Zamek książąt mazowieckich w Płocku

Zamek książąt mazowieckich w Płocku
Symbol zabytku nr rej. 250/60 z 26.03.1960
Ilustracja
Wieża Zegarowa zamku z czasów Kazimierza Wielkiego z barokowym hełmem z XVIII w.
Państwo Polska
MiejscowośćPłock
Styl architektonicznygotycki
InwestorKazimierz Wielki
Ukończenie budowyXIV w.
Położenie na mapie Płocka
Mapa konturowa Płocka, blisko centrum na lewo znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich w Płocku”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, po lewej nieco u góry znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek książąt mazowieckich w Płocku”
Ziemia52°32′29,10″N 19°41′17,97″E/52,541417 19,688325

Zamek książąt mazowieckich w Płocku – wzniesiony na początku XIV wieku przez Bolesława II mazowieckiego i rozbudowany przez Kazimierza Wielkiego. Do 1495 roku siedziba książąt mazowieckich.

W drugiej połowie XVI wieku zamek królewski położony w powiecie płockim województwa płockiego[1].

Badania archeologiczne na Wzgórzu Tumskim w Płocku potwierdzają obecność osadnictwa pod koniec X wieku[2][3]. Za lokalizacją grodu w tym miejscu przemawiało dogodne usytuowanie na skrzyżowaniu szlaków handlowych, również ukształtowanie i znaczne wypiętrzenie skarpy wiślanej (ponad 40 m nad lustro wody). Gród miał umocnienia drewniano-ziemne a wały miały konstrukcję skrzyniowo-przekładkową, a jego wzrost znaczenia przypuszczalnie doprowadził do upadku gród w Proboszczewicach[4]. Rozbudowa grodu miała miejsce pod koniec XI wieku za panowania Władysława Hermana, gdy powstała na jego terenie romańska katedra[5]. W 1 połowie XII wieku zastąpiła ją katedra zbudowana przez biskupa Aleksandra z Malonne. Po zniszczeniu grodu przez Litwinów w 1262 roku, odbudował go Bolesław Pobożny[2].

W 2 połowie XIII wieku Bolesław Pobożny lub Bolesław II mazowiecki zbudował na terenie drewniano-ziemnego grodu kamienną wieżę-donżon[6], której pozostałości znajdują się pod Wieżą Zegarową (dawniej kamienna wieża była błędnie uznawana za relikt zabudowy z czasów Władysława Hermana)[2]. Nie jest wykluczone, że już w czasach Bolesława II (zm. 1313) zbudowano Wieżę Szlachecką i Wieżę Zegarową i łączący je mur[2]. W lipcu 1327 roku miasto i być może zamek zajął Władysław Łokietek, a w 1329 roku przed wojskami czeskimi i krzyżackimi bronił się w zamku książę Wacław[2]. W XIV wieku król Kazimierz Wielki wzmocnił zamek budując drugi mur obronny, dostosowany kształtem do nieregularnego wzgórza. Po rozbudowie zamek w Płocku był Ważniejsza część zamku – reprezentacyjna – określana była jako castrum. W obrębie murów znajdował się dom mieszkalny władcy, jednak do tej pory nie odkryto jego pozostałości[2]. Wieża Szlachecka (nazywana początkowo Wielką lub Wysoką[2]), przez którą prowadziła po moście zwodzonym brama do zamku, pierwotnie była wyższa, ale została obniżona w 1796 roku. W wieży tej mieściło się też więzienie[2].

Wieża Zegarowa została zbudowana na murach wcześniejszej kamiennej wieży mieszkalnej. Wieża ta została nadbudowana niedługo przed 1492 rokiem w celu umieszczenia w niej dzwonów katedralnych i wtedy też dodano do niej nową kondygnację z wieżyczkami, oraz nieco później, w połowie XVI wieku, murowany aneks na klatkę schodową ze szczytem i zegarem, od której otrzymała nazwę[2]. Barokowy hełm wieża otrzymała w latach 17231735. Oprócz bramy do zamku można było dostać się przez dwie furty, od strony Wisły i obok katedry[2].

