwym i trudnym do zwalczenia chwastem. Bywa lub bywał wykorzystywany jako roślina jadalna, lecznicza, magiczna i barwierska.

Rozmieszczenie geograficzne

Szczawik żółty rośnie naturalnie w Azji Wschodniej – w Chinach, Korei, na Dalekim Wschodzie Rosji, na Wyspach Japońskich oraz we wschodniej części Stanów Zjednoczonych[3]. Jako gatunek introdukowany zadomowił się w Europie, pozostałej części Azji i Ameryki Północnej, w Afryce, Australii i Oceanii[4].

W Europie pojawił się w XVII lub XVIII wieku zawleczony jako chwast do ogrodów botanicznych. W Polsce notowany od 1809 roku i współcześnie w pełni zadomowiony. Wkracza do siedlisk półnaturalnych[5].

Morfologia

Kwiat
Pokrój
Roślina jednoroczna lub krótko żyjąca zielna bylina[4], osiągająca zwykle 10–30 cm, rzadziej do 40 cm wysokości[6], z wiekiem pokładająca się (nie korzeni się jednak w węzłach)[4][3]. Roślina z krótkim kłączem[4]i podziemnymi rozłogami[3][6][7]. Wszystkie części rośliny w różnym stopniu mogą być owłosione włoskami jednokomórkowymi, a w węzłach także wielokomórkowymi[3][4]. Włoski najczęściej są przylegające i skierowane ku górze[8].
Łodyga
Z krótkiego, mięsistego kłącza barwy białej do różowej[8] wyrasta początkowo pojedyncza, prosto wzniesiona łodyga[3]. Z wiekiem łodyg z nasady wyrasta więcej (do trzech) i zaczynają się one pokładać[4]. Łodygi są rozgałęzione[3][6], obłe i w górze delikatnie bruzdkowane[6]. Zielone, czasem purpurowo nabiegłe[8].
Liście
Skrętoległe (czasem skupione i wówczas zdają się być naprzeciwległe lub okółkowe[3]), długoogonkowe (ogonek długości 3–8, rzadko do 12 cm długości[3]), bez przylistków[6], ewentualnie z przylistkami szczątkowymi, zaokrąglonymi[3][4]. Blaszka liściowa trójlistkowa, cienka, do 3 cm średnicy[6]. Listki szeroko odwrotnie sercowate z krótkimi ogonkami, osiągają do 1,5 cm długości i 2 cm szerokości. U nasady zwężają się, a na szczycie są szeroko wycięte. Brzeg blaszki liściowej oraz jej spód, zwłaszcza na nerwach, jest owłosiony[6].
Kwiaty
Kwiaty promieniste o symetrii 5-krotnej. Zebrane po 2–5 w kwiatostany wierzchotkowate[4] wyrastające z pachwin liści w górnej części pędu. Szypuła kwiatostanu jest owłosiona silniej niż łodyga[6]. U nasady z kolankiem stawowo zgrubiałym[3]. Osiąga do 3–9 cm długości[4]. Szypułki kwiatowe osiągają 5-10 mm długości i u ich nasady wyrasta drobna, równowąska przysadka o długości do 2 mm[3]. Pąki kwiatowe zwisają[6]. Działki kielicha wzniesione, trwałe[6], równowąskie do wąsko eliptycznych o długości 4–7 mm i szerokości 1–2 mm, na brzegu orzęsione[3]. Płatki korony jasnożółte, podługowato, odwrotnie jajowate, dwa razy dłuższe od działek[6]. Pręciki w jednym okółku o nitkach dłuższych i jednym o nitkach krótszych, wszystkie u dołu zrośnięte. Pylniki drobne. Zalążnia podługowatojajowata, zwieńczona 5 owłosionymi szyjkami. Na ich szczycie drobne znamiona[6].
Owoce
Wydłużone, 5-kanciaste, nagie lub owłosione torebki osiągające do 1,5 cm długości[3]. Torebka jest 5-komorowa i w każdej z komór zawiera po 4–10 nasion. Nasiona jajowate o długości do 1,5 mm i szerokości do 1 mm, brązowe do brązowoczerwonych, z poprzecznymi bruzdami i z jedną bruzdą oraz żebrem podłużnym[3][6]. Podczas owocowania szypułki odgięte są poziomo lub są wzniesione[8].
Gatunki podobne
Od innych żółto kwitnących szczawików introdukowanych do Europy – Dillena i rożkowatego różni się brakiem przylistków (wymienione gatunki mają przylistki przyrośnięte do ogonków liściowych) oraz obecnością zgrubiałych kolanek na szypułkach kwiatów i owoców[7].

