Łódź

Łódź
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Plac Wolności, Light Move Festival
Pałac PoznańskiegoManufaktura
Dworzec TramwajowyŁódź Fabryczna, NCŁ
Ulica PiotrkowskaEC1
Biała Fabryka, Kościół św. Mateusza, Katedra
HerbFlaga
HerbFlaga
Dewiza: Ex navicula navis
(Z łódeczki łódź)
Państwo Polska
Województwo łódzkie
Aglomeracjałódzka
Data założeniaprzed 1332
Prawa miejskie29 lipca 1423
PrezydentHanna Zdanowska
Powierzchnia293,25[1] km²
Wysokość161,8–278,5 m n.p.m.
Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość

672 185[2]
2292,2 os./km²
Strefa numeracyjna42
Kod pocztowy90-001 do 94-413
Tablice rejestracyjneEL, ED[a]
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa konturowa województwa łódzkiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Łódź”
Położenie na mapie Polski
Ziemia51°46′36″N 19°27′17″E/51,776667 19,454722
TERC (TERYT)1061011
SIMC0957650
Hasło promocyjne: Łódź kreuje[3]
Urząd miejski
ul. Piotrkowska 104
90-926 Łódź[4]
Strona internetowa
BIP

Łódź (jid. ‏לאָדזש‎, niem. Lodz lub Lodsch; ros. Лодзь) – miasto na prawach powiatu w środkowej Polsce, a także siedziba władz województwa łódzkiego, powiatu łódzkiego wschodniego oraz gminy Nowosolna, przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku[5].

Ośrodek akademicki (19 uczelni[6]), kulturalny i przemysłowy. Przed przemianami polityczno-gospodarczymi w 1989 r. centrum przemysłu włókienniczego i filmowego.

Od 1910 siedziba diecezji śląsko-łódzkiej Kościoła Starokatolickiego Mariawitów. Siedziba rzymskokatolickiej diecezji łódzkiej od 1920 roku, metropolii łódzkiej od 2004 roku. Od 1948 roku siedziba prawosławnej diecezji łódzko-poznańskiej. Ważny ośrodek życia religijnego, ekumenicznego i dialogu międzyreligijnego.

Łódź jest trzecim miastem w Polsce pod względem liczby ludności (672 185; po Warszawie i Krakowie) i czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²; po Warszawie, Krakowie i Szczecinie)[2][1].

Miasto należy do Unii Metropolii Polskich[7] i Związku Miast Polskich[8], Związku Powiatów Polskich[9], a także do stowarzyszenia Eurocities[10] oraz Stowarzyszenia Zdrowych Miast Polskich[11].

Położenie

Aglomeracja łódzka (2011); zdjęcie satelitarne (sztuczne kolory), Landsat-5
Ukształtowanie powierzchni miasta wraz z warstwicami na podstawie DEM (cyfrowego modelu wysokościowego)
Położenie geograficzne Łodzi[12]
Najdalej wysunięte granice miasta
na północ51°51′40″N
na południe51°41′11″N
na zachód19°20′41″E
na wschód19°38′30″E

Łódź znajduje się w środkowej części województwa łódzkiego. Miasto jest położone na Wzniesieniach Łódzkich oraz Wysoczyźnie Łaskiej.

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosi 293,25 km²[1].

Rozciągłość granic miasta południkowa (na południku 19°) wynosi 19,5 km (10′29″), a równoleżnikowa (na równoleżniku 51°) wynosi 17′49″[12]. Łódź graniczy z miastami: Aleksandrów Łódzki, Konstantynów Łódzki, Zgierz, Pabianice, oraz z gminami: Aleksandrów Łódzki, Andrespol, Brójce, Ksawerów, Nowosolna, Pabianice, Rzgów, Stryków, Zgierz. Aglomeracja łódzka liczy około 1,1 mln mieszkańców.

Krzyżują się tu linie kolejowe z Warszawy i Koluszek, ToruniaKutna, PoznaniaOstrowa Wielkopolskiego, oraz drogi krajowe z Gdańska i Torunia, z Konina, Wrocławia, Piotrkowa Trybunalskiego i Częstochowy oraz z Warszawy. W odległości ok. 10 km od miasta znajduje się skrzyżowanie transeuropejskich autostrad A1 i A2.

Historycznie obszar dzisiejszego miasta należał do ziemi łęczyckiej. W okresie I Rzeczypospolitej teren ten znajdował się w województwie łęczyckim.

W sierpniu 2003 roku z inicjatywy czytelników „Gazety Wyborczej” w Łodzi, zlokalizowano geograficzny środek miasta. Przeprowadzone pomiary wykazały, że geograficzny środek Łodzi znajduje się 100 metrów na południe od skrzyżowania ulic: J. Tuwima i Przędzalnianej.

Struktura użytkowania gruntów
(1 stycznia 2008)[13]
Rodzaj%
Grunty zabudowane i zurbanizowane46,1%
Użytki rolne43%
Grunty leśne9,7%
Nieużytki0,6%
Grunty pod wodami0,4%
Tereny różne0,2%
Użytki ekologiczne0,01%
Σ100%

Środowisko naturalne

Las Łagiewnicki – jeden z największych lasów miejskich w Europie
Ner na Lublinku

Łódź leży na wysokości od 163,6 m n.p.m. (na terenie Grupowej Oczyszczalni Ścieków) do 284,1 m n.p.m. w rejonie ulicy Kasprowicza (Nowosolna)[14]. Teren zamknięty granicami administracyjnymi miasta opada w kierunku z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie z nachyleniem zachodniego stoku Garbu Łódzkiego, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry.

Przez Łódź przepływa 19[15] większych lub mniejszych rzek i strumieni: Ner, Łódka (dawniej nazywała się Ostroga) i jej dopływ Bałutka, Dobrzynka, Gadka, Jasień i jego dopływy: Karolewka, Olechówka (oraz jej dopływ Augustówka) i Lamus, Jasieniec – dopływy Neru, źródłowy odcinek Bzury i jej pierwszy prawobrzeżny dopływ Łagiewniczanka, Sokołówka (również dopływ Bzury) i jej dopływy: Brzoza, Aniołówka, Wrząca i Zimna Woda, a także – po włączeniu NowosolnejMiazga (dopływ Wolbórki). Są to niewielkie cieki i w centrum miasta w większości płyną ukryte w podziemnych kanałach.

Klimat

Średnia temperatura i opady dla Łodzi
MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna
Średnie temperatury w dzień [°C]0.52.16.913.518.921.724.123.818.412.76.01.912,5
Średnie dobowe temperatury [°C]-1.6-0.63.28.713.816.718.918.513.89.03.60.08,7
Średnie temperatury w nocy [°C]-3.6-3.2-0.44.08.711.713.813.39.35.31.3-1.84,9
Opady [mm] 40.736.339.733.563.565.290.056.542.137.640.835.9582
Średnie usłonecznienie (w godzinach)425411317123722422922715610549361644
Źródło: [16] 2020-01-01

Nazwa miasta

Dewiza Łodzi: Ex navicula navis

Dawniej miejscowość nosiła nazwę Łodzia. Źródła historyczne zanotowały następujące formy nazwy: Lodza i Lodzia (1332), villa Lodza (1387), Lodza, Stara Lodza, villa Lodzya, in oppido Lodzya, in villa Lodzya antiqua (1511–1523), Lodzya oppidum (1534), Lodzia (1552), w Lodzii (1564–1565), Lodzya antiqua (1576), Lodz (1783), Łódź (1827), Łódź (1884). Językoznawcy wywodzą nazwę od słowa łódka, łódź – oznaczającego małą jednostkę pływającą. Wywód taki podaje Kazimierz Rymut w VI tomie naukowego opracowania polskiego nazewnictwa pt. „Nazwy miejscowe Polski[17].

Pochodzenie nazwy „Łódź” stało się przedmiotem polemik i na ten temat istnieje również kilka hipotez, według których nazwa miasta:

„Poszczególni autorzy mocno różnili się w swoich poglądach na temat pochodzenia nazwy Łodzi. Byli natomiast zgodni co do jednego, iż nie wywodzi się ona od miejscowej rzeczki, Łódki jak to głosiła tutejsza tradycja”. Nazwa rzeki „pojawia się dopiero w XIX w., a poprzednio Łódka znana była jako Starowiejska lub Stara” czasem po prostu „rzeka” lub „Ostroga”[19];

  • od łodzi jako środka komunikacji.

Równie nieuzasadniona wydaje się ta ostatnia hipoteza choć przez Łódź przepływa około 20 większych lub mniejszych rzek oraz strumieni, które obecnie pozostają niewidoczne z zewnątrz, ponieważ są niewielkimi ciekami i w większości płyną przez miasto ukryte w podziemnych kanałach. Odegrały one w przemysłowym rozwoju miasta istotną rolę. W 1822 roku w granicach Łodzi działało 15 młynów wodnych umiejscowionych na tych rzeczkach, a łatwy dostęp do wody stał się jedną z podstawowych przyczyn budowania na ich bazie foluszy, a później lokalizowania w mieście szeregu fabryk włókienniczych[20].

„Szkopuł w tym, że na całym obszarze średniowiecznego miasteczka Łodzia nie można się doszukać akwenu ani nawet strumienia, mogącego posłużyć do transportu wodnego. Brak także jakichkolwiek śladów w starych dokumentach i rejestrach, aby ktokolwiek z mieszkańców trudnił się szkutnictwem, czy choćby nawet ciesielstwem związanym z dłubaniem w pniach drzew najprostszych czółen”[21]. „Nazwa ta nie może być kojarzona z łodzią, obiektem pływającym po wodzie, gdyż żaden z funkcjonujących tam cieków nie nadawał się do spławu”[22]. „Łódź nie leżała nad spławną rzeką”[23].

Napływająca w XIX w. ludność niemiecka używała nazwy miasta w formie „Lodz” bądź „Lodsch”. W okresie II wojny światowej, po włączeniu miasta w granice III Rzeszy, okupant zmienił – 11 kwietnia 1940 – nazwę na Litzmannstadt[24][25], na cześć Carla von Litzmanna, niemieckiego generała znanego ze zwycięskich działań w tzw. bitwie pod Łodzią w listopadzie 1914 r.

Łódź bywa nazywana „polskim Manchesterem” z racji dominującego tu niegdyś przemysłu tekstylnego[26].

Historia

Kamień pamiątkowy odsłonięty 29 lipca 1998 z okazji 575 rocznicy nadania praw miejskich Łodzi – Stary Rynek[27]
Pieczęć miejska Łodzi z 1577

Łódź rolnicza

Miejscowość ma metrykę średniowieczną. Łódź początkowo była małą wsią leżącą w granicach historycznej ziemi łęczyckiej, którą władali książęta łęczyccy. Pierwsza wzmianka znajduje się w dokumencie sygnowanym przez księcia ziemi łęczyckiej i dobrzyńskiej Władysława Garbatego[28] z 1332 r., który związany był z nadaniem kilku wsi, w tym również wsi o nazwie Lodza („Łodzia”)[29], w wieczyste posiadanie biskupom kujawskim[28][30]. Prawa miejskie nadane zostały miejscowości w Przedborzu nad Pilicą 29 lipca 1423 r., a wraz z nimi pozwolenie na organizowanie targów[31].

Do końca XVII w. Łódź rozwijała się jako małe miasteczko rolnicze, będące własnością biskupstwa włocławskiego[32] (Łódź była prywatnym miastem duchownym (vel kościelnym)[33] – jako Łodzia jest wymieniana wśród miast biskupstwa włocławskiego w powiecie brzezińskim województwa łęczyckiego w końcu XVI wieku[34]). Stała się ona wtedy lokalnym ośrodkiem handlowym oraz rzemieślniczym. Mieściło się tu osiem młynów oraz warsztaty kołodziejów, bednarzy, szewców, cieśli i rzeźników. W 1424 r. biskup włocławski Jan Pella określił obowiązki i przywileje mieszkańców Łodzi, a od 1471 r. rozpoczęto prowadzenie ksiąg miejskich[35]. W 1496 r. król Jan I Olbracht potwierdził przywileje królewskie na odbywanie dwóch jarmarków rocznie i cotygodniowego targu[35] w mieście Lodzya. W szczytowym okresie rozwoju „Łodzi rolniczej”, na początku XVI wieku, miasto liczyło 70 rodzin mieszczańskich i około 30 domostw (1534 r. – pierwszy spis ludności)[36].

Okres najazdów szwedzkich w połowie XVII w. doprowadził do upadku i częściowego wyludnienia. W 1739 r. w Łodzi mieszkało 97 rodzin. W 1777 r. Łódź liczyła 265 mieszkańców, a w mieście stało 66 domów[35]. Do II rozbioru Polski Łódź znajdowała się w województwie łęczyckim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów[37].

Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Łódź trafia do zaboru pruskiego[38][37]. W tym czasie liczyła jedynie 250 mieszkańców, a obszar zabudowany obejmował obecne Stare Miasto. Ze względu na niewielkie rozmiary pruskie władze w 1794 roku rozważały odebranie miejscowości praw miejskich i przekształcenie jej ponownie w wieś[39]. W 1798 roku, wskutek sekularyzacji dóbr kościelnych, stała się miastem rządowym[38]. Od 1807 roku należała do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku do Królestwa Polskiego[35][37].

Łódź przemysłowa

Dom Krystiana Wendischa,
ul. Przędzalniana 71
Dom Traugotta Grohmana,
ul. Targowa 81

W 1820[40] na podstawie dokumentu z dnia 18 września, sygnowanego przez księcia namiestnika Józefa Zajączka, rząd Królestwa Polskiego włączył Łódź do grona osad przemysłowych w kalisko-mazowieckim okręgu przemysłowym i przeznaczył jej rolę ośrodka tkackiego i sukienniczego[41]. Stało się to na wniosek ówczesnego prezesa Komisji Województwa MazowieckiegoRajmunda Rembielińskiego[42]. Za powstaniem osady fabrycznej przemawiały warunki naturalne i prawne:

  • państwowa własność ziemi – możliwość wydzielania działek osadnikom,
  • duże zalesienie – drewno jako materiał budowlany i opałowy[40],
  • liczne drobne rzeczki[40] o dużym spadku (m.in. Ostroga/Łódka, Jasień, Olechówka) – energia do napędu maszyn.

