Zadziornica włochata

Zadziornica włochata
Trichobatrachus robustus[1]
Boulenger, 1900
Ilustracja
Samiec – widoczne charakterystyczne włosowate brodawki
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadapłazy
Rządpłazy bezogonowe
PodrządNeobatrachia
Rodzinaartroleptowate
PodrodzinaAstylosterninae
RodzajTrichobatrachus
Boulenger, 1900
Gatunekzadziornica włochata
Synonimy

Astylosternus robustus Noble, 1924[2][3]

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Zadziornica włochata (Trichobatrachus robustus) – gatunek afrykańskiego płaza, zaliczanego do monotypowego rodzaju. Wyróżnia się nietypowymi wysuwanymi pazurami i włosopodobnymi wyrostkami skórnymi samca, wiążącymi się z pełnioną przez niego opieką nad potomstwem. Gatunek nie jest zagrożony wyginięciem, choć stanowi przedmiot polowań miejscowej ludności.

Nazwa

Epitet gatunkowy nazwy naukowej tego kręgowca to łaciński przymiotnik robustus, -a, -um oznaczający m.in. „silny, mocny”[5]. Nazwa polska, jak i angielska („hairy frog”) odwołuje się zaś do włosopodobnych struktur na grzbiecie i udach samca gotowego do rozrodu.

Morfologia

Płaz ten, koloru ziemistoczekoladowego[6], zielonkawobrązowego lub czarnego[7], mierzy około 11 cm długości (13 cm u samców, 9 cm u samic[8]). Waży około 80 g[2]. Posiada głowę większą na szerokość, niż na długość, a także zaokrąglony pysk. Nozdrza znajdują się bliżej oczu o pionowych źrenicach, niż czubka pyszczka[9]. Pomiędzy stosunkowo dużymi nozdrzami tylnymi znajdują się 2 rzędy lemieszowatych zębów, przed nimi zaś ząbkowany język[9]. Gardło jest żółte[8]. Zanotowano dużą zmienność wielkości języka. Jego długość waha się od 19 do 26 mm, szerokość zaś od 19 do 27 mm[10]. Bębenek często nie uwidacznia się zbytnio. Jego średnica stanowi połowę średnicy oka, choć niektóre prace błędnie oceniały jego wielkość na dwie trzecie rozmiaru oka[10].

Samce przerastają znacznie rozmiarami samice. Te pierwsze posiadają parzyste worki rezonansowe i trzy krótkie rzędy małych czarnych kolców na wewnętrznej powierzchni pierwszego palca u ręki. Gotowe do rozrodu wytwarzają także brodawki skórne rozciągające się z boków i ud. Wyrostki te zawierają tętnice i wydaje się, że zwiększają powierzchnię wymiany gazowej[7] (podobnie, jak skrzela zewnętrzne w rozwoju larwalnym). Jest to użyteczne, gdy samiec czuwa przez dłuższy czas nad jajami złożonymi przez samicę w środowisku wodnym. Wąski uchyłek płuc uwidacznia się wyraźnie także u osobników płci męskiej[9]. W 1925 Noble zasugerował, że ma to związek z niewielkimi płucami i solidną budową ciała samca[11].

Zwierzę wyróżnia się też wyciąganymi „pazurami” na tylnych łapach (w przeciwieństwie do prawdziwych pazurów buduje je jednak tkanka kostna, a nie białko keratyna). Mogą one wystawać przez skórę, najwyraźniej dzięki celowemu przerwaniu ciągłości kości[12][13]. Dodatkowo znaleziono niewielki guzek wciśnięty w tkankę nieco za opuszką palca. Normalnie każdy „pazur” jest przytwierdzony do guzka za pomocą mocnych włókien kolagenowych, przebywając w obrębie tkanki łącznej, do drugiego końca „pazura” zaś przyczepia się mięsień[13]. Gerald Durrell[12] odkrył, że gdy w przypadku chwytania lub atakowania płaza mięsień się kurczy[13], guzek się odłamuje i zaostrzona kość wysuwa się na wierzch, kalecząc ciało zarówno swoje, jak i napastnika[14].

Wydaje się to zachowaniem obronnym. Ponieważ mechanizm cofania „pazurów” nie został jeszcze poznany, sądzi się, że następuje regeneracja uszkodzonej tkanki[13]. Podobną regenerację obserwowano już u salamander[15].

Według Davida Wake’a z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley broń ta jest unikalna w świecie zwierząt. Co prawda niektóre salamandry używają jako kolców swych żeber, ale w obu przypadkach mamy do czynienia z różnymi mechanizmami[13]. Jednak David Cannatella, herpetolog z University of Texas w Austin, kwestionuje tezę, że kości zadziornicy służą do obrony. Jego zdaniem „pazury” umożliwiają płazowi lepszą przyczepność na skalistym podłożu[16]. Przekonany o tym, że bezogonowe te używają „pazurów” do obrony, jest m.in. David Blackburn. Uważa przy tym, że zwierzęta wykorzystują to zachowanie obronne rzadko, tylko w przypadku wyraźnego zagrożenia, z powodu uszkodzeń ciała, jakich doznaje sama zadziornica[17].

