Ziemia dobrzyńska

Ziemia Dobrzyńska
Terra Dobrinensis
Położenie ziemi dobrzyńskiej
Państwa Polska
StolicaDobrzyń nad Wisłą
Ważniejsze miastaLipno, Rypin

Ziemia dobrzyńska[1] (łac.: Terra Dobrinensis) – region historyczny, niegdyś jednostka terytorialna w dawnej Polsce, obejmująca tereny dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego, na północny wschód od Włocławka, między rzekami: Wisłą, Drwęcą, Rypienicą, Pisiakiem, Pissą, Brynicą i Skrwą[2].

Władysław Opolczyk zastawia ziemię dobrzyńską zakonowi krzyżackiemu (1392 r., Archiwum Główne Akt Dawnych).

Historia

We wczesnym średniowieczu należała do Mazowsza. Konrad Mazowiecki w 1222 roku nadał Dobrzyń nad Wisłą i jego okolice zakonowi Rycerzy Chrystusowych (Braci Dobrzyńskich), a w 1228 roku nadał im w całości kasztelanię dobrzyńską. Natomiast w 1226 roku zostali sprowadzeni Krzyżacy, którzy w dwa lata później otrzymali ziemię chełmińską. Gdy Bracia Dobrzyńscy połączyli się z Krzyżakami, Konrad nalegał na zwrot kasztelanii dobrzyńskiej. W 1235 odzyskał ją, ale musiał się zrzec ziemi chełmińskiej na rzecz Krzyżaków. Ziemią dobrzyńską władali potem potomkowie Konrada.

W 1329 roku Krzyżacy najechali na Polskę i zajęli ziemię dobrzyńską; później zdobyli także Kujawy (1332). W 1339 roku sąd papieski nakazał Zakonowi zwrot ziemi dobrzyńskiej Polsce. W 1343 roku król Kazimierz Wielki zawarł z Zakonem krzyżackim pokój w Kaliszu w wyniku czego ziemia dobrzyńska wróciła do Polski.

Papież Klemens VI w sprawie zwrotu Polsce ziemi kujawskiej i dobrzyńskiej przez zakon krzyżacki (dokument z 1342 roku).

Obszarem tym zarządzał z grodu w Bobrownikach piastowski książę Władysław Garbaty, który zmarł w 1351 lub 1352 r. Wtedy ziemia dobrzyńska trafiła pod bezpośrednie władanie Króla Polskiego, którym był wtedy Kazimierz III Wielki.

W 1379 roku ziemię dobrzyńską otrzymał od króla Ludwika Węgierskiego w lenno książę Władysław Opolczyk. W maju 1391 roku Władysław Opolczyk zastawił zamek w Złotorii i pięć pobliskich wsi Zakonowi Krzyżackiemu. Spotkało się to z reakcją króla Władysława Jagiełły, który wysłał wojska pod dowództwem rycerza Krystyna z Ostrowa, aby zajęły ziemię dobrzyńską. Wojska polskie zajęły całą ziemię dobrzyńską, jednak część rycerstwa Opolczyka pod dowództwem Iwana z Rudomina stawiło opór królewskim wojskom, zamykając się w zamku w Bobrownikach. Wojska królewskie oblegały zamek jednak musiały wkrótce odstąpić, ponieważ na odsiecz Opolczykowi przybyło wojsko krzyżackie. W maju 1392 roku Władysław Opolczyk zastawił całą ziemię dobrzyńską krzyżakom za 50 tysięcy florenów węgierskich[3]. W 1404 podpisano pokój w Raciążku, dzięki któremu ziemia dobrzyńska została w 1405 roku wykupiona przez Polskę za 50 tys. florenów węgierskich.

16 sierpnia 1409 po wypowiedzeniu wojny Polsce wojska krzyżackie rozpoczęły działania wojenne, w trakcie których opanowały Dobrzyń, Rypin, Lipno, Bobrowniki, a 2 września Krzyżacy po 8 dniowym oblężeniu zdobyli zamek w Złotorii wycinając przy tym polską załogę przy dźwiękach muzyki[4]. Wójtem krzyżackim został Boemund Brendel. 28 października 1409 Ulryk von Jungingen nadał w Bobrownikach dla Ziemi dobrzyńskiej przywilej prawa chełmińskiego[5]. Po bitwie pod Grunwaldem ziemia dobrzyńska wróciła latem 1410 roku pod kontrolę Polski, co potwierdził w 1411 roku I pokój toruński.

W 1413 najazd wojsk krzyżackich dotknął również ziemię dobrzyńską, przy czym był na tyle poważny, że tamtejszy starosta Zbigniew z Brzezia musiał w celu jego odparcia zaciągnąć zaciężnych[5].