Biologia

Siewka (A) i roślina jednoroczna (B) z podziemnymi rozłogami

Geofit[9][7]. W Europie Środkowej siewki kiełkują w maju, a niedługo po nich ukazują się pędy wyrastające z kłączy[10]. Szczawik żółty kwitnie w zależności od warunków klimatycznych od lutego do października[3], w Europie Środkowej od czerwca do października[7]. Kwiaty otwierają się regularnie między godziną 8 a 9 rano (dlatego bywa sadzony w kwiatowych zegarach) w dni słoneczne[10]. W nocy i podczas dni pochmurnych kwiaty pozostają stulone[11]. Zapylenia dokonują owady[12]. Nasiona rozsiewane są podczas gwałtownego otwierania się dojrzałych torebek pod wpływem dotknięcia (ballochoria). Są w efekcie wyrzucane na odległość do 2 m[13], a według niektórych źródeł nawet ponad 4 m od rośliny macierzystej[14]. Pojedyncza roślina owocując przez cały sezon wegetacyjny może wydać w jego trakcie 5 tysięcy nasion. Kiełkuje niemal 100% z nich. Dodatkowo roślina rozprzestrzenia się wegetatywnie za pomocą podziemnych rozłogów, dzięki czemu tworzyć może zwarte płaty[14].

Część podliścieniowa siewki (hipokotyl) ma do 1 cm długości i w górnej części pokryta jest nielicznymi włoskami gruczołkowymi. Dwa liścienie osadzone są na krótkich (1 mm), nagich ogonkach, ich blaszka jest jajowata o długości 2–3 mm, z nielicznymi włoskami gruczołkowymi na brzegu, o wierzchołku zaokrąglonym i nasadzie nieco zbiegającej. Łodyżki nadliścieniowej (epikotylu) brak. Pierwsze liście właściwe, wyrastające skrętolegle, są trójlistkowe. Ogonek liściowy osiąga 0,6 do 1,5 cm długości. Listki są trójkątnie jajowate, o długości 2–3 mm, nieco szerze niż dłuższe. Szczyt listków jest wyraźnie wcięty[15].

Liczba chromosomów 2n = 18, 24[4].

Ekologia

Szczawik żółty w runie lasu pod Kołobrzegiem

W naturze rośnie w wąwozach, lasach i nad rzekami[3][4]. Pospolicie występuje na siedliskach antropogenicznych: na trawnikach, polach, w ogrodach i parkach, na terenach kolejowych i przydrożach, a także na murach[7][4][5]. Rośnie w pełnym słońcu i w półcieniu[14], na bardzo różnych glebach[8], ale najlepiej na wilgotnych[14], średnio próchnicznych, obojętnych lub słabo kwaśnych[5]. Preferuje gleby zasobne w wapń i dlatego może pojawić się masowo na polach po ich wapnowaniu[10].

W fitosocjologii uznawany za gatunek charakterystyczny zespołu roślinnego chwastów upraw roślin okopowych – Oxalido-Chenopodietum polyspermi[5].

Może tworzyć mieszańce ze szczawikiem Dillena[8].

Taksonomia i nomenklatura

Jeden z wielu gatunków żółto kwitnących szczawików grupowanych w sekcji Corniculatae[8]. Opisany przez Karola Linneusza w 1753 w Species Plantarum. Wybór lektotypu w materiałach zielnikowych Linneusza okazał się problematyczny i ustalony został dopiero w końcu XX wieku i na początku XXI wieku. Gatunek w 1979 został uznany za tożsamy z Oxalis fontana opisanym przez Alexandra Bunge z Azji Wschodniej w 1835[4].

Nazwa rodzajowa Oxalis utrwalona została przez Linneusza i nawiązuje do określenia rośliny u Nikandra, u którego oznacza ziele o kwaśnym smaku. Nazwa pochodzi od greckich słów oxýs (=ostry, kwaśny) i hals, halós (=sól). Określenie gatunkowe stricta oznacza z łaciny: wyprężony, sztywny[16]. Nazwa polska gatunku ustalona została jeszcze w XIX wieku[17]. Ta sama nazwa pojawiać się zaczęła w obrocie handlowym w odniesieniu do pochodzącego z Chile gatunku ozdobnego szczawika – Oxalis valdiviensis[18].