Kości śródstopia znajdują się blisko siebie, nie występują wtrącone paliczki, podobnie jak dyskowate opuszki palców[18]. Palce tylnych łap spaja błona pławna[9][18].

Występowanie

Zadziornica włochata w Grant Museum of Zoology w Londynie

Występuje w Afryce zachodniej: od południowo-wschodniej Nigerii (Osamba Hills) przez zachodni Kamerun, zachodnią Gwineę Równikową i zachodni Gabon do zachodniego Konga i zachodniej Demokratycznej Republiki Konga (Mayombe Hills). Oddzielna populacja występuje w północnym Kamerunie[4][19]. W tym kraju spotykano też zadziornicę włochatą najczęściej[20]. Jej obecność w Kongu i angolskiej eksklawie o nazwie Kabinda nie została potwierdzona[4][19].

Siedliskiem zadziornicy są nizinne strumienie o wartkim nurcie[4]. Preferuje gęste lasy[4] w obrębie wpływu klimatu zwrotnikowego i podzwrotnikowego. Występuje także na terenach podmokłych. Radzi sobie w środowisku zmienionych przez człowieka, spotyka się ją nie tylko w lasach zdegradowanych, ale nawet na plantacjach herbaty, a także na gruntach ornych[4].

Pożywienie

Zadziornica prowadzi lądowy tryb życia na dnie lasu, a do wody wraca w celach rozrodczych[8]. Dorosłe żywią się ślimakami, wijami, pająkami, chrząszczami i krótkoczułkowymi[11].

Rozmnażanie

Sezon rozrodczy rozpoczyna się wraz z nadejściem pory deszczowej. Gdy samice pożywiają się jeszcze w lasach, samce kierują się już do strumieni, oczekując osobników płci przeciwnej. Osiągnąwszy gotowość do rozrodu, samice łączą się z samcami w wodzie[8]. Specjalne struktury na przednich i tylnych łapach pomagają osobnikowi płci męskiej wdrapać się na wybrankę[7]. Jaja zostają przytwierdzone do kamienia w strumieniu. Samiec opiekuje się nimi pod wodą, chroniąc je przed drapieżnikami. Jego ukrwione wyrostki pomagają mu wtedy prowadzić wymianę gazową bez konieczności wynurzania się[8][21].

Kijanki prowadzą wodny tryb życia, zamieszkując strumienie o bardzo szybkim nurcie. Spotyka się je w zbiornikach poniżej wodospadów[4]. Są świetnie umięśnione. Żywią się mięsem, posiadając w jamie gębowej kilka rzędów zrogowaciałych zębów[11]. Brzuszna strona ich ciała zaopatrzona jest w przyssawkę[7].

Długość życia wynosi do 5 lat[2].

Historia

Gatunek został odkryty w roku 1900 przez George’a Alberta Boulengera w Kongu Francuskim (obecnie Republika Konga)[13]. Na specyficzne „pazury” uwagę zwrócił dopiero David Blackburn, który podczas badania osobnika tego gatunku został zraniony w rękę[17]. Nie zraziło to biologa, który odkrył w sumie 11 gatunków płazów, posiadających „pazury”[17]. Większość z nich – 9 – zaliczanych jest do rodzaju Astylosternus[22][13], a jeden do Scotobleps[17]. Wszystkie one zamieszkują środkową Afrykę[17] i z zadziornicą łączy je bliskie pokrewieństwo (należą do tej samej podrodziny).

Dodać należy, że kilka wzmianek o pazurach znalazło się już w publikacjach z okresu pomiędzy 1900 i 1925, ale wzięto wówczas te twory za skutek złej konserwacji okazów[17].

Klasyfikacja

Obecnie zadziornicę włochatą umieszcza się w monotypowym rodzaju w rodzinie artroleptowatych[4][11]. Dawniej klasyfikowana była do żabowatych[23], spośród których artroleptowate zostały wydzielone[24].

Status

Gatunek jest pospolity na zachodzie Kamerunu[4]. W tym kraju płazy te piecze się nawet i spożywa. Do zabicia używa się harpunów i maczet, by uniknąć zranienia pazurami tego zwierzęcia[13][17]. W Rumpi Hills w Kamerunie spożywa się też kijanki[4].

Liczebność tego płaza obniża się. Z powodu polowań stał się on rzadki w okolicach osiedli ludzkich[4]. Jednakże nie dostrzega się konieczności jego ochrony z uwagi na szeroki zasięg występowania[8]. Gatunkowi przypisuje się status LC (najmniejszej troski).