Miasto liczyło wówczas ok. 800 mieszkańców, a decyzja ta była początkiem okresu rozwoju „Łodzi przemysłowej”. Industrializacja oparta była przede wszystkim na napływających do miasta rzemieślnikach różnych specjalności włókienniczych, którzy zachęcani byli licznymi przywilejami[43]. Aby sprostać potrzebom osadników, władze miejskie – w latach 1821–1823 – rozplanowały i wytyczyły osadę sukienniczą „Nowe Miasto”[44]. Ulokowano ją na południe od istniejącego „Starego Miasta”, a najważniejszym jej elementem był centralnie położony, ośmioboczny rynek, z czterema wylotowymi ulicami na jego osiach (Nowy Rynek – dzisiejszy plac Wolności)[45]. Od 1823 do połowy XIX w. do Łodzi przybywali głównie niemieckojęzyczni tkacze z Wielkopolski, Śląska, Saksonii, Czech, Brandenburgii i Moraw[43]. Rejony te posiadały długą tradycję rzemiosła tkackiego, która jednak powoli chyliła się ku upadkowi wskutek procesów industrializacji, jak i utraty rynków zbytu związanej z nowym podziałem politycznym Europy po 1815.

W latach 1824–1827 wytyczono osadę „Łódka”, położoną na południe od „Nowego Miasta”, wzdłuż osi, którą stanowiła ulica Piotrkowska[44]. Po regulacji fabryczna Łódź składała się z sześciu części rozlokowanych na pięciowiorstowej długości. W jej skład wchodziły: Stare Miasto, osada sukiennicza zwana „Nowym Miastem”, osada tkacka, osada prządnicza, Osada Szlązaki oraz Nowa Dzielnica[46].

Tabella Miast, Wsi, Osad, Królestwa Polskiego wydana w 1827 informuje o 97 domach w Łodzi i 939 mieszkańcach miasta[47]. Gwałtowny rozwój Łodzi przeobraził ją w ciągu kilkudziesięciu lat z małej mieściny (liczącej w 1830 r. 4 tys., a w 1865 r. 40 tys. ludności) w przemysłową metropolię z 300 tys. mieszkańców w 1900 r. i 500 tys. w 1914 r.[45]

Łódź wielkoprzemysłowa

Początki Łodzi wielkoprzemysłowej związane są z powstaniem kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego, kiedy w mieście powstały wielkie manufaktury, m.in. kompleks fabryczny Ludwika Geyera, rozwijający się od 1828 r. – z pierwszą na terenach Królestwa Polskiego maszyną parową (1839 r.[48] – znany dziś jako „Biała Fabryka”). W latach 30. XIX w. było to największe przedsiębiorstwo przemysłowe w Królestwie Polskim. Łódź eksportowała swoje wyroby głównie do Rosji i Chin.

Reklama zakładów Salomona Barcińskiego położonych przy ul. Tylnej

Okres po upadku powstania listopadowego (1831 r.) przyniósł bariery celne i pewną stagnację. W 1850 miasto było już dość znaczne i funkcjonowali w nim liczni rzemieślnicy: „13 bednarzy, 2 brukarzy, 4 blacharzy, 7 felczerów, 6 cieśli, 6 czapników, 4 dekarzy, 1 folusznik, 3 garbarzy, 5 gwoździarzy, 2 introligatorów, 1 kominiarz, 1 konował, 1 kotlarz, 10 kowali, 48 krawców, 8 kołodziejów, 2 koszykarzy, 2 kapeluszników, 2 mechaników, 21 muzykantów, 4 modniarki, 22 młynarzy, 2 mosiężników, 4 mydlarzy, 9 murarzy, 32 piekarzy, 3 piernikarzy, 2 piwowarów, 10 powroźników, 4 praczki, 2 postrzygaczy, 2 pompiarzy, 8 rymarzy, 33 rzeźników, 1 rękawicznik, 10 ślusarzy, 5 szklarzy, 5 szwaczek, 39 szewców, 31 stolarzy, 7 sztycharzy, 3 szmuklerzy, szczotkarz, 10 tokarzy, 2 waciarzy, 3 zegarmistrzów, złotnik, 15 zdunów”. W sumie w mieście miało swoją siedzibę 18 cechów rzemieślniczych, a także dwie apteki, cukiernia, kawiarnia, trzech lekarzy oraz siedem ówczesnych hoteli – tzw. domów zajezdnych[49].

Kolejny okres koniunktury napędził w drugiej połowie XIX w. rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 r. linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej[50] do Koluszek na trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, napływ taniej siły roboczej (po uwłaszczeniu chłopstwa)[50] i ponowne otwarcie eksportu po zniesieniu przez Rosję granicy celnej w 1851 r., oraz wprowadzenie w 1877 r. tzw. złotych ceł na granicy Cesarstwa Rosyjskiego.

W tym czasie rosły fortuny przemysłowe Scheiblerów, Grohmanów, Poznańskich. Powstały pierwsze miejscowe banki (w 1872 r. z inicjatywy Karola Scheiblera – Bank Handlowy w Łodzi[35] oraz Towarzystwo Kredytowe Miejskie w Łodzi[51]), udzielające głównie kredytów handlowych. Rósł też udział lokalnego kapitału w bankach warszawskich. Łódź stała się miejscem wielkich szans, głównie dla Żydów, Niemców, Polaków i Rosjan – przysłowiową Ziemią Obiecaną (jest to publicystyczne określenie Łodzi, będące tytułem powieści W. Reymonta). Ich ślady są ciągle czytelne w dzisiejszym mieście w postaci zespołów pofabrycznych, zabytków architektonicznych, świątyń czy cmentarzy. W roku 1902 uruchomiono prywatną Kolej Warszawsko-Kaliską, łączącą Łódź z Warszawą przez Łowicz na wschodzie oraz przez Sieradz z Kaliszem na zachodzie[52]. Przedłużenie w 1906 linii z Kalisza do Ostrowa Wielkopolskiego dało Łodzi bezpośrednie połączenie z niemiecką siecią kolejową.

Jednocześnie miasto było w tym okresie areną powtarzających się strajków i rozruchów robotniczych, przeradzających się nieraz w krwawe zajścia. Jednym z pierwszych był strajk w 1872 r. w fabryce Karola Scheiblera[53]. W 1892 r. nastąpił tzw. bunt łódzki zakończony interwencją wojska[54]. Do największych starć doszło w czasie Rewolucji 1905 roku, w czasie której m.in. dokonano zamachu na fabrykanta Juliusza Kunitzera[55].

Mimo swoich rozmiarów i pojedynczych inwestycji Łódź pozostawała w ogromnej mierze ignorowana przez centralne władze rosyjskie i rażąco niedoinwestowana pod względem infrastruktury transportowej, technicznej i społecznej. Kilkusettysięczne miasto posiadało jedynie godność siedziby powiatu, podlegając gubernatorowi rezydującemu w kilkunastokrotnie mniejszym Piotrkowie[35][37]. Nie istniały połączenia kolejowe w kierunku północno-zachodnim (Konin, Poznań), północnym (Kutno, Toruń) oraz południowym (Piotrków, Częstochowa, Zagłębie Dąbrowskie). Brak było sieci kanalizacyjnej i wodociągowej, szkolnictwo stało na niskim poziomie. W 1845 otwarto natomiast szpital, sfinansowany przez miasto Łódź, rząd, darczyńców prywatnych oraz z tzw. ceduł muzycznych („podatek od zabaw”) opłaconych w Łodzi, Zgierzu, Konstantynowie i Aleksandrowie (placówka w założeniu miała służyć mieszkańcom tych właśnie miast, którzy mieli też swoich przedstawicieli w radzie nadzorczej)[56].

Łódź podczas I wojny światowej

(c) Bundesarchiv, Bild 146-2007-0153 / Jakubowski / CC-BY-SA 3.0
Ulica Piotrkowska w grudniu 1914

5 grudnia 1914, po klęsce poniesionej przez wojska rosyjskie w bitwie pod Łodzią, administracja rosyjska rozpoczęła ewakuację z miasta. 6 grudnia do Łodzi wkroczyły wojska niemieckie, rozpoczynając niespełna czteroletni okres okupacji miasta[57][35].

W dniu 15 lutego 1916 wizytował Łódź król saski Fryderyk August. Spotkał się tu z generałem gubernatorem Felixem von Barthem. Po dłuższej rozmowie z nim przespacerował się po tworzonym parku im. księcia J. Poniatowskiego, a następnie spotkał się na kolacji z przedstawicielami łódzkiego establishmentu w hotelu „Grand”[58].

W wyniku grabieżczej polityki okupanta niemieckiego (m.in. rekwizycje metali kolorowych) doszło do ogromnej dewastacji łódzkich fabryk. W połączeniu z utratą wschodnich rynków zbytu przyczyniło się to do znaczącego upadku przemysłu włókienniczego; zaczął się on podnosić z tych zniszczeń dopiero około połowy lat 30.

Łódź – okres międzywojenny

W listopadzie 1918 r. Łódź weszła w skład tworzącego się państwa polskiego. Stanowiąc drugi co do wielkości ośrodek miejski w Polsce, Łódź po raz pierwszy w historii uzyskała rangę ośrodka administracji regionalnej, stając się siedzibą władz wojewódzkich[59][37]. W 1924 r. wybudowano brakujące połączenie kolejowe w kierunku północnym, łącząc Łódź z Toruniem i Gdańskiem przez Zgierz, Łęczycę i Kutno.

Ze względu na silną pozycję mniejszości narodowych w mieście (w 1931 r. wśród 357 tys. mieszkańców Łodzi było 59% Polaków, 31,7% Żydów oraz 8,9% Niemców) i jego przemysłowy charakter Łódź pozbawiona była poważniejszego wsparcia inwestycyjnego ze strony państwa polskiego, co zrzuciło cały ciężar rozwoju infrastruktury na barki lokalnego samorządu. Magistrat jako pierwszy wprowadził w 1919 r. powszechny obowiązek szkolny[60][61], sfinansował budowę sieci szpitali i nowoczesnych szkół podstawowych, a w r. 1930 wydatnie wsparł utworzenie w Łodzi jednego z pierwszych w Europie muzeów sztuki współczesnej[62]. Do 1939 r. nie ulokowano jednak w Łodzi uniwersytetu ani żadnej innej państwowej instytucji kulturalnej o większym znaczeniu. Jedną z głównych inwestycji transportowych kraju – magistralę węglową – wytyczono w latach 1928–1933 35 km na zachód od Łodzi, zaprzepaszczając szanse na dogodne połączenie miasta z południem kraju.

W okresie międzywojennym Łódź była jednym z miast, w których duże wpływy mieli komuniści. W 1934 roku na unieważnioną listę komunistyczną w wyborach do Rady Miejskiej oddanych zostało ok. 40 tys. głosów. Od początku 1936 roku dość dobrze układała się współpraca łódzkich organizacji PPS oraz nielegalnej KPP. W kolejnych wyborach do Rady Miejskiej we wrześniu 1936 roku na wspólną listę socjalistyczno-komunistyczną padło prawie 95 tys. głosów co dało 34 mandaty w 72-osobowej Radzie[63].

W pierwszej połowie 1936 roku w mieście doszło do ekscesów o podłożu antysemickim[64].

Łódź podczas II wojny światowej

„Z rozkazu Führera to miasto nazywa się Litzmannstadt” – tablica ustawiona w 1940 r. na Deutschlandplatz (pl. Wolności)
(c) Bundesarchiv, R 49 Bild-0108 / CC-BY-SA 3.0
Siedziba Komisariatu Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okupowanej Łodzi, przy obecnej ul. Piotrkowskiej 133
(c) Bundesarchiv, Bild 183-J09396 / CC-BY-SA 3.0
Łódź, marzec 1944 – Arthur Greiser przemawia podczas uroczystości na cześć milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy

Łódź została zajęta przez wojska niemieckie 8 września 1939 r.[65]

Dekret kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera – z 8 października 1939 r.[66] – o nowym podziale i administracji ziem zagarniętych Rzeczypospolitej Polskiej nie rozstrzygał losów Łodzi. Początkowo planowano stworzyć w Łodzi stolicę Generalnego Gubernatorstwa, lecz determinacja miejscowych Niemców, wsparta działaniami miejscowych niemieckich czynników partyjnych i gospodarczych, legła u podstaw decyzji Hitlera o wcieleniu miasta do Rzeszy. Uroczyste ogłoszenie tego aktu nastąpiło 9 listopada 1939 roku[67]. Początkowo Łódź znalazła się w rejencji kaliskiej, ale już z początkiem 1940 r. otrzymała niemieckie prawa miejskiego samorządu oraz uprawnienia miasta wydzielonego[68]. Również z Kalisza do Łodzi przeniesiono siedzibę rejencji, tworząc rejencję łódzką[37].

Z dniem 11 kwietnia 1940 r. zmieniona została nazwa miasta na Litzmannstadt, na cześć niemieckiego generała Carla von Litzmanna[69], dzięki którego manewrowi w listopadzie 1914 r. wojska niemieckie odniosły zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi w bitwie pod Łodzią; była to jedna z trzech największych bitew I wojny światowej na froncie wschodnim (dwie pozostałe: pod Tannenbergiem (Grunwaldem) oraz pod Gorlicami).

Po włączeniu Łodzi do Rzeszy (9 listopada 1939) ulice miasta otrzymały nowe, niemieckie nazewnictwo[35] (korygowane później trzykrotnie: w 1940, 1941 i 1942). Między innymi po ucieczce Rudolfa Hessa do Anglii jego ulicę (ob. al. marsz. J. Piłsudskiego) zmieniono na Ostland Strasse[70].

W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. okupanci przeprowadzili tzw. Intelligenzaktion Litzmannstadt będącą regionalną częścią akcji przeprowadzonej przez Niemców w całej okupowanej Polsce w ramach tzw. Intelligenzaktion – „Akcji Inteligencja”. Była ona wymierzona w polską elitę intelektualną mieszkającą w regionie łódzkim. W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. w lasach lućmierskich rozstrzelano ok. 500 osób, a do grudnia w sumie wymordowano w nich około 1500 intelektualistów, urzędników oraz duchownych[71]. W sumie podczas okupacji, w lesie koło Lućmierza, Niemcy zamordowali ok. 30 tys. osób. Byli to głównie więźniowie narodowości polskiej i żydowskiej z Radogoszcza i getta łódzkiego.