Znaczenie ekonomiczne

Chwast

Gatunek jest uciążliwym chwastem upraw. Jest trudny do zwalczenia za pomocą środków ochrony roślin, a usuwanie mechaniczne jest nierzadko mało skuteczne z powodu odłamujących się podziemnych rozłogów, z których wyrastają nowe pędy[8]. Stosunkowo najbardziej efektywne jest usuwanie mechaniczne roślin młodych (do 6 tygodni), jeszcze nie owocujących i nie tworzących silnych rozłogów. Pomóc w ograniczeniu kiełkowania może mulczowanie gruntu. Nie pomaga w zwalczeniu tego gatunku koszenie – rośliny łatwo odrastają, a w miejscach regularnie koszonych zaczynają rosnąć przy gruncie[14]. Problemem w zwalczaniu gatunku w uprawach jest też jego szybki rozwój – rośliny zakwitają niedługo po kiełkowaniu i kwitną i owocują przez cały sezon wegetacyjny[8]. Ze względu na delikatny pokrój i niewielkie rozmiary roślina nie jest bardzo problematyczna w kontekście plonowania upraw[10]. Jej szkodliwość jest bardziej istotna w uprawach niektórych traw, zwłaszcza kukurydzy i sorgo, ponieważ jest gospodarzem dla patogennych grzybów z rodzaju Puccinia zarażających gatunki uprawiane[10][8]. Może być też powodem zanieczyszczenia nasion roślin uprawianych[19].

Roślina jadalna

Szczawik żółty jest w całości rośliną jadalną (łodygi w dolnej części bywają włókniste, najlepiej spożywać liście, kwiaty, owoce i łodygę z górnej części pędu[20]), jednak ze względu na zawartość kwasu szczawiowego należy spożywać go ostrożnie, w niewielkich ilościach[8][12]. Spożyty w nadmiarze kwas szczawiowy blokuje wchłanianie wapnia prowadząc do zaburzeń stanu odżywienia[12]. W szczególności spożywania szczawiku unikać powinni cierpiący na reumatyzm, zapalenie stawów, dnę moczanową, kamicę nerkową lub zgagę[12]. Po obróbce cieplnej działanie szkodliwe rośliny jest mniejsze. Zalecana jest jako dodatek zaostrzający smak potraw, w tym sałatek (dodanie kwiatów służy także do ich ozdoby)[12]. Zaleca się pozyskanie roślin do spożycia tuż przed podaniem, ponieważ szybko więdną i po ścięciu lub zerwaniu skulają liście i kwiaty. W razie potrzeby przechowywać roślinę można w szczelnej, wilgotnej torbie w lodówce[20]. Indianie Kiowa żuli liście szczawika żółtego w celu stłumienia pragnienia[12][21].

Inne zastosowania

Szczawik żółty bywa też wykorzystywany jako roślina lecznicza[8] i w takim celu wykorzystywany był przez Indian Ameryki Północnej[21]. Przypisywane jest mu działanie ściągające, przeciwgorączkowe i oczyszczające krew. Sok z liści stosowany był na skaleczenia i ukąszenia owadów. Roślina wykorzystywana była jako magiczna, stosowana przeciw złym duchom[22]. Bywa czasem też wysiewana jako ozdobna[8].