Poza polowaniami niebezpieczeństwo dla zadziornicy stwarza głównie pogorszenie się jakości wód. Negatywny wpływ wywierają na nią również: rozwój rolnictwa i wylesianie[4]. Korzystnie dla perspektyw gatunku w zasięgu występowania zwierzęcia znajduje się kilka obszarów chronionych[4].

W kulturze

Zadziornica włochata zajęła pierwsze miejsce na liście najdziwniejszych zwierząt świata stworzonej przez serwis internetowy New Scientist[25]. Dzięki swym dziwacznym pazurom porównuje się ją do bohaterów komiksów i filmów, jak Wolverine[15][16][26] (bohater komiksów wydawnictwa Marvel Comics i filmów X-Men i X-Men Geneza: Wolverine).

Przypisy

  1. Trichobatrachus robustus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c Hairy frog (Astylosternus robustus) Hairy frog – Hairy frog information – Hairy frog facts (ang.). [dostęp 2009-07-10].
  3. Darrel Frost and The American Museum of Natural History: Trichobatrachus robustus Boulenger, 1900 (ang.). Amphibian Species of the World 6.0, an Online Reference. [dostęp 6 sierpnia 2014].
  4. a b c d e f g h i j k l m Trichobatrachus robustus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  5. Kazimierz Kumaniecki: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Naukowe, s. 439.
  6. Niezwykłe gatunki żab. [dostęp 2009-07-10].
  7. a b c d Squeakers and Cricket Frogs: Arthroleptidae – Hairy Frog (trichobatrachus Robustus): Species Accounts (ang.). [dostęp 2009-07-10].
  8. a b c d e f Animal Encyclopedia: Hairy frog (ang.). [dostęp 6 lipca 2009].
  9. a b c d D.C. Blackburn: Amphibia Web – Trichobatrachus robustus (ang.). 2002-11-14. [dostęp 18 czerwca 2009].
  10. a b Arthur Loveridge: African reptiles and amphibians in Field Museum of Natural History. T. XXII. Biodiversity Heritage Library, s. 87, seria: Zoological Series. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  11. a b c d D.C. Blackburn: Trichobatrachus robustus Boulenger, 1900 – Encyclopedia of Life (ang.). [dostęp 2009-07-09].
  12. a b Gerald Durrell: The Bafut Beagles. (ang.)
  13. a b c d e f g h Catherine Brahic: Horror Frog (ang.). New Scientist, 2008-05-12. [dostęp 18 czerwca 2009].
  14. David C. Blackburn, James Hanken. Concealed weapons: erectile claws in African frogs. „BIology letters”, 2008-04-17 (ang.). 
  15. a b Wolverine- A Frog Prince? (ang.). Redshiftblue.wordpress.com. [dostęp 2009-07-09].
  16. a b Lauren Cahoon: Make Way for Superfrog (ang.). ScienceNOW Daily News, 2008-05-28. [dostęp 2009-07-12].
  17. a b c d e f g ScienceDaily, When Threatened, A Few African Frogs Can Morph Toes Into Claws (ang.). [dostęp 18 czerwca 2009].
  18. a b Hans Gadow: Amphibia and Reptiles. W: S. F. Harmer, A. E. Shipley: The Cambridge natural history. T. VIII. Biodiversity Heritage Library, s. 240. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  19. a b IUCN SSC Amphibian Specialist Group, Trichobatrachus robustus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2009-06-18] (ang.).
  20. Global Biodiversity InformationFacility (ang.). [dostęp 2009-07-09].
  21. Patricia Pope Bartlett, Richard D. Bartlett: Frogs, toads, and treefrogs. A Complete Pet Owner’s Manual. Hauppage, NY: Barron’s, 1996, s. 8–9. [dostęp 2009-07-06]. (ang.)
  22. Anna Błońska: Łamie kości, by mieć pazury. kopalniawiedzy.pl, 2008-05-28. [dostęp 18 czerwca 2009].
  23. Arthur Loveridge: African reptiles and amphibians in Field Museum of Natural History. T. XXII. Biodiversity Heritage Library, s. 18, seria: Zoological Series. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  24. David Cannatella: Arthroleptidae. Arthroleptid Frogs (ang.). The Tree of Life Web Project, 1995-01-01. [dostęp 2009-07-10].
  25. Najdziwniejsze zwierzęta 2008 roku. Polski Portal Ekologiczny: ochrona przyrody, ochrona środowiska. [dostęp 2010-10-24].
  26. Helen Meredith: X-Frogs (ang.). EDGE Evolutionary Distinct & Globally Endangered, 2008-06-19. [dostęp 2009-07-09].

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Status iucn3.1 LC pl.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Trichobatrachus robustus.JPG
Autor: Gustavocarra, Licencja: CC BY-SA 4.0
Taxidermied male hairy frog (Trichobatrachus robustus) at the Natural History Museum in London, England.
Trichobatrachus robustus 01.jpg
Autor: PGWSmith, Licencja: CC BY 2.0
Trichobatrachus robustus in Grant Museum of Zoology in London.