Nazistowska administracja odizolowała całą żydowską ludność miasta (ok. 160 tys. osób) w getcie utworzonym formalnie w lutym 1940 r. (ostatecznie zamkniętym 30 kwietnia) na Bałutach w północnej, najbardziej zaniedbanej dzielnicy[69]. W 1941 wysiedlono do niego Żydów z okolicznych wsi i miasteczek, z gett tam likwidowanych oraz 20 000 Żydów z Europy zachodniej. Dodatkowo krótko umieszczono tu ok. 5000 Cyganów, którzy niedługo potem zostali wywiezieni i zgładzeni w Chełmnie n. Nerem. W sumie przez łódzkie getto przeszło około 200 000 ludzi. W niezwykle trudnych warunkach bytowych, dziesiątkowani przez choroby i głód, zostali w dwóch etapach, w 1942 i w sierpniu 1944 niemal w całości wymordowani. Najpierw w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem (1942), a podczas likwidacji getta w sierpniu 1944 zgładzeni w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau. Getto łódzkie było pierwszym w pełni odizolowanym od świata zewnętrznego gettem na terenie Polski (pierwsze w Piotrkowie Tryb; X 1939), największym po warszawskim (ok. 200 tys. – ok. 400 tys.) i ostatnim zlikwidowanym przez nazistów na ziemiach polskich (VIII 1944). Końca okupacji hitlerowskiej w Łodzi doczekało 877 osób, ale w innych miejscach około 10 000 i jest to największa liczba Żydów ocalałych z holocaustu.

Deportacje przesiedleńcze, wywózki na roboty przymusowe i prześladowania spotkały także ludność polską.

Wkroczenie Armii Czerwonej
do Łodzi (19 stycznia 1945)

W wyniku okupacji niemieckiej liczba ludności miasta zmniejszyła się do 488 284 (styczeń 1945), wobec 680 000 (według stanu na 1 września 1939)[72]. Pierwsze wysiedlenia z Łodzi miały miejsce już w październiku 1939 roku. Lokowano ich m.in. w obozie przesiedleńczym na Radogoszczu. W końcu grudnia okupant m.in. wysiedlił z osiedla im. „Montwiłła” Mireckiego część jego mieszkańców. Akcję powtórzono na przełomie 14–15 stycznia 1940 roku, kiedy to hitlerowcy wysiedlili ok. 5 tysięcy pozostałych mieszkańców osiedla[73]. W miejsca po wysiedlonych Polakach naziści prowadzili zasiedlanie w ramach akcji zwanej „Heim ins Reich” Niemcami przywiezionymi z ZSRR, Rumunii, Litwy, Łotwy i Estonii[74].

W okresie okupacyjnym w mieście znajdowały się: system niemieckich obozów przesiedleńczych, getto dla Żydów, kilka więzień, w tym więzienie na Radogoszczu, obóz dla dzieci i młodzieży polskiej (tzw. obóz przy ul. Przemysłowej). Miejsca zbrodni nazistowskich dokonanych na Żydach i Polakach upamiętnia w regionie łódzkim Szlak pamięci ofiar hitlerowskiego ludobójstwa.

Łódź powojenna

Tkalnia w jednej z łódzkich fabryk włókienniczych; początek lat 50.

Zdobycie Łodzi przez wojska Armii Czerwonej nastąpiło 19 stycznia 1945 roku[75][76] w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej. Miasto zostaje zajęte przez oddziały 8 Gwardyjskiej Armii wchodzącej w skład I Frontu Białoruskiego (dla ich uczczenia na cmentarzu żołnierzy radzieckich w parku im. Poniatowskiego przy ul. Żeromskiego wzniesiono Pomnik Wdzięczności)[77]. Z uwagi na mniejsze zniszczenia oraz centralne położenie miasta, w nowych granicach Polski, Łódź pełniła tymczasową funkcję stolicy, co było spowodowane całkowitym zniszczeniem Warszawy.

W czasie II wojny światowej ludność Łodzi zmniejszyła się z 670 do 300 tys. mieszkańców, co było spowodowane wymordowaniem przez hitlerowców ludności żydowskiej i wysiedleniem dużej części Polaków oraz powojennymi wyjazdami Niemców.

Znacznym zniszczeniom uległ przemysł, zniszczonych było wiele budynków, a maszyny zniszczone lub rozkradzione. Mimo trudności reaktywowano produkcję w łódzkich zakładach w szybkim tempie[78]. Miasto ponownie stało się siedzibą władz województwa.

W 1945 poszerzono granice miasta; do Łodzi włączone zostały m.in. Brus, Charzew, Chocianowice, Chojny, Cyganka, Grabieniec, Lublinek, Łagiewniki, Łodzianka, Mikołajew, Modrzew, Moskule, Odzierady, Olechów, Radogoszcz, Retkinia, Rokicie, Ruda Pabianicka, Sikawa, Smulsko, Stoki, Wiskitno, Złotno[79].

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obozy pracy nr 135, 163 i 168 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Łodzi[80].

Dopiero w okresie powojennym w Łodzi utworzono pierwsze uczelnie akademickie. Dekretami władz państwowych z dnia 24 maja 1945 roku powołano do życia Uniwersytet Łódzki[81] i Politechnikę Łódzką[82]. W roku 1945 założono także Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi[83] oraz Państwowe Konserwatorium Muzyczne – od 1946 działające jako Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna, a od 1982 Akademia Muzyczna[84]. W 1949 r. wyłączono z uniwersytetu wydziały stomatologiczny, lekarski i farmaceutyczny, tworząc Akademię Medyczną.

W latach 1958–2002 działała w Łodzi Wojskowa Akademia Medyczna (WAM)[85], kształcąca oficerów służby zdrowia (lekarzy, lekarzy-dentystów, farmaceutów i psychologów) dla potrzeb wojska. Akademia stała się jedną z największych na świecie tego typu placówek, wyróżniając się spośród innych uczelni medycznych specyficzną atmosferą, łączącą dyscyplinę wojskową z wysokim poziomem nauczania.

W 1958 utworzono Państwową Wyższą Szkołę Teatralną i Filmową im. Leona Schillera[85]. Placówkę uruchomiono w wyniku połączenia dwóch łódzkich uczelni – Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, powstałej w 1948 r. i Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej (powstałej w 1949 r. w miejsce Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie z siedzibą w Łodzi, przemianowanej w 1954 r. na Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Leona Schillera).

W 1945 powstała Wytwórnia Filmów Fabularnych (WFF), która wkrótce stała się największym ośrodkiem produkcji filmowej w Polsce[86]. W 1967 otwarto Powszechny Dom Towarowy „Uniwersal”, a w 1972 Spółdzielczy Dom Handlowy „Central”[87].

W latach 1945–1989 (m.in. w ramach „Programu Rozwoju i Modernizacji Łodzi” z 1973 r.) zmodernizowano ponad 140 łódzkich zakładów przemysłowych (m.in. Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju (Uniontex), im. Juliana Marchlewskiego (Poltex), im. 1 maja i im. Armii Ludowej (ALBA); Zakłady Przemysłu Wełnianego im. 9 maja i im. Gwardii Ludowej). Oddano do użytku 70 dużych inwestycji – to np. zakłady: tekstylne „Vera”, Zakłady Przemysłu Pończoszniczego „Feniks”, Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Pierwsza”, Kombinat Tekstylno-Odzieżowy „Teofilów”, produkujący dywanyDywilan”, przemysłu odzieżowegoPróchnik”, „Wólczanka”, włókien sztucznych „Chemitex-Anilana”, aparatury radiowej „Unitra-Fonica”, fabryka zegarkówPoltik”, fabryka osprzętu samochodowego „Polmo”, zakłady farmaceutycznePolfa”, zakłady przemysłu gumowegoStomil”, fabryka transformatorów i aparatury trakcyjnej „Elta[88][89].

W 1960 miasto odznaczono Orderem Budowniczych Polski Ludowej[90].

W 1988 otwarto Instytut „Centrum Zdrowia Matki Polki”.

W 2015 niektóre obszary miasta zostały uznane za „Pomnik historii” pod wspólną nazwą „Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”[91].

Łódź starała się o organizację EXPO w 2023, ostatecznie przegrała z Buenos Aires[92]. Miasto zostało gospodarzem „Zielonego Expo” (International Horticultural Exhibition) w 2024[93].

Status Łodzi

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Łodzi
OkresPaństwoZwierzchnośćJednostka administracyjnaStatus miasta
XIV w.–1414Królestwo Polskieziemia łęczyckaWieś Łodzia
1414–1423Królestwo Polskieziemia łęczyckaWieś Łodzia/Miasto Ostroga¹
1423–1569Królestwo Polskieziemia łęczyckaMiasto Łódź
1569–1793Rzeczpospolita Obojga Narodówwojewództwo łęczyckie, powiat brzezińskiMiasto Łódź
1793–1795Królestwo Prusdepartament łęczycki/piotrkowski², powiat zgierskiMiasto Łódź
1795–1807Królestwo Prusdepartament warszawski, powiat zgierskiMiasto Łódź
1807–1815Księstwo WarszawskieCesarstwo Francuskiedepartament warszawski, powiat zgierskiMiasto Łódź
1815–1816Królestwo PolskieImperium Rosyjskiedepartament warszawski, powiat zgierskiMiasto Łódź
1816–1837Królestwo PolskieImperium Rosyjskiewojewództwo mazowieckie, powiat zgierskiMiasto Łódź
1837–1844Królestwo PolskieImperium Rosyjskiegubernia mazowiecka, powiat zgierskiMiasto Łódź
1845–1867Królestwo PolskieImperium Rosyjskiegubernia warszawska, powiat łęczyckiMiasto Łódź
1867–1914Królestwo PolskieImperium Rosyjskiegubernia piotrkowska, powiat łódzkiMiasto Łódź
1915–1918Królestwo PolskieRzesza Niemiecka (okupant)Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, powiat łódzkiMiasto Łódź
1918–1939Rzeczpospolita Polskawojewództwo łódzkieŁódź (powiat grodzki)
1939–1940Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka)okręg poznański/Kraj Warty³, rejencja kaliskaŁódź (miasto wydzielone)
1940–1945Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka)okręg Kraj Warty, rejencja łódzkaŁódź (miasto wydzielone)
1945–1952Rzeczpospolita Polskawojewództwo łódzkieŁódź (miasto wydzielone)
1952–1975Polska Rzeczpospolita Ludowawojewództwo łódzkieŁódź (miasto wydzielone)
1975–1989Polska Rzeczpospolita Ludowawojewództwo łódzkieŁódź (gmina miejska)
1989–1998Rzeczpospolita Polska
od 1999Rzeczpospolita Polskawojewództwo łódzkieŁódź (miasto na prawach powiatu)


¹ prawa miejskie nadane w 1414 r. przez kapitułę włocławską, miały moc jedynie w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych,
pod względem prawno-ustrojowym Łodzia/Ostroga była nadal wsią
² 25 maja 1793 r. departament łęczycki przemianowano na departament piotrkowski
³ w styczniu 1940 r. okręg poznański przemianowano na okręg Kraj Warty

Demografia

Rozwój demograficzny

Wskaźniki demograficzne Łodzi
Rozwój demograficzny
Rozwój demograficzny
Liczba ludności
Liczba ludności
Przyrost naturalny
Przyrost naturalny
Ruch naturalny
Ruch naturalny
Prognoza liczby ludności
Prognoza ludności

Wraz z rozwojem przemysłu w mieście, wzrastała także liczba mieszkańców Łodzi. Z małej osady jeszcze na początku XIX wieku, Łódź stała się w 1850 roku drugim po Warszawie miastem, pod względem liczby mieszkańców w Królestwie Polskim. W przeciągu stulecia liczba ludności zwiększyła się w Łodzi 600-krotnie, z niecałego tysiąca w 1815 do 600 tys. w 1915 roku (po dołączeniu stutysięcznych Bałut). Tak szybki wzrost demograficzny w XIX wieku, jest nieporównywalny w skali całej Europy.

Największą populację Łódź odnotowała w 1988 r. – według danych GUS 854 003 mieszkańców[b]. Rok później, po wyborach parlamentarnych w Polsce i wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej nastąpiła likwidacja wielu zakładów pracy[94]. Ujemne saldo migracji[95] w połączeniu z występującym od 1985 ujemnym przyrostem naturalnym[96] skutkuje systematycznym spadkiem liczby ludności[97].

Według corocznego zestawienia GUS, m.in. wszystkich miast Polski, Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem liczby ludności i czwartym pod względem powierzchni[2][1].

  • Wykres liczby ludności miasta Łódź na przestrzeni lat


Piramida wieku Lodz.png

Podział administracyjny

Dzielnice (do 1992) oraz najwyższy i najniższy punkt Łodzi:
1. Bałuty
2. Widzew
3. Śródmieście
4. Polesie
5. Górna

Łódź pod względem administracyjnym jest jednolitą gminą miejską na prawach powiatu. W Łodzi nie ma dzielnic – dla celów administracyjnej obsługi ludności do 2012 r. istniał podział na 5 rejonów działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi, który w zasadzie pokrywał się z istniejącym w latach 1960–1992 podziałem na 5 dzielnic administracyjnych – ich powierzchnie przedstawia tabela (stan na 31 grudnia 2003).

Po reformie organizacyjnej Urzędu Miasta Łodzi z 21 marca 2012 r. dotychczasowe delegatury zostały włączone do struktury organizacyjnej urzędu jako Oddział ds. Obsługi Mieszkańców w ramach Wydziału Zarządzania Kontaktami z Mieszkańcami w Departamencie Obsługi i Administracji[99][100].

Rejon d.D.UMŁ¹PowierzchniaGęstość zaludnienia[101]
km²%os./km²
Bałuty78,926,82744
Górna71,924,42462
Polesie46,015,63179
Śródmieście6,82,311307
Widzew90,830,91526
Razem294,4100,0

¹ Rejon działania Delegatur Urzędu Miasta Łodzi

Na obszarze Łodzi istnieje 36 osiedli administracyjnych:

Stanowią one jednostki pomocnicze gminy, nie posiadają osobowości prawnej[103].