W wyniku gotowania całej rośliny uzyskuje się barwnik żółty (taki wytwarzali Menomini[21]) lub pomarańczowy (taki wyrabiali Indianie z plemienia Meskwaki[21])[12].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2017-07-10].
  2. a b Oxalis stricta L.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2017-07-10].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p Oxalis stricta Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-07-10].
  4. a b c d e f g h i j k l m Oxalis stricta Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-07-10].
  5. a b c d Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 245. ISBN 978-83-7073-514-2.
  6. a b c d e f g h i j k l m W. Szafer, B. Pawłowski (red.): Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. VIII. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, s. 323.
  7. a b c d e Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 282. ISBN 83-01-14342-8.
  8. a b c d e f g h i j k l m L. Lovett Doust, A. MacKinnon, J. Lovett Doustt. Biology of Canadian weeds. 71. Oxalis stricta L., O. corniculata L., O. dillenii Jacq. ssp. dillenii and O. dillenii Jacq. ssp. filipes (Small) Eiten. „Can. J. Plant Sci.”, s. 691-709, 1985. 
  9. Stijve klaverzuring (Oxalis stricta). W: Planten en bomen [on-line]. soortenbank.nl. [dostęp 2017-07-15].
  10. a b c d e Katarzyna Kaźmierczak: Uwaga na szczawika żółtego w kukurydzy! Oto porady, jak go zwalczyć. W: Rynek-rolny.pl [on-line]. [dostęp 2017-07-15].
  11. Szczawik żółty. W: Notatnik rolnika [on-line]. [dostęp 2017-07-15].
  12. a b c d e f g Oxalis stricta - L.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2017-07-13].
  13. Szczawik żółty. W: ZwalczamyChwasty.pl [on-line]. [dostęp 2017-07-15].
  14. a b c d e Matt Lollar, Chris Marble: Biology and Management of Oxalis (Oxalis stricta) in Ornamental Crop Production. University of Florida. [dostęp 2017-07-14].
  15. F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Springer Science & Business Media, 2013, s. 156. ISBN 94-009-9981-X.
  16. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Marian Rejewski, 1996, s. 118, 150. ISBN 83-05-12868-7.
  17. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894.
  18. Marek Snowarski: Oxalis valdiviensis Barnéoud. W: Atlas roślin Polski [on-line]. [dostęp 2017-07-16].
  19. Taxon: Oxalis stricta L.. W: U.S. National Plant Germplasm System [on-line]. [dostęp 2017-07-15].
  20. a b Susan Belsinger, Arthur O. Tucker: The Culinary Herbal: Growing and Preserving 97 Flavorful Herbs. Timber Press, 2016, s. 271. ISBN 1-60469-747-4.
  21. a b c d Dan Moerman: Oxalis stricta. W: Native American Ethnobotany DB [on-line]. [dostęp 2017-07-15].
  22. Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. CRC Press, 2012, s. 3962. ISBN 1-4200-8044-X.

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Oxalis stricta sl5.jpg
Autor: Stefan.lefnaer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fruit stalks with knotty joints

Taxonym: Oxalis stricta ss Fischer et al. EfÖLS 2008 ISBN 978-3-85474-187-9
Location: to the south of Schleinbach, district Mistelbach, Lower Austria - ca. 275 m a.s.l.

Habitat: sand pit
Oxalis stricta 2017-07-23 3510.jpg
Autor: Salicyna, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szczawik żółty (Oxalis stricta).
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Oxalis stricta sl2.jpg
Autor: Stefan.lefnaer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stipe with leaf stalks

Taxonym: Oxalis stricta ss Fischer et al. EfÖLS 2008 ISBN 978-3-85474-187-9
Location: to the south of Schleinbach, district Mistelbach, Lower Austria - ca. 275 m a.s.l.

Habitat: sand pit
Common Yellow Woodsorrel (1291157430).jpg
Autor: Jason Hollinger, Licencja: CC BY 2.0

Scientific Name: Oxalis stricta L. Common Name: Common Yellow Woodsorrel Certainty: positive (notes) Location: Appalachians; Smokies; CabinCove

Date: 20060618
Oxalis stricta kz1.jpg
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Oxalis stricta in forest, S from Kołobrzeg, NW Poland
Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
Oxalis stricta sl7.jpg
Autor: Stefan.lefnaer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fruit

Taxonym: Oxalis stricta ss Fischer et al. EfÖLS 2008 ISBN 978-3-85474-187-9
Location: to the south of Schleinbach, district Mistelbach, Lower Austria - ca. 275 m a.s.l.

Habitat: sand pit
Oxalis stricta seed1.jpg
Seeds of Oxalis stricta
Oxalis stricta UMFS 2.jpg
Autor: Fredlyfish4, Licencja: CC BY-SA 4.0
Oxalis stricta (common yellow woodsorrel) at the University of Mississippi Field Station
Oxalis stricta 2017-07-23 3509.jpg
Autor: Salicyna, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szczawik żółty (Oxalis stricta).
Warming-Skudbygning-Fig21-Oxalis-stricta.jpg
Oxalis corniculata; Two 1st year seedlings , cot, position of cotyledons. 2 - 6 are the first leaves in B.