Miasta

Lp.MiastoPopulacja (2020)Powierzchnia
1.
POL Lipno COA.svg
Lipno
14 37110,99 km²
2.
POL Rypin COA.svg
Rypin
16 13010,96 km²
3.
POL Golub-Dobrzyń COA.svg
Golub-Dobrzyń[a]
12 5467,50 km²
4.
POL Skępe COA.svg
Skępe
3 5907,48 km²
5.
POL Dobrzyń nad Wisłą COA.svg
Dobrzyń nad Wisłą
2 1175,45 km²
6.
POL Górzno COA.svg
Górzno
1 3823,48 km²

Do miast ziemi dobrzyńskiej (które jednak z różnych przyczyn utraciły status miasta) należą również:

Herb

Herb ziemi dobrzyńskiej przedstawia w polu czerwonym głowę króla o włosach, brodzie i wąsach czarnych, w koronie, z której wyrastają rogi bawole czarne, z kołnierzem złotym w kształcie korony na opak.

Pierwotny herb ziemi dobrzyńskiej od XIV wieku aż do drugiej połowy XVI wieku nie zawierał drugiej korony. Kazimierz Wielki, przedstawiony na herbie, miał jedną, królewską koronę. Poniżej brody znajdował się element stroju rycerskiego – obojczyk. Herb w oryginalnej postaci pojawił się gdzieś między odzyskaniem ziemi dobrzyńskiej przez Kazimierza Wielkiego w 1343 r. a II pokojem toruńskim w 1466 r. Wersja z dwoma koronami, jedną na głowie i jedną „szyjną” pojawiła się w opracowaniu B. Paprockiego z 1584 r., już po upadku linii Jagiellonów[7].

Podział administracyjny

W czasach I Rzeczypospolitej ziemia dobrzyńska stała się częścią województwa inowrocławskiego, dzieląc się na 3 powiaty:

  • Powiat dobrzyński
  • Powiat rypiński
  • Powiat lipnowski

W Lipnie odbywały się sejmiki, podczas których wybierano dwóch posłów na sejm, deputata na trybunał i do komisji radomskiej. Kasztelanowie dobrzyński, rypiński i słoński byli senatorami mniejszymi. Starostwo bobrownickie było starostwem grodowym, a dobrzyńskie, lipnowskie, rypińskie były starostwami niegrodowymi.

Kultura

W Szafarni w ziemi dobrzyńskiej, należącej wówczas do Juliusza Dziewanowskiego, w czasie wakacji, przypadających na lata 1824-1825, przebywał Fryderyk Chopin[8]. W Fabiankach na ziemi dobrzyńskiej urodził się Jerzy Pietrkiewicz, poeta i pisarz emigracyjny[9].

Obecnie na obszarze tej ziemi działają m.in. Stowarzyszenie Gmin Ziemi Dobrzyńskiej w Dobrzyniu nad Wisłą i Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe w Rypinie. W dorobku historiograficznym tej ziemi znajdują się m.in. serie wydawnicze: „Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie”[10] oraz wydawany przez Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe „Rocznik Dobrzyński”[11] (obie serie redagowane w latach 1989-2021 przez prof. Mirosława Krajewskiego)[12].

Galeria

Zobacz też

Uwagi

  1. Prawobrzeżna część miasta leży w ziemi chełmińskiej.

Przypisy

  1. A. Markowski (red.), ''Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN'', Warszawa: PWN, 1999, 1406, gdzie "Ziemia Dobrzyńska" jest z wielkich liter..
  2. Mirosław Krajewski, O właściwą pisownię nazwy własnej „Ziemia Dobrzyńska” na tle jej odrębności i trwałości historycznej oraz kulturowej,, „Rocznik Dobrzyński”, t. 1, 2017, s. 12 [dostęp 2017-12-21].
  3. Stefan Kuczyński: Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Warszawa: MON, 1955, s. 81.
  4. Ulrich von Jungingen, wielki mistrz Krzyżaków. Dlaczego poniósł klęskę w bitwie pod Grunwaldem?, wyborcza.pl [dostęp 2018-01-24] (pol.).
  5. a b Sobiesław Szybkowski, Krzyżacy i ich dobrzyńscy poplecznicy w latach 1405-1413. Z badań nad polsko-pruskimi związkami transgranicznymi na początku XV wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” [dostęp 2019-02-07] (ang.).
  6. M. Krajewski, Ziemia dobrzyńska, Kalendarium (966-2000), Włocławek 2011, passim.
  7. Mirosław Krajewski: Kontrowersje wokół herbu ziemi dobrzyńskiej. O właściwy herb dobrej ziemi.. [dostęp 2020-02-02].
  8. M. Krajewski, Dobrzyńskie listy Fryderyka Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827), Rypin 2010
  9. M. Krajewski, Koryfeusz Dobrej Ziemi, DTN, Rypin 2008, ISBN 978-83-88701-36-8.
  10. „Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie”, t. 1-10 (1989-2006), red. Mirosław Krajewski
  11. „Rocznik Dobrzyński”, t. 1-12 (2008-2019), Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, red. Mirosław Krajewski
  12. [Spis zawartości "Rocznika Dobrzyńskiego", t. 1-13:2008-2020] [dostęp 2021-04-04].