Administracja

Jednostką organizacyjną miasta Łodzi jest Urząd Miasta Łodzi[104]. Przedmiotem działalności urzędu jest świadczenie pomocy prezydentowi Miasta Łodzi w zakresie realizacji uchwał Rady Miejskiej w Łodzi i zadań miasta Łodzi określonych przepisami prawa.

Strukturę organizacyjną i zasady funkcjonowania Urzędu określa regulamin organizacyjny nadany przez prezydenta miasta w drodze zarządzenia.

Kierownikiem Urzędu jest prezydent Miasta Łodzi. W skład Urzędu wchodzą: departamenty, wydziały i równorzędne komórki organizacyjne; w skład wydziałów wchodzą oddziały, zespoły i samodzielne stanowiska pracy.

Siedziba

Siedzibą Urzędu Miasta Łodzi jest były pałac Juliusza Heinzla, przy ul. Piotrkowskiej 104, wybudowany w 1880 według projektu Otto Gehliga[105]. W 1952 roku budynek przy ul. Piotrkowskiej 104 został wywłaszczony przez komunistyczne władze, a nieruchomość przekazana do dyspozycji Skarbu Państwa, który w 1990 roku oddał budynek gminie Łódź.

Architektura

Widok na Śródmieście, po prawej w oddali Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa (2012)
Widok na Śródmieście, po prawej w oddali Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa (2012)
Ławeczka Tuwima” przed Urzędem Miasta Łodzi
Krajobraz przemysłowej Łodzi pomnikiem historii – tablica przy ul. Piotrkowskiej 104

Zabytki

Łódź nie należy do miast o długiej historii. Co prawda prawa miejskie nadano jej za czasów panowania króla Władysława Jagiełły w 1423, jednak dopiero zaliczenie Łodzi do grona osad fabrycznych w 1820, spowodowało przemianę dotąd rolniczego miasta. Do Łodzi przybyli przedsiębiorcy i w krótkim czasie nastąpił niebywały rozwój urbanistyczny miasta i jego architektury.

Wbrew pozorom jest dziś w mieście bardzo dużo obiektów uznanych za zabytkowe, w rejestrze zabytków znajduje się ich ponad 350, a w gminnej ewidencji zabytków prawie 2 tys. Zdecydowana większość wywodzi się z XIX oraz XX wieku. Zlokalizowane są w wielu różnych miejscach, choćby przy ul. Piotrkowskiej, reprezentacyjnej ulicy Łodzi, która sama znajduje się w rejestrze zabytków. Wzdłuż niej znaleźć można m.in. klasycystycznąBiałą Fabrykę Geyera” (obecnie Centralne Muzeum Włókiennictwa), uznaną w 2013 przez miesięcznik National Geographic Traveler za jeden z „7 nowych cudów Polski”, neogotycką bazylikę archikatedralną (jeden z najwyższych kościołów w Polsce, ponad 100 m wysokości), wzorowaną na niemieckim gotyckim kościele w Ulm (Ulmer Münster), czy eklektyczny pałac Juliusza Heinzla, w którym znajduje się Urząd Miasta Łodzi.

Warto też zobaczyć zespoły pofabryczne rodzin Poznańskich i Scheiblerów. W tym pierwszym usytuowane są m.in. niezwykły neobarokowy pałac Izraela Poznańskiego (zwany „łódzkim Luwrem”, obecnie Muzeum Miasta Łodzi), jego była monumentalna przędzalnia (teraz Hotel Andel’s) oraz reszta obiektów pofabrycznych (dziś Centrum Manufaktura). W drugim kompleksie podziwiać można potężną przędzalnię na Księżym Młynie (obecnie lofty), przypominającą olbrzymie zamczysko, czy neorenesansowy pałac Edwarda Herbsta (Muzeum Sztuki w Łodzi), w którym obejrzeć można oryginalne wnętrza i wyposażenie mieszkalne, typowe dla łódzkiej elity przemysłowej przełomu XIX i XX wieku.

W marcu 2015 decyzją Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego krajobraz Łodzi trafił na listę „Pomników historii” jako „wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego” (Wikinews). Łódzki „pomnik historii” obejmuje: układy urbanistyczne pl. Wolności, ul. S. Moniuszki i ul. Piotrkowskiej wraz z zespołem fabryczno-rezydencjonalnym Ludwika Geyera, części zespołu fabryczno-rezydencjonalno-mieszkalnego Karola Wilhelma Scheiblera (Księży Młyn), część zespołu fabryczno-rezydencjonalnego Izraela Poznańskiego oraz zespół cmentarzy przy ul. Ogrodowej i cmentarz żydowski przy ul. Brackiej[91][106]. „Pomniki historii” ustanawiane są w Polsce od 1994 roku. Przed Łodzią to wyróżnienie nadano 58 najcenniejszym zabytkom.

Założenia urbanistyczne

Plac Wolności – punkt odniesienia w numeracji łódzkich ulic

Architektura sakralna

Architektura rezydencjonalna

Pałac Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej 15
Kamienica pod Gutenbergiem, ul. Piotrkowska 86
Zrewitalizowany fragment kompleksu produkcyjnego Ludwika Grohmana przy ul. Tymienieckiego, obecnie siedziba Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej
Siedziba Banku Handlowego, ul. Piotrkowska 74

Realizowany od 2011 projekt Mia100 kamienic zakłada sukcesywną modernizację i odnowienie łódzkich kamienic[107].

Architektura przemysłowa

Biała Fabryka Ludwika Geyera, ul. Piotrkowska 282

Budynki użyteczności publicznej

(c) Mietek Ł, CC BY-SA 3.0
Bank Państwa w Łodzi (obecnie łódzki oddział NBP)

Architektura modernistyczna

Od lat 20. XX wieku w Łodzi zaczęto wznosić budynki o cechach modernistycznych. Wiele z tych budynków uznano za zabytki. Przykładami budynków w tym stylu są:

Cmentarze

W Łodzi znajduje się wiele cmentarzy. Najstarsze, z dużą ilością cennej architektury sepulkralnej, to zespół cmentarzy przy ul. Ogrodowej (katolicki, prawosławny i ewangelicki)[116] oraz położona w północnej części miasta nekropolia żydowska (42 ha, ponad 200 tys. pochowanych), z największą na świecie żydowską budowlą cmentarną jednego z czołowych łódzkich fabrykantów XIX wieku (Mauzoleum Izraela Poznańskiego).

Zieleń miejska

Najstarszym parkiem w Łodzi jest park Źródliska o powierzchni 17,2 ha, który założono w 1840 roku. Na terenie parku Źródliska zlokalizowana jest łódzka palmiarnia będąca organizacyjnie częścią Łódzkiego Ogrodu Botanicznego – położonego w pobliżu parku im. Józefa Piłsudskiego[117]. Na terenie miasta znajdują się również lasy komunalne zarządzane przez „Leśnictwo Miejskie Łódź”, m.in. Las Łagiewnicki oraz lasy na Lublinku i w Rudzie Pabianickiej[118]. Las Łagiewnicki jest częścią Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich. W Łagiewnikach istnieje jeden z dwóch łódzkich rezerwatów przyrodyrezerwat „Las Łagiewnicki”. Drugim rezerwatem jest leżący na Polesiu rezerwat „Polesie Konstantynowskie”.

Udział parków, zieleńców i terenów zieleni osiedlowej w powierzchni ogółem miasta wynosi 5,7% (wg stanu na 31.12.2019 r.)[6].

Turystyka

Atrakcje turystyczne

Manufaktura – widok na rynek
Kamień upamiętniający pierwszy mecz ligowy na ziemiach polskich, ul. Wodna
  • Ulica Piotrkowska (dług. 4,2 km), szczególnie na odcinku od pl. Wolności do skrzyżowania z al. J. Piłsudskiego. Układ urbanistyczny ulicy Piotrkowskiej jest wpisany do rejestru zabytków[119].
  • Księży Młyn – dzielnica, która przetrwała w sposób niemal kompletny w stanie z okresu rozkwitu przemysłowej Łodzi; między ul. Tymienieckiego, Przędzalnianą, Fabryczną, Kilińskiego
  • Centrum Manufaktura – największy obiekt handlowo-usługowo-rozrywkowo-kulturalny w Polsce
  • Pałac Izraela K. Poznańskiego (Muzeum Miasta Łodzi) – największa rezydencja fabrykancka w Polsce
  • Cmentarz Żydowski – jedna z największych nekropoli żydowskich w Europie
  • Off Piotrkowska (ul. Piotrkowska 138/140)
  • Muzeum Kanału „Dętka” – podziemny, owalny zbiornik na wodę, wybudowany w 1926 r. z myślą o płukaniu sieci kanalizacyjnej w centrum miasta
  • Biała Fabryka L. Geyera (Centralne Muzeum Włókiennictwa) oraz znajdujący się obok Skansen Łódzkiej Architektury Drewnianej
  • Wielkoformatowe murale – Galeria Urban Forms
  • Galeria Wielkich Łodzian – grupa plenerowych rzeźb z brązu w ciągu ul. Piotrkowskiej (pomiędzy pl. Wolności a al. J. Piłsudskiego), upamiętniających sławne osoby związane z Łodzią, według zamysłu i realizacji łódzkiego performera – Marcela Szytenchelma,
  • Aleja Gwiazd, na chodniku po obu stronach ul. Piotrkowskiej, pomiędzy ulicą 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina.
  • Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci, w ciągu bruku fragmentu ul. Piotrkowskiej (od ul. J. Tuwima do al. J. Piłsudskiego).
  • Aquapark Fala – największy aquapark w Polsce.
  • Łódzkie ZOO – założone w 1938 r. na terenach będących pozostałością Puszczy Łódzkiej.
  • Łódź Bajkowa – szlak spacerowy śladami małych pomników przedstawiających postaci z seriali dla dzieci Studia Małych Form Filmowych Se-ma-for.
  • Łódzki Ogród Botaniczny – gdzie na powierzchni 64 ha rosną gatunki flory rodzimej oraz liczne rośliny obcego pochodzenia, zebrane w 9 działach tematycznych: flora polska, ogród japoński, systematyka roślin zielonych, alpinarium, arboretum, rośliny ozdobne, rośliny lecznicze i przemysłowe, biologia roślin i dział zieleni parkowej.
  • Palmiarnia Łódzka – zlokalizowana w najstarszym parku miejskim w Łodzi (Źródliska). Spadkobierczyni kolekcji roślin – przede wszystkim palm – z oranżerii fabrykantów i carskich urzędników.
  • Las Łagiewnicki – las miejski, położony na powierzchni 1205,45 ha, z wydzielonym fragmentem mającym status rezerwatu i ośrodkiem rekreacyjno-wypoczynkowym „Arturówek” oraz szlakami dla turystów. Jeden z największych kompleksów leśnych znajdującym się w granicach miasta w Europie.
  • Parki w Łodzi – w Łodzi znajduje się ponad 30 parków, które pełnią wiele funkcji ekologicznych i społecznych i są nieocenionym elementem struktury miasta.
  • Rudzka Góra – z trasami dla rowerów górskich, 800-metrowym torem saneczkowym i znajdującą się u jej podnóża stylową bacówką.
  • Jedno z największych graffiti na świecie, umieszczone na ścianie budynku przy ul. Piotrkowskiej 152. W momencie ukończenia (w 2001) największe na świecie; wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa.
  • Centrum Nauki i Techniki EC1 – interaktywna, różnorodna tematycznie ekspozycja zlokalizowana w budynkach dawnej Elektrowni Łódzkiej.
  • Podmiejskie linie tramwajowe
    • 43 (łącząca Łódź z Konstantynowem Łódzkim i Lutomierskiem) – przebiegająca wśród pól i wzniesień, z przejazdem przez jeden z nielicznych w Polsce kratownicowy most tramwajowy z lat 30. XX w. na rzece Ner przed Lutomierskiem (zdjęcia), w letnie niedziele obsługiwana taborem zabytkowym[120],
    • 46 (łącząca Łódź ze Zgierzem i Ozorkowem) – najdłuższa w Polsce i druga z najdłuższych w Europie (długość 29 km), również ciekawy widokowo most tramwajowy w Ozorkowie.
  • Kamień upamiętniający pierwszy mecz ligowy na ziemiach polskich (3 kwietnia 1927), rozegrany między ŁKS i Klubem Turystów przy ul. Wodnej 34, zakończony wynikiem 2:0 dla ŁKS.

Hotele

Hotel Polonia Palast, ul. G. Narutowicza 38
DoubleTree by Hilton

Gospodarka

Red Tower – siedziba mBanku
Biurowiec Infosys przy ulicy Pomorskiej

Przemysł włókienniczy, który stworzył potęgę Łodzi, ma coraz mniejsze znaczenie. Z liczących się w tej branży, pozostały m.in. Redan S.A., Monnari i Zakłady Tekstylno-Konfekcyjne Teofilów.

Obecnie szczególne znaczenie dla miasta mają rozwój nowych technologii, infrastruktury oraz pozyskiwanie inwestorów w trzech branżach: centra usług dla zaplecza biznesowego (tzw. BPO – Business Process Outsourcing), logistyka i AGD.

Swoje siedziby w Łodzi mają firmy należące do mBank, centra usług biurowych GE Money Bank i Infosys. W Łodzi powstała i działa Grupa Atlas.

Łódzką domeną stała się produkcja sprzętu AGD. W Łodzi zainwestowali m.in. Merloni Indesit i Bosch/Siemens oraz ich poddostawcy.

W ciągu ostatnich lat w Łodzi zainwestowali też: Gillette (największa na świecie fabryka tej firmy jest w Łodzi), VF Corporation, ABB, Pelion Healthcare Group (wcześniej działająca pod nazwą Polska Grupa Farmaceutyczna)[121], Hutchinson, Ericpol, TP SA czy Comarch. Accenture utworzyło w Łodzi swoje centrum[122], a bank Citi Handlowy Centrum Operacji[123]. W 2007 roku amerykańska firma informatyczna Dell wybudowała w mieście fabrykę.

