Ziemia chełmińska

Ziemia chełmińska
Terra Culmenisis
Położenie ziemi chełmińskiej
Państwa Polska
StolicaChełmno
Ważniejsze miastaToruń, Grudziądz

Ziemia chełmińska (łac. Terra Culmensis, niem. Kulmerland) – region historyczny i geograficzny, niegdyś jednostka terytorialna dawnej Polski.

Historia

Region historyczny i geograficzny, niegdyś jednostka terytorialna dawnej Polski, która początkowo obejmowała obszar leżący w łuku Wisły pomiędzy jej prawym (wschodnim) brzegiem a Drwęcą na południu i Osą aż do jej ujścia do Wisły na północy. Na wschodzie granicą ziemi chełmińskiej była rzeka Lutryna. Od 2 poł. XIII wieku do ziemi chełmińskiej zaczęto zaliczać ziemię lubawską oraz obszar na prawym brzegu rzeki Osy wokół miasteczka Łasin. W 1317 roku przyłączono do niej ziemię michałowską (faktycznie część ziemi dobrzyńskiej)[1].

Ziemia chełmińska stanowi część Pomorza Nadwiślańskiego, także pod względem geograficznym jest odrębnym regionem, zajmowanym w większości przez Pojezierze Chełmińskie. Dwa główne i najstarsze (prawa miejskie 1233 r.) miasta ziemi chełmińskiej to położone nad Wisłą Chełmno, od którego pochodzi nazwa regionu i Toruń.

Na początku XI wieku w czasach panowania Mieszka II na Górze Św. Wawrzyńca w Kałdusie istniał gród będący jednym z najważniejszych ośrodków władzy administracyjnej i kościelnej w państwie pierwszych Piastów.

Ziemia chełmińska weszła w skład monarchii pierwszych Piastów na początku X lub w XI/XII wieku[2]. Do niedawna uważano, że ziemia chełmińska zamieszkana była początkowo (tzn. od momentu zasiedlenia przez Słowian) przez ludność kujawską bądź mazowiecką. Nowsze badania pokazują jednak, że wpływy kujawskie i mazowieckie datują się dopiero od połowy XI w., a wcześniej ziemia chełmińska (a przynajmniej jej część północna i środkowa) zamieszkana była przez ludność słowiańską, której kultura materialna (przede wszystkim wczesnośredniowieczna ceramika ze stanowiska archeologicznego w Gronowie oraz zespołów osadniczych z najbliższej okolicy) wykazywała powiązania z szeroko pojętym północnosłowiańskim, pomorsko-połabskim obszarem kulturowym (kultura Sukow-Dziedzice)[3][4][5].

Od 2. poł. XIII w. do ziemi chełmińskiej zaczęto zaliczać także ziemię lubawskąpowiaty nowomiejski, iławski wokół Lubawy i działdowski wokół Lidzbarka – oraz ziemię michałowską (część ziemi dobrzyńskiej naprzeciwko Brodnicy). Administracyjne centrum stanowiło miasto Chełmno leżące nad Wisłą, na północnym zachodzie.

W okresie rozdrobnienia feudalnego stąd rozpoczęła się intensywna akcja misyjna zapoczątkowana przez Konrada Mazowieckiego. Za podjęcie akcji misyjnych nadał on biskupowi pruskiemu Chrystianowi (1222) dobra w zachodniej części ziemi chełmińskiej. Odbyło się kilka wypraw krzyżowych, które wywołały niszczycielskie wyprawy odwetowe ze strony pogańskich plemion pruskich.

Chorągiew ziemi chełmińskiej spod Grunwaldu

Ziemia chełmińska była historycznie pierwszą, na którą w 1231 r. sprowadzeni zostali Krzyżacy dla obrony przed Prusami. Książę mazowiecki Konrad w 1226 roku rozpoczął rozmowy z zakonnikami, przyznając im w konsekwencji w 1228 r. w dzierżawę ziemię chełmińską, jednakże przy zachowaniu całości swoich książęcych prerogatyw. W 1231 r. niewielki oddział krzyżacki osiedlił się w Toruniu. Krzyżacy na podstawie sfałszowanego dokumentu, tzw. falsyfikatu kruszwickiego, z 1230 roku (rzekomo nadającego im ziemię chełmińską w wieczyste posiadanie, a nie w dzierżawę), uzyskali w 1234 r. bullę papieża Grzegorza IX, który uznał suwerenną władzę Krzyżaków w ziemi chełmińskiej. Dodatkowo na skutek starań Krzyżaków cesarz Fryderyk II wydał im w 1235 roku tzw. Złotą Bullę z Rimini (antydatowaną na 1226 r.), która potwierdzała nadanie Krzyżakom ziemi chełmińskiej, jednak nie jako lenna nadanego im przez Konrada Mazowieckiego, ale jako własności.

Ziemia chełmińska z ziemią lubawską i ziemią michałowską w pocz. XV w.

Po powrocie tego obszaru do Królestwa Polskiego na mocy II pokoju toruńskiego, w 1466 roku, został on włączony do Prus Królewskich.