Bibliografia

  • Mirosław Krajewski, Dobrzyńskie listy Fryderyka F. Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827), Rypin: Wszechnica Edukacyjna i Wydawnicza „Verbum”, 2010, ISBN 978-83-88701-40-5, OCLC 833578899.
  • Mirosław Krajewski, Dobrzyński słownik biograficzny. Ludzie europejskiego regionu, Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2002, ISBN 83-88500-35-X, OCLC 830466018.
  • Mirosław Krajewski, Ziemia dobrzyńska. Kalendarium (1965-2000), Tożsamość europejskiego regionu, Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2011, ISBN 978-83-61609-19-3, OCLC 804175686.
  • Wartości kulturowe ziemi dobrzyńskiej, red. Mirosław Krajewski, Dobrzyń nad Wisłą 2011, ISBN 978-83-63043-00-1.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Herb Ziemi Dobrzyńskiej na sarkofagu Władysława II Jagiełły.jpg
Autor: prof. zw. dr hab. Mirosław Krajewski, 2021 - archiwum prywatne, Licencja: CC BY-SA 4.0
Herb Ziemi Dobrzyńskiej na sarkofagu Władysława II Jagiełły.
AGAD Papiez Klemens VI w sprawie zwrotu Polsce ziemi kujawskiej i dobrzynskiej przez zakon krzyzacki.png
Klemens VI, papież, poleca biskupom miśnieńskiemu, krakowskiemu i chełmińskiemu, aby przystąpili do wykonania zleceń bulli Benedykta XII z 22 czerwca 1341 r. w sprawie zwrotu Polsce ziemi kujawskiej i dobrzyńskiej przez zakon krzyżacki.
Rypin, kaplica św. Barbary (2).jpg
Autor: 1bumer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kaplica św. Barbary, XVII w.
Herb na sarkofagu Kazimierza Wielkiego.jpg
Autor: prof. zw. dr hab. Mirosław Krajewski, 2021, Licencja: CC BY-SA 4.0
Herb na sarkofagu Kazimierza Wielkiego.
Kościół par.p.w. Najświętszej Marii Panny w Lipnie N. Chylińska.JPG
Autor: N. Chylińska, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Lipno - kościół par. p.w. Najśw. Marii Panny, 2 poł. XIV
POL Golub-Dobrzyń COA.svg
Herb Golubia-Dobrzynia
Bobrowniki (js).jpg
Autor: Jerzy Strzelecki, Licencja: CC BY 3.0
Bobrowniki - ruiny zamku, ok. 1398, poł. XVII
Kosciol dobrzyn.jpg
Autor: Aficionado de monumentos, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Dobrzyń nad Wisłą, kościół klasztorny franciszkanów, ob. par. p.w. Wniebowzięcia NMP, XV
Dobrzyń nad Wisłą - Góra Zamkowa.jpg
Autor: Semu z polskiej Wikipedii, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Dobrzyń nad Wisłą - Góra Zamkowa - Grodzisko pozostałość po zamku z XIV wieku, zniszczony w 1409 przez Krzyżaków
Skępe-Bernardin Monastery.jpg
Autor: Mariochom, Licencja: CC BY-SA 4.0
Klasztor Bernardynów w Skępem.
Rzeczpospolita.png
Autor: Halibutt, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Commonwealth of Both Nations at the peak of its strength. The areas marked with light pink were lost to:
  • Brandenburg in the treaties of Welawa and Bydgoszcz in 1657
  • Sweden and Brandenburg in the treaty of Oliwa in 1660
  • Muscovy in the Treaty of Andruszów in 1667
  • Muscovy in the Grzymułtowski's Peace Treaty of 1686
Radziki Duże, kościół św. Katarzyny (WLZ14).jpg
Autor: 1bumer, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radziki Duże, kościół par. pw. św Katarzyny, 2 poł. XIV
Bobrowniki kościół p.w. św. Anny.jpg
Autor: Koskar1, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kościół parafialny p.w. św. Anny w Bobrownikach (1787-1788, całkowicie przebudowany po 1994 r.).
Zlotoria kosciol sw Wojciecha.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 4.0
Złotoria, kościół św. Wojciecha
Zamek w Radzikach 1.jpg
Autor: Konarski, Licencja: CC BY 3.0
Dom zamkowy od wewnątrz
Lipno - ratusz.jpg
Autor:
Camera2 mgx.svg

This photo was taken by Przemysław Jahr
Autorem zdjęcia jest Przemysław Jahr

Wykorzystując zdjęcie proszę podać jako autora:
Przemysław Jahr / Wikimedia Commons

, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ratusz w Lipnie (Plac Dekerta 8).