Powstały też centra handlowo-rekreacyjne, m.in. „M1”, „Galeria Łódzka”, „Sukcesja” i „Manufaktura” (zajmująca powierzchnię 27 ha). W marcu 2010 roku otwarto centrum handlowe „Port Łódź”, którego głównym najemcą jest IKEA. „Manufaktura” i „Port Łódź” należą do największych centrów handlowych w Polsce.

Transport

Docelowy układ dróg wokół Łodzi
Ul. Andrzeja Struga; na pierwszym planie skrzyżowanie z ul. Wólczańską, w głębi skrzyżowanie z al. Kościuszki
Dworce autobusowe
Dworzec Autobusowy Łódź Kaliska (rok 2015)
Dworzec Autobusowy Łódź Fabryczna (rok 2016)
Stacje kolejowe
Dworzec Łódź Fabryczna (rok 2017)
Pociąg ŁKA na podziemnej stacji Łódź Fabryczna (rok 2016)
Przystanek Łódź Niciarniana (rok 2016)
Dworzec Łódź Widzew (rok 2015)
Dworzec Łódź Kaliska – hala (rok 2015)
Pociągi na stacji Łódź Kaliska (rok 2016)
Dworzec Łódź Żabieniec (rok 2006)
Dworzec Łódź Chojny (rok 2017)

Transport drogowy

Łódź stanowi węzeł komunikacyjny. Przez miasto i w jego pobliżu przebiegają autostrady, drogi ekspresowe i drogi krajowe:

Dworce autobusowe

Transport kolejowy

Pierwszą „łódzką” stacją były Rokiciny na Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej otwarte w 1846 roku. Była to najbliższa stacja kolejowa w okolicach Łodzi. Komunikację z oddalonymi o 30 km Rokicinami zapewniały wozy konne. Na terenie miasta pociągi pojawiły się w 1866 roku, na tak zwanej linii fabryczno-łódzkiej – odnodze Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej od stacji w Koluszkach. W Łodzi znajduje się 18 stacji i przystanków kolejowych. Najbardziej znane to Łódź Fabryczna i Łódź Kaliska. Jedynym łódzkim dworcem czołowym jest Łódź Fabryczna, pozostałe to przelotowo-czołowe lub przelotowe. Od 16 października 2011 roku do 11 grudnia 2016 roku dworzec Łódź Fabryczna, w związku z przebudową na stację podziemną, był zamknięty[124][125].

Stacje i przystanki kolejowe

Na terenie województwa łódzkiego działa Łódzka Kolej Aglomeracyjna (ŁKA). Przewoźnik rozpoczął swoją działalność w 2014 r. Linie ŁKA są obsługiwane przez składy typu Flirt 3 i Newag Impuls.

Transport miejski

Terminal I lotniska Łódź-Lublinek (rok 2012)

Podstawą komunikacji miejskiej jest 58 linii autobusowych (w tym 7 nocnych) i 19 linii tramwajowych (w tym 3 podmiejskie). Tabor autobusowy jest niemal w 90% niskopodłogowy, w dodatku relatywnie nowy – w zasadzie co roku dochodzi do wymiany części pojazdów co sprawia, że autobusy jeżdżące w barwach MPK Łódź są jednymi z najmłodszych w Polsce (średni wiek wszystkich pojazdów to ca. 7 lat). Coraz większy procent autobusów wyposażonych jest w klimatyzację. Po ulicach Łodzi jeździ także 47 całkowicie niskopodłogowych tramwajów typu Bombardier Cityrunner, Pesa Tramicus 122N i Pesa Swing 122NaL, które obsługują cztery linie tramwajowe – 10, 11, 12 i 14. Większość taboru tramwajowego stanowią pojazdy Konstal 805Na, z których część przeszła modernizację w Zakładzie Techniki MPK-Łódź (najświeższy projekt i wzór wagonu zaprezentowano w czerwcu 2011 roku).

Łódzkie tramwaje należą do najstarszych w Polsce. W momencie ich uruchomienia 23 grudnia 1898 r. były pierwszymi elektrycznymi na obszarze zaboru rosyjskiego i dziesiątymi na obszarze całego Cesarstwa Rosyjskiego. W Łodzi nigdy nie kursowały tramwaje konne, choć były takie plany[126].

Od 1 lipca 2008 roku kursuje Łódzki Tramwaj Regionalny (na osi północ-południe), który działa w granicach miasta, a docelowo miał połączyć Zgierz, Łódź i Pabianice. Ze względów finansowych sąsiednie gminy wycofały się z inwestycji. Całkowity jej koszt może przekroczyć 265 mln zł – połowę tej sumy wyłożył Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, jednak nadal pozostałe koszty okazały się zbyt duże dla budżetów Zgierza, Pabianic i gminy Ksawerów. Drugą osią jest Trasa W-Z (wschód-zachód). Punktem przesiadkowym dla obu ciągów tramwajowych jest Dworzec Tramwajowy Centrum.

Transport lotniczy

Miasto posiada lotnisko międzynarodowe – port lotniczy Łódź-Lublinek im. Władysława Reymonta.

W 1991 przy ul. Rzgowskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko Łódź, a w 2008 przy ul. Pabianickiej również sanitarne lądowisko Łódź-Szpital im. Mikołaja Kopernika.

Drogi i szlaki rowerowe

Długość dróg rowerowych w Łodzi wynosi około 190 km, a długość ścieżek dla rowerzystów na terenach parków i w lasach miejskich około 14 km (1 stycznia 2019)[127]. Przez obszar miasta przebiegają trasy ośmiu szlaków rowerowych[128], m.in. szlaku po Parku Krajobrazowym Wzniesień Łódzkich i Łódzkiej Magistrali Rowerowej.

Bezpieczeństwo publiczne

Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 1 i Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Łodzi

W Łodzi znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[129].

Opieka zdrowotna

Przychodnia zdrowia
przy ul. Curie-Skłodowskiej
Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna przy ul. Wodnej

Łódź jest jednym z większych ośrodków medycznych w Polsce. Posiada szpitale i kliniki o znaczeniu krajowym (w tym Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki oraz kierowany przez UM Centralny Szpital Weteranów) oraz znaczną liczbę państwowych i prywatnych przychodni i ośrodków zdrowia.

Wykaz szpitali państwowych i publicznych[130] (2015):

Kultura

Filharmonia Łódzka, ul. G. Narutowicza 20
Ulica Piotrkowska w czasie festiwalu kinetycznej sztuki światła „Light Move Festival
Zespół Dżem podczas koncertu w łódzkim klubie muzycznym „Dekompresja”
Koncert podczas festiwalu Yapa
Członkowie Stowarzyszenia Śpiewaczego „Echo”

Łódź to również ośrodek kulturalny, pełen różnego rodzaju imprez muzycznych, teatralnych, literackich, plastycznych i filmowych. Tu rokrocznie odbywa się kilkadziesiąt festiwali i przeglądów (m.in. Explorers Festiwal czy Festiwal Nauki, Techniki i Sztuki).

W mieście funkcjonuje 20 placówek muzealnych, z unikalnym w Europie Centralnym Muzeum Włókiennictwa, oraz Muzeum Sztuki – posiadającym najbogatsze w Polsce zbiory sztuki współczesnej. Działa też wiele teatrów (m.in. Teatr Wielki, Teatr Muzyczny, teatry dramatyczne, teatry dla dzieci), Filharmonia (w wybudowanym w 2004 futurystycznym gmachu, nawiązującym jednak fasadą do dawnego budynku filharmonii), kina i galerie.

Licznie odwiedzanym przez publiczność wydarzeniem artystycznym są Łódzkie Spotkania Baletowe. Co dwa lata – na scenie łódzkiego Teatru Wielkiego – prezentowane są najnowsze trendy w światowym balecie.

Centrum kulturalnym miasta jest linia ulic PiłsudskiegoPiotrkowskaKościuszki/Zachodnia, aż do Pałacu Poznańskiego i usytuowanej tuż za nim – na terenach dawnego imperium włókienniczego fabrykanta Izraela Poznańskiego – „Manufaktury”. W tych starych budynkach z czerwonej cegły powstało centrum handlu, usług, biznesu, nauki, mody, kultury i sztuki.

Na Piotrkowskiej, wraz z przecinającymi ją ulicami, obok dużej liczby małych pubów i restauracji, a latem ogródków piwnych, których tradycje sięgają XIX w., znajdują się salony mody, kina, teatry, filharmonia, galerie sztuki, muzea. Coraz więcej jest także luksusowych sklepów i banków.

Łódź kandydowała do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016 (w 2010 nie została zakwalifikowana do II etapu konkursu).

Łódzkie galerie sztuki (np. Galeria Wschodnia, Atlas Sztuki, Galeria Willa lub Ośrodek Propagandy Sztuki) prezentują sztukę różnych dyscyplin, m.in. sztukę akcji, performance, instalacje, sztukę wideo, multimedia, fotografie, film, sztukę obiektu.

Łódź w kulturze i sztuce

Łodzi swoją twórczość poświęciło wielu polskich poetów i pisarzy, m.in.[131]:

Łodzi poświęconych zostało także wiele powieści. Najsłynniejszą jest Ziemia obiecana Władysława Reymonta. Z kolei Israel Joszua Singer przedstawił Łódź z perspektywy żydowskiej w powieści Bracia Aszkenazy.

Łódzkie legendy

Muzyka

Duże koncerty muzyczne urządza się głównie w Atlas Arenie, Klubie Wytwórnia czy na obszarze Off Piotrkowska. Mniejsze koncerty odbywają się natomiast w wielu klubach muzycznych, pubach lub w plenerze (np. na ul. 6 Sierpnia)[135]. Przez wiele lat, w okresie 2001–2014, jednym z najbardziej znaczących klubów muzycznych była znajdująca się przy ul. Limanowskiego Dekompresja.

Od roku 1886 do dziś funkcjonuje Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia”, które reprezentuje Łódź na wielu koncertach w Polsce, jak i na świecie (np. w czerwcu 2007 wyjechali na koncerty do Austrii, w listopadzie 2009 do Czech).

Od 1915 na terenie Łodzi działała Łódzka Orkiestra Symfoniczna, następnie przekształcona w 1949 w Filharmonię Łódzką im. Artura Rubinsteina.

Na terenie Łodzi odbywa się rocznie wiele konkursów i festiwali muzycznych, do większych można zaliczyć:

Zespoły muzyczne

Z Łodzi pochodzi wiele znanych zespołów muzycznych, między innymi:

Chóry
  • Akademicki Chór Politechniki Łódzkiej
  • Chór Uniwersytetu Medycznego
  • Akademicki Chór Uniwersytetu Łódzkiego
  • Akademicki Chór Kameralny Społecznej Akademii Nauk
  • Chór Żydowski CLIL
  • Chór diecezji śląsko-łódzkiej kościoła mariawitów
  • Con Vigore
  • Chór All’antico
  • Chór kameralny Vivid Singers
  • Chór Good News Singers
  • Chór Nauczycielski w Łodzi
  • Młodzieżowy Chór Żeński Iuvenales Cantores Lodzienses
  • Chór Dziecięcy Miasta Łodzi
  • Mały Chór Wielkich Serc
  • Chór 8 dzień
  • Schola Gregoriańska Studium Muzyki Kościelnej Archidiecezji Łódzkiej
  • Stowarzyszenie Śpiewacze „Harmonia”
  • Stowarzyszenie Śpiewacze im. Stanisława Moniuszki w Łodzi
  • Chór kameralny Stowarzyszenia Śpiewaczego „Canto Sonoro” im. Zygmunta Gzelli
  • Verdiana – Łódzki Chór Teatralny
  • Chłopięcy Chór Kameralny „Chcemy śpiewać”
  • Chór młodzieżowy ogólnokształcącej szkoły muzycznej I i II st. im. Henryka Wieniawskiego
  • Chór dla (nie)opornych przy Filharmonii Łódzkiej

Literatura

W mieście działa Dom Literatury w Łodzi, który regularnie organizuje spotkania z autorami, spotkania poetyckie, warsztaty pisarskie, spotkania dyskusyjne, koncerty muzyczne i podobne[136]. Wydaje również książki, głównie tomiki poezji młodych, jak i również bardziej znanych poetów. Przy czym, publikacje ukazują się w większości w języku polskim, ale także w języku angielskim[137]. Dom Literatury ściśle współpracuje z łódzkim oddziałem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich[138].

W Łodzi odbywa się regularnie wiele festiwali i konkursów związanych z literaturą, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Jacka Bierezina, Puls Literatury[139], Salon Ciekawej Książki[140] czy Ogólnopolski Konkurs na Prozę Poetycką im. Witolda Sułkowskiego[141]. Co roku wręczana jest Nagroda Literacka im. Juliana Tuwima.

Festiwale i przeglądy

Rokrocznie w Łodzi odbywa się kilkadziesiąt festiwali i przeglądów, m.in.: Łódzkie Spotkania Baletowe, Festiwal Łódź Czterech Kultur, Międzynarodowy Festiwal Fotografii, Light Move Festival, Międzynarodowy Festiwal Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych, Łódź Biennale, Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier, Łódź Design Festival, Forum Kina Europejskiego „Cinergia”, Transatlantyk.

Kinematografia

Miasto było określane mianem „HollyŁódź”[142]. W łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych zrealizowano w drugiej połowie XX w. większość polskich filmów fabularnych. Tradycje, tej zlikwidowanej wytwórni, z powodzeniem kontynuuje studio Opus Film. W Wytwórni Filmów Oświatowych powstają filmy edukacyjne i znakomite dokumenty np. nagrodzony Europejską Nagrodą Filmową Felix Usłyszcie mój krzyk Macieja Drygasa. W słynnym Studio Małych Form Filmowych Se-ma-for powstawały znakomite animowane seriale dla dzieci Miś Uszatek, Przygody Misia Colargola, Zaczarowany ołówek, Kot Filemon, a także Plastusiowy pamiętnik czy Opowiadania Muminków. W Se-ma-forze Zbigniew Rybczyński zrealizował film Tango, za który otrzymał Oscara. Po likwidacji państwowego Semafora, jego tradycje przejęła spółka realizatorów Se-ma-for Produkcja Filmowa. Powstał tu między innymi znakomicie przyjęty na całym świecie lalkowy film Piotruś i wilk. Film ten zdobył Oscara w kategorii animowanego krótkiego metrażu za rok 2007[143].