Tereny te, z wyjątkiem Torunia, podczas I rozbioru Polski w 1772 r. znalazły się w Królestwie Pruskim. W latach 1807–1815 ziemia chełmińska znajdowała się w Księstwie Warszawskim i następnie ponownie w Królestwie Prus. Po I wojnie światowej, w 1920 roku, cała ziemia chełmińska znalazła się z powrotem w państwie polskim na obszarze województwa pomorskiego. Okres międzywojenny przyczynił się do rozwoju regionu, jednak nadejście II wojny światowej spowodowało zniszczenia, jakich od dawna nie zaznał. Bardzo poważnie został zniszczony Grudziądz. Reszta miast ucierpiała również w mniejszym lub większym stopniu, praktycznie bez szwanku przetrwały dwa najcenniejsze miasta: Toruń i Chełmno.

W PRL ziemia chełmińska znalazła się w województwie bydgoskim. W 1975 r. po reformie administracyjnej ponad 90% terytorium ziemi chełmińskiej znalazło się w województwie toruńskim (historycznie rzecz biorąc, można powiedzieć, że Toruń stał się stolicą województwa chełmińskiego, czyli ziemi chełmińskiej). Obecnie wchodzi w skład województwa kujawsko-pomorskiego oraz w mniejszym stopniu województwa warmińsko-mazurskiego. Jest podzielona na jedenaście powiatów, obejmujących w mniejszej lub większej części tereny ziemi chełmińskiej, i zamieszkuje ją około 650 tysięcy ludzi.

Miasta

Lp.MiastoPopulacja
(2017)
PowierzchniaWojewództwo
1.
POL Toruń COA.svg
Toruń[a]
202 495115,72 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
2.
POL Grudziądz COA.svg
Grudziądz
95 78157,80 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
3.
POL Brodnica COA.svg
Brodnica
28 72323,15 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
4.
POL Lubawa COA.svg
Lubawa
10 27016,84 km²POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg warmińsko-mazurskie
5.
POL Chełmno COA.svg
Chełmno
19 92613,86 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
6.
POL Nowe Miasto Lubawskie COA.svg
Nowe Miasto Lubawskie
11 07011,37 km²POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg warmińsko-mazurskie
7.
POL Wąbrzeźno COA.svg
Wąbrzeźno
13 7918,53 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
8.
POL Chełmża COA.svg
Chełmża
14 7157,84 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
9.
POL Golub-Dobrzyń COA.svg
Golub-Dobrzyń[b]
12 8297,5 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
10.
Herb Lidzbarski.svg
Lidzbark
7 9605,68 km²POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg warmińsko-mazurskie
11.
POL Łasin COA.svg
Łasin
3 3304,79 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
12.
POL Kowalewo Pomorskie COA.svg
Kowalewo Pomorskie
4 2114,45 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
13.
POL Jabłonowo Pomorskie COA.svg
Jabłonowo Pomorskie
3 7913,35 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie
14.
POL Radzyń Chełmiński COA.svg
Radzyń Chełmiński
1 8641,78 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskie

Galeria

Zobacz też

Uwagi

  1. Lewobrzeżny fragment miasta leży na Kujawach.
  2. Lewobrzeżna część miasta leży w ziemi dobrzyńskiej.

Przypisy

  1. Marian Biskup (red.), Ziemia Chełmińska w przeszłości: wybór tekstów źródłowych, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1961 [1].
  2. Uniwersytet Mikołaja Kopernika (Toruń) Instytut Archeologii i Etnografii, Studia nad Osadnictwem Średniowiecznym Ziemi Chełmińskiej. T. 4 (2002), Toruń, 2002 [dostęp 2019-08-21].
  3. Jacek Bojarski, Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim we wczesnym średniowieczu, Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4, Toruń 2002.
  4. Dariusz Poliński, Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem ziemi chełmińskiej, Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5, Toruń 2003.
  5. Wojciech Chudziak, Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej – główne tezy i perspektywy badawcze, Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5, Toruń 2003.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Zespół Staromiejski Torunia, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.jpg
Autor: Mateuszgdynia, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zespół Staromiejski Torunia, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO
Grudziądz - Brama Wodna III, AM Majewicz.jpg
Autor: Anna Maria Majewicz, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Grudziądz, Brama Wodna, pocz. XIV, XVII, XX brak zabytków w zespole
Grunwald Chełmno ziemia.svg
Autor: J a1, Licencja: CC BY-SA 3.0
Banner of Land of Chełmno in battle of Grunwald (1410)
POL Golub-Dobrzyń COA.svg
Herb Golubia-Dobrzynia
SM Chełmno Ratusz (4) ID 601491.jpg
Autor: Sławomir Milejski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Chełmno, ratusz, ob. Muzeum Ziemi Chełmińskiej, 1567-1597, 1884-1887
POL Radzyń Chełmiński COA.svg
Herb Radzynia Chełmińskiego
Dom kopernika.jpg
Autor: Pproblem, Licencja: CC BY 3.0
Toruń, Kamienica Dom Kopernika
Chelmza katedra 01.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katedra w Chełmży.
Jabłonowo-Zamek, pałac Narzymskich.jpg
Autor: 1bumer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Jabłonowo-Zamek, pałac Narzymskich, obecnie dom generalny Zgromadzenia Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej, 1860-1868
Ziemia Chełmińska 0001.jpg
Autor: Marian Biskup, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ziemia Chełmińska pod panowaniem Zakonu krzyżackiego w pocz. XV wieku.