Zamek był rezydencją książąt mazowieckich do 1495 roku, gdy po śmierci Janusza II wszedł w skład dóbr objętych przez polskiego króla Jana I Olbrachta, który przybył na zamek w sierpniu[2]. W 1509 i 1517 roku Zygmunt I Stary polecił staroście wyremontować zamek, co komisja królewska skontrolowała w 1530 roku potwierdzając dobry stan zespołu zamkowego[2]. W 1532 południowa część zamku ze stojącym w międzymurzu budynkiem mieszkalnym wykorzystywanym przez władców uległa częściowemu zniszczeniu w wyniku obsunięcia się skarpy podmytej przez Wisłę[2]. W 1538 król Zygmunt Stary przekazał północno-zachodnią część zamku na potrzeby opactwa benedyktynów. Powstały w tym miejscu kościół św. Wojciecha i barokowy zespół budynków konwentu w znacznym stopniu zmienił wygląd zamku. Nowy wjazd na zamek umieszczono obok dawnej bramy od strony zachodniej i prowadził on przez most wspierający się na pięciu murowanych filarach. W 1552 roku na jeden dzień na zamek przybył król Zygmunt August i w tym samym roku przebywała na nim z córkami królowa Bona. Czterokrotnie na zamku przebywał Zygmunt III Waza[2].

Zamek został zniszczony podczas potopu szwedzkiego w latach 1655-1660. Ponownie został zniszczony podczas III wojny północnej w 1705 roku podczas szturmu wojsk rosyjskich na broniący się w nim szwedzki garnizon. Po tych wydarzeniach zamek nigdy nie odzyskał już dawnej świetności, a jego ruiny rozebrano w XVIII i XIX wieku, pozostawiając jedynie te, które były wykorzystywane przez klasztor[2].

Pozostałości dawnej siedziby książąt mazowieckich są wpisane do rejestru zabytków wraz z budynkami dawnego opactwa benedyktyńskiego.

Przypisy

  1. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o Piotr Lasek, Zamek w Płocku. Zarys dziejów budowlanych do 1655 roku, „Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych” [dostęp 2020-02-04] (ang.).
  3. M. Trzeciecki, Początki Płocka, [w:] Płock Wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011, s.70
  4. M. Trzeciecki, Gród na Wzgórzu Tumskim, [w:] Płock Wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011, s.110–117
  5. A. Bukowska, Relikty architektury wczesnośredniowiecznej – formy i datowanie, [w:] Płock Wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011, s. 157–158, 187–189, 200–201.
  6. T.Janiak (red.) „Architektura Romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje” s.316-319, Gniezno 2009.

Bibliografia

  • Piotr Lasek, Zamek w Płocku. Zarys dziejów budowlanych do 1655 roku [w:] Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych, 2019
  • M. Trzeciecki, Początki Płocka, [w:] Płock Wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011
  • M. Dulinicz, Sieć grodowa Mazowsza Płockiego w XI wieku, [w:] Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI–XII wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, red. S. Moździoch, Wrocław 1993

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Masovian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.55N
  • S: 50.95 N
  • W: 19.15 E
  • E: 23.25 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Pomnik Historii logo.svg
Logo Pomników Historii Polski
Plock Castle.JPG
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Płock location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Location map of Płock, Poland
Ta mapa of Płock została utworzona dzięki danym z projektu OpenStreetMap, zbieranym przez społeczność. Mapa ta może być niekompletna i zawierać błędy. Niewskazane jest poleganie wyłącznie na niej w nawigacji.
Romanesque wall in Płock.png
Autor: Image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, Licencja: CC BY-SA 3.0
Romanesque wall in Płock
Zamek książąt mazowieckich, nast. opactwo benedyktyńskie, ob. muzeum diecezjalne, mur., kon. XIV, XVIII, 2 poł. XIX, 1968 Płock, ul. Tumska 2.jpg
Autor: Pbartosiak, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Zamek książąt mazowieckich, nast. opactwo benedyktyńskie, ob. muzeum diecezjalne, mur., kon. XIV, XVIII, 2 poł. XIX, 1968 Płock, ul. Tumska 2
Zamek Płock rys Abraham Boot 1627.jpg
Fragment widoku Płocka z zamkiem i katedrą w 1627 roku autorstwa Abrahama Boota
Legenda zamek.svg
Symbol zamku do legendy mapy
Plock7(js).jpg
Autor: Jerzy Strzelecki, Licencja: CC BY-SA 3.0
Poland, Plock Castle
Wieża zegarowa, ob. dzwonnica katedry, w zespole opactwa benedyktynów, mur. Płock, ul. Tumska 2.jpg
Autor: Pbartosiak, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Wieża zegarowa, ob. dzwonnica katedry, w zespole opactwa benedyktynów, mur. Płock, ul. Tumska 2 (zabytek nr rejestr. 59/250/60)