Tu istnieje Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna, gdzie pierwsze swoje zawodowe kroki stawiali m.in. Andrzej Wajda, Roman Polański, Krzysztof Kieślowski, Jan Machulski i Jerzy Antczak.

31 października 2017 dyrektor generalny UNESCO Irina Bokowa ogłosiła listę 64 miast przyjętych do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO (UCCN), wśród których znalazła się Łódź, otrzymując tym samym tytuł Miasta Filmu. Razem z nią tytuł Miasta Filmu otrzymały również Bristol, Yamagata, Qingdao i Terrassa[144][145].

Łódź wielokrotnie użyczała swoich ulic jako planów filmowych, które zostały zidentyfikowane i opisane w publikacji M. Kronenberga, M. Wawrzyniak i A. Jonas pt. Przewodnik po filmowej Łodzi[146].

Kina

Dawne kino Bałtyk, ul. G. Narutowicza 20 (w poprzecznej oficynie)
Teatr Wielki na pl. H. Dąbrowskiego

1 sierpnia 1896 na terenie parku Helenów miał miejsce pierwszy łódzki pokaz filmowy. W 1899 w kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 120 powstało pierwsze stałe łódzkie kino. W 1908 zbudowano pierwszy obiekt od początku przeznaczony dla potrzeb pokazów filmowych – kino Odeon[147][148]. W 1913 w parku Helenów otworzono pierwsze kino „w plenerze”, a w 1929 Splendid został pierwszym w Łodzi stałym kinem dźwiękowym[149][150]. W 1914 było w Łodzi siedemnaście stałych kin, pod koniec okresu międzywojennego trzydzieści, a w roku 1973 trzydzieści pięć[151]. W 1960 powstał Miejski Zarząd Kin w Łodzi[150]. W 1967 oddano do użytku, po modernizacji, kino Bałtyk, które było wówczas najnowocześniejszym kinem w Polsce[152]. Pierwszy łódzki multipleks rozpoczął działalność w 2001 (Silver Screen)[151].

Teatry

Antoni Żuliński i Tamara Pasławska na scenie Teatru Powszechnego (1948)

W Łodzi w wielu miejscach można obcować ze sztuką teatralną. Działają tu teatry dramatyczne, muzyczne, eksperymentalne, lalkowe. Znajduje się tu także Teatr Wielki, będący drugim pod względem wielkości gmachem operowym w kraju i jednym z największych w Europie – ponad 1300 miejsc na widowni. Zainaugurował on swoją działalność w 1967 r. i do tej pory przygotował ponad 240 premier. W bieżącym repertuarze Teatru Wielkiego znajduje się kilkanaście oper, baletów, operetek – od klasyki po dzieła współczesne.

Muzea

Muzeum Sztuki – Sala Neoplastyczna Władysława Strzemińskiego

Wśród licznych placówek muzealnych, które znajdują się w Łodzi, są m.in.:

Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne

Oświata i nauka

Willa Oskara Zieglera – siedziba Łódzkiego Towarzystwa Naukowego

W Łodzi funkcjonuje oddział Polskiej Akademii Nauk[154]. W mieście istnieje obecnie (2012) 28 uczelni (6 państwowych i 22 niepubliczne) oraz szereg instytutów badawczo-naukowych.

Biblioteki

Na terenie miasta działają biblioteki prowadzone przez szkoły, instytucje naukowe, samorząd województwa łódzkiego, a także samorząd Łodzi[155]. Część łódzkich bibliotek tworzy Łódzką Akademicką Sieć Biblioteczną[156].

Lista bibliotek szkół wyższych:

Lista innych bibliotek:

Religia

Pierwszym łódzkim biskupstwem była powstała w 1910 kustodia łódzka Kościoła Katolickiego Mariawitów, jej ordynariuszem był bp Leon Maria Andrzej Gołębiowski[158]. Od 10 grudnia 1920 r. istnieje rzymskokatolicka diecezja łódzka. Erygowana została przez papieża Benedykta XV bullą „Christi Domini”. Jan Paweł II 25 marca 1992 r. bulląTotus Tuus Poloniae Populus” podniósł Łódź do rangi archidiecezji podległej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. 24 lutego 2004 r. ustanowiona została metropolia łódzka Kościoła rzymskokatolickiego.

W Łodzi swoją siedzibę ma również diecezja łódzko-poznańska Kościoła prawosławnego – jedna z 6 diecezji w Polsce, utworzona w 1948 roku (zajmuje największą powierzchnię). W Łodzi znajduje się także siedziba diecezji śląsko-łódzkiej Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.

Oprócz tego na terenie miasta znajdują się także parafie i zbory innych wyznań katolickich i protestanckich (w tym dwa zbory Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego[159]), siedziba gminy żydowskiej, ośrodki zen szkoły Kwan Um, buddyzmu Diamentowej Drogi oraz innych związków wyznaniowych. W mieście działalność kaznodziejską prowadzi również 30 zborów Świadków Jehowy[160].

Wiele kościołów zostało wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych Łodzi.

Sport

Sport
Atlas Arena – hala widowiskowo-sportowa
Stadion ŁKS Łódź (pozostałe trybuny w budowie)
Plakat reklamujący imprezy sportowe w czasie łódzkiego okręgowego Zlotu Sokołów w Zgierzu w 1928 roku
Atlas Arena: Mistrzostwa Europy 2009. Mecz o brązowy medal Polska-Niemcy (3:0)

Pierwsze organizacje sportowe w Łodzi tworzyły się już w XIX wieku. W 1824 powstało Łódzkie Towarzystwo Strzeleckie, założone przez niemieckich majstrów i rzemieślników – w 1845 w parku Źródliska otworzono stałą strzelnicę. W 1886 miłośnicy jazdy na welocypedach stworzyli Towarzystwo Cyklistów, a w 1892 w parku helenowskim zbudowano tor kolarski. W 1906 powstał tam tor o długości 400 m, który zaczął konkurować z podobnym obiektem na Dynasach, stając się szybko wiodącym centrum sportów rowerowych. Wkrótce został uznany za najnowocześniejszy i największy tor kolarski w zaborze rosyjskim (z tego względu zorganizowano tam 8 września 1912 międzynarodowe zawody kolarskie z udziałem rowerzystów z Niemiec, Francji, Stanów Zjednoczonych i Związku Południowej Afryki)[161]. W latach 90. XIX wieku powstały również kluby gimnastyczne (Towarzystwo Gimnastyczne „Siła” w 1896, Stowarzyszenie Sportowe „Union” w 1897) oraz Towarzystwo Zachęty Wyścigów Konnych (od 1907 w Rudzie Pabianickiejw pobliżu obecnej ulicy Konnej – istniał tor wyścigów konnych)[162]. W 1903 założono Łódzkie Towarzystwo Zwolenników Gry Szachowej[163]. Do pionierów łódzkiej gimnastyki należał Aleksander Surowiecki, który prowadził lekcje w prywatnym zakładzie gimnastyki mieszczącym się przy ówczesnej ul. Mikołajewskiej, a obecnie Sienkiewicza. Jedną z pierwszych organizacji sportowych, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Łodzi założyli członkowie Towarzystwa Krzewienia Oświaty 20 grudnia 1905 roku[164]. Jej celem była popularyzacja sportu oraz aktywności fizycznej wśród szerokich kręgów społeczeństwa polskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym wychowankami łódzkiego Sokoła byli m.in. mistrz Europy w boksie z 1937 roku Henryk Chmielewski oraz Józef Pisarski, wielokrotny mistrz Polski w boksie i wicemistrz Europy z 1939 roku, olimpijczyk[165].

16 maja 1912 został otwarty nowy stadion Łódzkiego Klubu Sportowego, na którym zorganizowano masową imprezę sportową pd nazwą „Igrzyska Olimpijskie w Łodzi”. Wybuch I wojny światowej nie ograniczył rozwoju sportu w Łodzi. W marcu 1915 środowisko kupieckie niemieckich mieszkańców miasta powołało Towarzystwo Sportowe „Sturm”, w ramach którego działały sekcje lekkiej atletyki i piłki nożnej. W czerwcu 1916 niemieckie mieszczaństwo zorganizowało również Łódzkie Towarzystwo Gimnastyczne „Polonia” z sekcjami gimnastyczną i piłki nożnej. Dużą aktywność na polu sportu przejawiała też łódzka społeczność żydowska. 1 kwietnia 1915 założone zostało Żydowskie Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „1913 Roku”, liczące ok. 800 członków – głównie młodzież. Uprawiano tam gimnastykę, piłkę nożną, kolarstwo i tenis ziemny. W dniach 25–26 grudnia 1916 w hali Hazomir odbył się I Zjazd Żydowskich Towarzystw Gimnastycznych, podczas którego powołano Centralny Związek Żydowskich Towarzystw Gimnastyczno-Sportowych z siedzibą w Łodzi. Środowisko polskie natomiast zorganizowało 7 sierpnia 1916 Polskie Towarzystwo Gimnastyczne, w ramach którego uprawiano gimnastykę, lekkoatletykę, kolarstwo, łyżwiarstwo, szermierkę i tenis[161].

Kluby sportowe działające w Łodzi:

Ludzie związani z Łodzią[166]

Laureaci Nagród Miasta Łodzi

Nagroda Miasta Łodzi jest przyznawana od 1927 roku.

Źródło: Strona BIP Urzędu Miasta Łodzi: Nagrody Miasta Łodzi[167]

Honorowi Obywatele Miasta Łodzi

Lista osób, którym nadano tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łodzi[168]:

Łodzianie – Sprawiedliwi wśród Narodów Świata

(lista niepełna)

Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie

Spis miast, które zawarły porozumienie o partnerstwie z Łodzią[169]:

MiastoKrajData podpisania umowy
 Barreiro Portugalia1996-09-03
 Chemnitz Niemcy2003-04-11[c]
 Chengdu Chiny2015-06-29
 Iwanowo Rosja1992-01-21
 Kaliningrad Rosja2002-03-06
 Kanton Chiny2014-08-20
 Lwów Ukraina2003-11-28
 Lyon Francja1991-07-18
 Mińsk Białoruś1992-01-18
 Murcja Hiszpania1999-10-14
 Odessa Ukraina1993-05-07
 Örebro Szwecja2001-08-25
 Puebla Meksyk1996-07-11
 Rustawi Gruzja1995-06-27
 Segedyn Węgry2008-05-19
 Stuttgart Niemcy1988-09-26
 Tampere Finlandia1996-10-28
 Tel Awiw-Jafa Izrael1994-09-13
 Tiencin Chiny1994-10-11
 Wilno Litwa1991-01-22

Zobacz też

Uwagi

  1. Wyróżnik ED wprowadzono w 2016 dla nowo rejestrowanych motocykli; Dla motocykli skończyło się „L”. Nowe tablice rejestracyjne bez EL, expressilustrowany.pl, 2016-09-16.
  2. 854 003 według szacunku GUS, 854 261 według danych z Narodowego Spisu Powszechnego z 6 grudnia 1988; Włodzimierz Obraniak: Ludność Łodzi i innych wielkich miast w Polsce w latach 1984–2006. Łódź: Urząd Statystyczny w Łodzi, 2007.
  3. Współpraca od 1972, potwierdzona oficjalnie w 1974; Chemnitz, archiwum.uml.lodz.pl.

Przypisy

  1. a b c d Ireneusz Budzyński – kierujący. Powierzchnia, ludność oraz lokaty według miast. „Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.”, s. 177, 2013. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. [dostęp 2020-04-01]. 
  2. a b c Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2020). stat.gov.pl. [dostęp 2021-05-08].
  3. Łódź kreuje – jest nowe logo i hasło miasta. lodz.naszemiasto.pl. [dostęp 2018-01-06].
  4. Urząd Miasta Łodzi. uml.lodz.pl. [dostęp 2012-10-18].
  5. Tożsamość i historia Łodzi – Urząd Miasta Łodzi, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  6. a b GUS, Łódź w liczbach 2020, lodz.stat.gov.pl [dostęp 2021-01-03] (pol.).
  7. Łódź – Unia Metropolii Polskich, „archive.is”, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17].
  8. Związek Miast Polskich, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  9. Wyszukiwarka uchwał – BIP Łódź, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  10. member detail, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  11. Zdrowe miasto – Urząd Miasta Łodzi, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  12. a b Wayback Machine, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  13. Urząd Miasta Łodzi :: serwis BIP, 17 października 2017 [dostęp 2017-10-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-17].
  14. Wayback Machine, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  15. Agnieszka Magnuszewska, Na Księżym Młynie odkryto 19. podziemną rzekę w Łodzi Lamus, „Dziennik Łódzki”, 5 czerwca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  16. WeatherOnline. [dostęp 2017-01-01].
  17. Rymut 2013 ↓, s. 380.
  18. Waldemar Bieżanowski: Łódka i inne rzeki łódzkie, s. 7.
  19. Ryszard Rosin: Nazwa, założyciel, herb, [w:] Łódź. Dzieje miasta; Tom I. Do 1918 r. s. 59.
  20. Mirosław Jaskulski: Stare fabryki Łodzi.
  21. Waldemar Bieżanowski: Łódka i inne rzeki łódzkie, s. 6.
  22. Kazimierz Badziak: Łódź średniowieczna i nowożytna do 1918 roku, [w:] Łódź. Monografia miasta, s. 31.
  23. Bohdan Baranowski: Łódź i okolice od końca XVI do końca XVIII w, [w:] Łódź. Dzieje miasta; Tom I. Do 1918 r. s. 111.
  24. Maria Nartonowicz-Kot: Lata drugiej wojny światowej i okupacji w Łodzi, [w:] Łódź. Monografia miasta, s. 190.
  25. Historia miasta – II Wojna Światowa, Urząd Mista Łodzi [dostęp 2018-01-06] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-05].
  26. Geneza włókiennictwa akademickiego – Politechnika Łódzka, Wydział Technologii Materiałowych i Wzornictwa Tekstyliów, studia Łódź, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  27. Sekcja turystyczna TPŁ. tplodzi.eu. [dostęp 2018-01-06].
  28. a b Oskar Flatt: Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysłowym, s. 12.
  29. Dzieje najdawniejsze, 10 września 2017 [dostęp 2017-09-10] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-10].
  30. Przemysław Waingertner, Historie znad Łódki, czyli 47 opowieści z dziejów Ziemi Obiecanej, Agencja Reklamowa Grafservice, 2009, s. 14, ISBN 978-83-929701-0-1.
  31. Nadanie Łodzi praw miejskich, 10 września 2017 [dostęp 2017-09-10] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-10].
  32. Joanna Orzechowska, Podwórka Piotrkowskiej, s. 6.
  33. Adam Stebelski. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. „Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego”. 1928, s. 15, 1929. Łódź. 
  34. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Henryk Rutkowski (red.). Warszawa: Instytut Historii PAN, 1998, s. 67. ISBN 8383301759.
  35. a b c d e f g h Kalendarium. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-10-19].
  36. Mirosław Zbigniew Wojalski: Kieszonkowa kronika dziejów Łodzi. Łódź: Widzewska Oficyna Wydawnicza „Zora”, 2004, s. 7. ISBN 83-88638-21-1.
  37. a b c d e f Agnieszka Rochmińska, Danuta Walkiewicz, Ewa Klima: Położenie Łodzi na tle systemów polityczno-administracyjnych, transportowych i osadniczych. W: Atlas Łodzi [on-line]. mapa.lodz.pl. [dostęp 2012-10-19].
  38. a b Okres upadku miasta. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-03].
  39. Oskar Flatt, op.cit., s. 16.
  40. a b c Początki przemysłu. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-05].
  41. Oskar Flatt, op.cit., s. 19.
  42. Ojcowie miasta; Rajmund Rembieliński. uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  43. a b Krzysztof Woźniak: Na wspólnym podwórku: Niemcy łódzcy. W: Na wspólnym podwórku. Łódzki tygiel kultur i wyznań. Łódź: Muzeum Miasta Łodzi, 2017, s. 45. ISBN 978-83-65026-25-5.
  44. a b J. Orzechowska, op.cit., s. 7–10.
  45. a b Rozwój przestrzenny. W: Wirtualna Łódź [on-line]. historycznie.uni.lodz.pl. [dostęp 2012-08-05].
  46. Oskar Flatt, op.cit., s. 26.
  47. Tabella Miast, Wsi, Osad, Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności. T. I: A-Ł. Warszawa: Drukarnia Łątkiewicza, 1827, s. 283. [dostęp 2015-03-11].
  48. J. Orzechowska, op.cit., s. 15.
  49. Oskar Flatt, op.cit., s. 52.
  50. a b Antoni Szram, Andrzej Wach, Janusz Wiktorowski: Łódź. Wyd. I. Łódź: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 35.
  51. J. Orzechowska, op.cit., s. 16.
  52. Kobojek 2005 ↓, s. 6.
  53. Leszczyński 2020 ↓, s. 354.
  54. Leszczyński 2020 ↓, s. 356-359.
  55. Leszczyński 2020 ↓, s. 409-431.
  56. Oskar Flatt, op.cit., s. 123–125.
  57. Kobojek 2005 ↓, s. 21.
  58. „Nowy Kurier Łódzki”. Nr 46, s. 2, 1916-02-16. 
  59. J. Orzechowska, op.cit., s. 11.
  60. Dwudziestolecie międzywojenne. W: Historia miasta [on-line]. uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  61. Kobojek 2005 ↓, s. 31.
  62. Kobojek 2005 ↓, s. 44.
  63. Mirosław Szumiło: Roman Zambrowski 1909–1977 : studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce. Warszawa: IPN, 2014, s. 112. ISBN 978-83-7629-621-0.
  64. Szymon Rudnicki: Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 464. ISBN 978-83-7666-363-0.
  65. Tadeusz Bojanowski: Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945), s. 19.
  66. Kobojek 2005 ↓, s. 57.
  67. T. Bojanowski, op.cit., s. 66–67.
  68. Kobojek 2005 ↓, s. 58.
  69. a b Kobojek 2005 ↓, s. 59.
  70. Baza: Ulice Łodzi. W: Bazy on-line [on-line]. wimbp.lodz.pl. [dostęp 2014-08-10].
  71. Maria Wardzyńska: Był rok 1939; Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. IPN Instytut Pamięci Narodowej, 2009. ​ISBN 978-83-7629-063-8​.
  72. T. Bojanowski, op.cit., s. 61.
  73. Anna Kołakowska: Hitlerowcy wysiedlili z osiedla Mireckiego 5 tys. ludzi. lodz.gazeta.pl, 2010-04-10. [dostęp 2013-10-06].
  74. Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski (praca zbiorowa). Demart, 2008. ​ISBN 978-83-7427-391-6​.
  75. Historia miasta Łodzi. W: Łódź – moje miasto [on-line]. lodz.republika.pl (web.archive.org). [dostęp 2016-09-15].
  76. Kobojek 2005 ↓, s. 62.
  77. Czesław Czubryt-Borkowski (pod kier.): Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939–1945 / Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 449. ISBN 83-217-2709-3.
  78. Tylko centralne planowanie. Szybki start fabryk. „Ilustrowana encyklopedia historii Łodzi. Lata powojenne, czasy PRL”. Zeszyt nr 11, s. 309. Łódź: Urząd Miasta Łodzi. ISSN 1731-092X. 
  79. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1945 r. o zmianie granic miasta Łodzi (Dz.U. z 1946 r. nr 4, poz. 35).
  80. Mariusz Lesław Krogulski, Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944–1956 (fragmenty), forumemjot, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-13] (pol.).
  81. Dekret z dnia 24 maja 1945 r. o utworzeniu Uniwersytetu Łódzkiego.
  82. Dekret z dnia 24 maja 1945 r. o utworzeniu Politechniki Łódzkiej.
  83. Kobojek 2005 ↓, s. 69.
  84. Akademia Muzyczna; Historia. amuz.lodz.pl. [dostęp 2018-09-30].
  85. a b Kobojek 2005 ↓, s. 105.
  86. Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź). filmpolski.pl. [dostęp 2013-10-06].
  87. Anna Gronczewska: Urodziny łódzkich gigantów. Zobacz dawny Central i Uniwersal. dzienniklodzki.pl, 2012-07-29. [dostęp 2016-03-17].
  88. Jerzy Hutek: Historia Łodzi. Mity i statystyka. Łódź: Rada Wojewódzka i Miejska SLD w Łodzi, 2012, s. 33.
  89. Specjalnie na 22 lipca: co PRL dał Łodzi, co Łódź dała PRL. „„Forum Łódź” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”)”, 2016-07-22. Łódź. 
  90. Wojciech Jankowski: Mały przewodnik po Polsce. Warszawa: Sport i Turystyka, 1983, s. 190. ISBN 83-217-2329-2.
  91. a b Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lutego 2015 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”. W: Dz.U. 2015 poz. 315 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 2015-03-06. [dostęp 2015-05-26]. (rozporządzenie weszło w życie 7 marca 2015, w dzień po dniu ogłoszenia).
  92. red: EXPO 2022 Wyniki. Buenos Aires gospodarzem Expo 2023. Sprawdź, kto wygrał wyścig po Expo. dzienniklodzki.pl, 2017-11-15. [dostęp 2019-10-22].
  93. Marcin Bereszczyński, Jarosław Kosmatka: Zielone Expo dla Łodzi. Łódź wygrała i zorganizuje EXPO Horticultural w 2024 roku. dzienniklodzki.pl, 2018-03-21. [dostęp 2019-10-22].
  94. Piotr Brzózka: Leszek Balcerowicz: Płakaliśmy nad Łodzią, ale musieliśmy uciekać z socjalizmu. dzienniklodzki.pl, 2014-11-02. [dostęp 2016-10-30].
  95. Piotr Szukalski: Sytuacja demograficzna Łodzi. Zapaść demograficzna Miasta i jej skutki dla przyszłości Łodzi. Łódź: Wydawnictwo Biblioteka, 2012, s. 27–29.
  96. P. Szukalski, op.cit., s. 22–23.
  97. P. Szukalski, op.cit., s. 30–33.
  98. Łódź w liczbach. Łódź – Dane demograficzne, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2015-12-31] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  99. Zarządzenie Nr 1964/VI/12 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 21 marca 2012 r. w sprawie nadania Regulaminu organizacyjnego Urzędu Miasta Łodzi „z późniejszymi zmianami”.
  100. Furtki Miejskie. Urząd Miasta Łodzi, Departament Obsługi i Administracji Wydział Zarządzania Kontaktami z Mieszkańcami, Oddział ds. Obsługi Mieszkańców. BIP Urzędu Miasta Łodzi. [dostęp 2012-07-31].
  101. Załącznik do uchwały Nr LVI/1068/09 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 29 kwietnia 2009 (s. 10).
  102. Jednostki pomocnicze miasta – Osiedla, BIP Łódź [dostęp 2020-03-23].
  103. Samorząd; Jednostki pomocnicze miasta – Osiedla. uml.lodz.pl. [dostęp 2020-02-22].
  104. Urząd Miasta Łodzi. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2013-03-22].
  105. Krzysztof Stefański: Ludzie którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta, s. 61.
  106. Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego; informacja o zabytku. zabytek.gov.pl. [dostęp 2015-05-26].
  107. Program „Miasto kamienic”. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2018-07-14].
  108. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 57.
  109. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 68–70.
  110. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 79.
  111. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 78.
  112. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 151.
  113. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 147.
  114. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 163.
  115. Stefański i Ciarkowski 2018 ↓, s. 177.
  116. Jan Dominikowski, Nekropolia Łodzi wielkoprzemysłowej. Cmentarz Stary przy ulicy Ogrodowej. Dzieje i sztuka 1854–1945, Łódź: Wydawnictwo Konserwatorów Dzieł Sztuki, 2004, ISBN 83-904224-5-X, OCLC 69607011.
  117. Parki i zieleńce. uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  118. Lasy. uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  119. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie. 2020-09-30. s. 43. [dostęp 2014-01-22].
  120. Tramwajowa Linia Turystyczna. kmst.mpk.lodz.pl. [dostęp 2013-10-06].
  121. O Pelionie. pelion.eu. [dostęp 2014-03-02].
  122. Accenture Delivery Centers in Poland (ang.). accenture.com. [dostęp 2018-01-06].
  123. Citi Handlowy. mlodziwlodzi.pl. [dostęp 2018-01-06].
  124. Łódź-Fabryczna. Zamykają dworzec, a co z PKS-ami?. lodz.gazeta.pl, 2011-10-07. [dostęp 2018-02-02].
  125. Roman Czubiński: Tłumy na otwarciu nowej Łodzi Fabrycznej. rynek-kolejowy.pl, 2016-12-11. [dostęp 2016-12-17].
  126. Wojciech Źródlak: Łódzkie tramwaje 1898–1998, s. 5–10.
  127. Infrastruktura; Statystyki rowerówek; 2018 – stan na 1 stycznia 2019. rowerowalodz.pl. [dostęp 2015-01-19].
  128. Szlaki rowerowe. cit.lodz.pl. [dostęp 2015-01-19].
  129. Wykaz lokalizacji dla służb 112, 997, 998. uke.gov.pl. [dostęp 2018-01-06].
  130. Placówki medyczne. W: Regionalny Serwis Informacyjny Urzędu Marszałkowskiego w Łodzi [on-line]. zdrowie.lodzkie.pl. [dostęp 2013-05-05].
  131. Kwiaty łódzkie: antologia poezji o Łodzi, Ziemowit Skibiński, Barbara Stelmaszczyk-Świontek, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1982, ISBN 83-218-0064-5, OCLC 69459811.
  132. Zdzisław Konicki, Legenda Janusza, czyli skąd pochodzi nazwa miasta Łódź, [w:] praca zbiorowa, Łódź w baśni i legendzie, Literatura, 2012, s. 23–26, ISBN 83-88-484-52-4.
  133. Przemysław Waingertner, Historie znad Łódki, Agencja Reklamowa Grafservice, 2009, s. 12, ISBN 978-83-929701-0-1.
  134. Kolumna Sieroca. Towarzystwo Przyjaciół Łodzi.
  135. Nadchodzące imprezy, zdjęcia i kluby, PartyLover Polska [dostęp 2017-09-30].
  136. Marcin Kieruzel, Dom Literatury w Łodzi, Dom Literatury [dostęp 2017-09-30].
  137. Archiwum Produkty – Dom Literatury, 5 stycznia 2018 [dostęp 2018-01-05] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-05].
  138. Kontakt | Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, 5 stycznia 2018 [dostęp 2018-01-05] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-05].
  139. Puls Literatury, pulsliteratury.pl [dostęp 2017-09-30].
  140. Alicja Zboińska: Salon Ciekawej Książki w Łodzi i.... dzienniklodzki.pl, 2018-11-16. [dostęp 2020-02-22].
  141. Marcin Kieruzel, XII Ogólnopolski Konkurs na Prozę Poetycką im. W. Sułkowskiego – Dom Literatury, „Dom Literatury”, 10 lipca 2017 [dostęp 2018-01-05].
  142. Jan Machulski: Chłopak z Hollyłódź: wspomnienia. Wyd. 2. Warszawa: Ypsylon, 1999. ISBN 83-85135-87-1.
  143. Joanna Podolska, Jakub Wiewiórski: Łódź filmowa. Łódź: Agora, 2010. ISBN 978-83-268-0038-2.
  144. Łódź Miasto Filmu | EC1, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  145. Łódź Miastem Filmu UNESCO! – Urząd Miasta Łodzi, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  146. Maciej Kronenberg, Aleksandra Jonas, Marta Wawrzyniak: Przewodnik po filmowej Łodzi. Łódź: Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju „Regio”, 2010. ISBN 978-83-929095-4-5.
  147. Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24].
  148. Historia Kina w Łodzi, 24 listopada 2017 [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2018-09-09].
  149. Ryszard Bonisławski, Joanna Podolska: Spacerownik. Śródmieście – Od Kilińskiego do Wschodniej. Łódź: Gazeta Wyborcza, 2 października 2008, s. 9.
  150. a b Anna Kaniewska: Od teatru świetlnego do multipleksu. W: Wystawy [on-line]. lodz.ap.gov.pl – Archiwum Państwowe w Łodzi, 2010-05-10. [dostęp 2016-02-29].
  151. a b Stanisław Mordwa, Aleksandra Litaszewska: Rozwój i funkcjonowanie kin w Łodzi. Łódź, 2008.
  152. Ostatni seans w kinie Bałtyk! Zamkną kultowe kino. expressilustrowany.pl, 2015-04-19. [dostęp 2019-11-10].
  153. Se-ma-for Muzeum Animacji. lodzkie.travel. [dostęp 2018-12-15].
  154. Oddział PAN w Łodzi. pan.pl. [dostęp 2016-11-19].
  155. Biblioteki i czytelnie. lodz.dlastudenta.pl. [dostęp 2014-06-22].
  156. Łódzka Akademicka Sieć Biblioteczna. biblioteki.lodz.pl. [dostęp 2014-06-22].
  157. Biblioteka Miejska w Łodzi. biblioteka.lodz.pl. [dostęp 2021-03-20].
  158. Mateusz Sidor. Starokatolicki Kościół Mariawitów. „Kronika Miasta Łodzi”. 3(82)2018. s. 68. Łódź. [dostęp 2020-11-22]. 
  159. Zbory | Diecezja Wschodnia | Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP [dostęp 2020-08-22] (pol.).
  160. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-11-23].
  161. a b Marek Żukow-Karczewski: Sport to zdrowie. Czyli gdzie i jak dbano o tężyznę fizyczną w Polsce sto lat temu. ekologia.pl. [dostęp 2016-10-28].
  162. Anna Kotecka, Tomasz Walczak: Rekreacja w dawnej Łodzi. W: O mieście [on-line]. uml.lodz.pl, 2009-01-16. [dostęp 2018-01-06].
  163. Andrzej Filipowicz: Szachy na ziemiach polskich. pzszach.org.pl, web.archive.org, 2007-01-31. [dostęp 2018-04-21].
  164. Andrzej Bogusz, Sokolstwo łódzkie 1905–1995, s. 8.
  165. A. Bogusz, op.cit., s. 40.
  166. Anna Gronczewska: Od Leszka czarnego, przez generała, do znanych polskich aktorów; [w:] „Co tydzień historia” (dodatek do „Polska. Dziennik Łódzki”), 24 XI 2016, s. 2–3.
  167. Nagrody Miasta Łodzi. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  168. Honorowi Obywatele Miasta. bip.uml.lodz.pl; Urząd Miasta Łodzi. [dostęp 2018-01-06].
  169. Miasta partnerskie Łodzi. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Łódź Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Łódź Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 52.45 N
  • S: 50.78 N
  • W: 17.95 E
  • E: 20.75 E
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Wikimedia Community Logo.svg
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
Flag of Portugal.svg
Flag of Portugal, created by Columbano Bordalo Pinheiro (1857-1929), officially adopted by Portuguese government in June 30th 1911 (in use since about November 1910). Color shades matching the RGB values officially reccomended here. (PMS values should be used for direct ink or textile; CMYK for 4-color offset printing on paper; this is an image for screen display, RGB should be used.)
Flag of Finland.svg
Flaga Finlandii
Flag of Israel.svg
Flag of Israel. Shows a Magen David (“Shield of David”) between two stripes. The Shield of David is a traditional Jewish symbol. The stripes symbolize a Jewish prayer shawl (tallit).
POL location map.svg
Autor: Hiuppo, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Location map of Poland
Godło II Rzeczypospolitej.png
Godło Rzeczypospolitej Polskiej ustalone Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach (Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980)
Łódź Niciarniana (4).JPG
Autor: Travelarz, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ten plik powstał przy wsparciu finansowym Stowarzyszenia Wikimedia Polska, w ramach realizacji Wikigrantu nr WG 2016-56. (Zgłoś swój projekt!).
Lodz Hypsometric tints.svg
Autor: KKK2352, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa hipsometryczna Łodzi.
LodzDocelowyUkladDrog.svg
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Docelowy układ dróg krajowych w Łodzi
Lodz Collage 2017 (by EL-042).png
Autor: Michał Oziębło, Licencja: CC BY-SA 4.0
Niezwykłe piękno Łodzi 2017 (Unusual beauty of Lodz 2017)
Łódź Dbam o Zdrowie Marathon 2013 06.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Łódź Dbam o Zdrowie Maraton 2013
Łódź - Muzeum Archeologiczno-Etnograficzne.JPG
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Muzeum Archeologiczno-Etnograficzne w Łodzi.
MOs810 WG 23 2016 (Zaglebiowskie Zakamarki) (LKA, Lodz Kaliska).jpg
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Łódź Kaliska. Pociągi Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej.
Ludność miasta Łodzi w latach 1985-2005.png
Autor: Jakub Zasina, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ludność miasta Łodzi w latach 1985-2005
Piramida wieku Lodz.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Łodzi, 2014
Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Ak. Poznańskiego.jpg
Fotografia przedstawia widok na kompleks fabryczny Izraela K. Poznańskiego znajdujący się przy ulicy Ogrodowej. Na teren fabryczny wchodziło się przez widoczną na fotografii bramę kojarząca się mieszkańcom z łukiem triumfalnym. Po jej prawej stronie znajduje się niewielki, elegancki budynek, który był siedzibą kantoru i biura dyrektorów firmy. W jego wnętrzu zachował się marmurowy wystrój. Po lewej strony od bramy widać pięciokondygnacyjną przędzalnię bawełny zbudowaną w latach 1877-1878. Budynek ten wzniesiony z czerwonej cegły, ma 170 metrów długości. Znajdowały się w nim pięcionawowe hale produkcyjne, w narożnikach oraz części środkowej umiejscowione zostały wieże z klatkami schodowymi, pionami wentylacyjnymi i zbiornikami przeciwpożarowymi. Gmach ten zagrał w "Ziemi obiecanej" Andrzeja Wajdy. Imperium Poznańskiego funkcjonowało od lat 70. XIX wieku do wybuchu II wojny światowej. Po jej zakończeniu zakłady fabryczne, w których skład wchodziły tkalnie, przędzalnia, bielnik i apretura, farbiarnia, drukarnia tkanin i wykończalnia, oddział naprawy i budowy maszyn, ślusarnia, odlewnia i parowozownia, gazownia, elektrownia, remiza strażacka, magazyny, bocznica kolejowa oraz kantor fabryczny, zostały znacjonalizowane i do początku lat 90. XX wieku funkcjonowały, jako Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Juliana Marchlewskiego "Poltex". Na przełomie XX i XXI wieku prywatny właściciel terenu dokonał jego rewitalizacji pod stworzenie miejsca handlowo-usługowego pod nazwą „Manufaktura”. W widocznej na fotografii przędzalni mieści się Hotel Andel’s i centrum konferencyjne.
Fotografia pochodzi z wydanego w 1896 roku albumu Bronisława Wilkoszewskiego „Widoki m. Łodzi”. Saryusz Bronisław Paweł Wilkoszewski (1847-1901), zwany "łódzkim Canaletto" był mistrzem fotografii ilustracyjnej. Udokumentował zabudowę Łodzi z końca XIX wieku przede wszystkim wille, fabryki, budynki użyteczności publicznej, obiekty sakralne, ulicę Piotrkowską. Jego zakład fotograficzny znajdował się w willi "Trianon" w Pasażu Meyera 5 (obecnie ulica Moniuszki).
Stadion Widzewa, Widok z lotu drona. Łódź Widzew 29-07-2017.jpg
Autor: Stevenlodz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stadion Widzewa, Widok z lotu drona. Łódź Widzew 29-07-2017
AtlasArena02.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY 3.0
Atlas Arena - hala widowiskowo-sportowa w Łodzi
SM Łódź Kościół św Józefa Oblubieńca NMP 2017 (10) ID 613030.jpg
Autor: Sławomir Milejski, Licencja: CC BY 3.0
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Łódź - remiza JRGnr1.jpg
Autor: Dobromila, Licencja: CC BY-SA 4.0
Remiza Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej nr 1 w Łodzi i siedziba Komendy Miejskej Państwowej Straży Pożarnej w Łodzi
Rozwój demograficzny miasta Łodzi w latach 1800-2006.png
Autor: Jakub Zasina, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rozwój demograficzny miasta Łodzi w latach 1800-2006
1853 Łódź.jpg
Plan miasta Łodzi z 1853 roku
Aleksander-Newski Lodz 2006.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to A.fiedler (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 2.5
Cerkiew pw. św. Aleksandra Newskiego w Łodzi, 2006r.
Przedzalniana 71 Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Przędzalniana 71 w Łodzi
Stadion Miejski w Łodzi - Stadion ŁKS Łódź i Budowlani Łódź S.A.jpg
Autor: Stadion Miejski w Łodzi, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stadion Miejski w Łodzi, na którym mecze ligowe i pucharowe rozgrywają piłkarze Łódzkiego Klubu Sportowego i rugbiści Budowlanych Łódź S.A.
Dzem - Concert in Lodz (2013.03.22).jpg
Autor: Maciek80, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zespół Dżem podczas koncertu w łódzkim Klubie Muzycznym „Dekompresja”, 22 marca 2013
Lodz liberation2.jpg
Tłumaczenie oryginalnego tekstu rosyjskiego "Mieszkańcy Łodzi pozdrawiają czołgistów Armii Czerwonej podczas wkraczania do miasta".
Manufaktura18.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Centrum Manufaktura
Sebastian Glapinski 2017 (Unsplash).jpg
Autor: Sebastian Glapinski platinstudio, Licencja: CC0
Sebastian Glapinski 2017
MMŁ, fotografia grupowa, „A. Męcik”, I-4749.jpg

Fotografia grupowa przedstawiająca kobiety i mężczyzn w plenerze, członków Stowarzyszenia Śpiewaczego „Echo”. Dwóch mężczyzn na pierwszym planie trzyma w dłoniach instrumenty muzyczne (mandolinyu).

Stowarzyszenie Śpiewacze „Echo” powstało w 1876 r. z inicjatywy klasowych związków zawodowych przy kościele Podwyższenia św. Krzyża w Łodzi jako chór męski pod nazwą „Chór Polski”. W 1925 r. zmieniło nazwę na Stowarzyszenie Śpiewacze „Echo”. W 1981 r. powołano chór żeński, który jest kontynuatorem tradycji stowarzyszenia.
Lodz Zabieniec.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Dworzec kolejowy "Łódź Żabieniec"
Wojewodzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Pilsudskiego Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Piłsudskiego w Łodzi
Litzmannstadt.jpg
Photo from Nazi-occupied Łódź just after its renaming for "Litzmannstadt" (1940). A board announcing a new name for a city. The sign says, "By order of the Fuhrer, this city is called Litzmannstadt".
Pl-Łódź.ogg
(c) Ralf Lotys, CC BY 3.0
Pronunciation of Łódź in Polish.
Light Move Festival35(js).jpg
Autor: Jerzy Strzelecki, Licencja: CC BY 3.0
Light Move Festival 2013 w Łodzi
Laweczka Tuwima.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Tereminal 3, Łódź Airport.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tereminal 3, Port Lotniczy Łódź
Łagiewniki Forrest in Autumn.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Las łagiewnicki jesienią
Bundesarchiv Bild 183-J09396, Lodz, Millionster Umsiedler im Wartheland.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 183-J09396 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Lodz, Millionster Umsiedler im Wartheland

Der millionste Deutsche im Wartheland angesiedelt. Im Zuge der gegenwärtig durchgeführten Umsiedlung der Schwarzmeerdeutschen im Reichsgau Wartheland ist die Zahl der Deutschen in diesem Gau auf eine Million gestiegen. Im Rahmen einer machtvollen Kundgebung in Litzmannstadt stellte Reichsstatthalter Gauleiter Greiser den millionsten deutschen Siedler den 30.000 Männern und Frauen, die zu der eindrucksvollen Veranstaltung erschienen waren, vor. In seiner Rede gab der Gauleiter eine stolze Bilanz über die Volkstumspolitik im Reichsgau Wartheland, wobei er darauf hinwies dass das Wartheland mehr als die Hälfte aller deutschen Umsiedler aus den Siedlungszonen Europas aufgenommen und in die Lebens- und Schicksalsgemeinschaft unseres Volkes übergeführt hat. Unser Bild zeigt: Blick in den Versammlungsraum während der Rede des Reichsstatthalters. Scherl Bilderdienst (Hoffmann) 16.3.44 972-44

Abgebildete Personen:

  • Greiser, Arthur: Senatspräsident von Danzig, Gauleiter Warthegau, Deutschland
Dom o Zielonych Progach.JPG
Autor: Dobromila, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Dom o Zielonych Progach, koncert podczas festiwalu YAPA 2007
Prognoza liczby ludności miasta Łodzi na lata 2010-2030.png
Autor: Jakub Zasina, Licencja: CC BY-SA 4.0
Prognoza liczby ludności Łodzi na lata 2010-2030
Górna, Łódź, Poland - panoramio (9).jpg
(c) J.Nicolas KONDA YANS…, CC BY 3.0
Górna, Łódź, Poland
Red Tower in Łódź (mBank).jpg
Autor: Guillaume Speurt from Vilnius, Lithuania, Licencja: CC BY-SA 2.0
Red Tower in Łódź (mBank)
Pesa 122NaL 1535, tram line 10, Łódź, 2016.jpg
Autor: Original uploader was User:Dp116, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pesa 122NaL 1535, tram line 10, Łódź, 2016
Infosys building patio, Łódź 2013.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Infosys patio, Łódź 2013
Sad Apelacyjny Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Sąd Okręgowy w Łodzi
Kosciol Chrzescijan Baptystow Lodz.jpg
(c) I, HuBar, CC-BY-SA-3.0
Kościół Chrześcijan Baptystów, Zbór Nawrot 27 Łódź
Archikatedra Łódź3.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to HuBar (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 2.5
Archikatedra św. Stanisława Kostki w Łodzi
Synagoga Reicherów w Łodzi-1.jpg
Autor: Małgorzata Lipska (Nevermore), Licencja: CC BY-SA 4.0
Synagoga Reicherów w Łodzi.
Kosciol ewangelicko-reformowany Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY 2.5
Parafia ewangelicko-reformowana ul. Radwańska 37 Łódź
Lodz Widzew Railway Station1.JPG
Autor: Adz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dworzec Kolejowy Łódź Widzew
DoubleTree w Łodzi.JPG
Autor: Sebastian.drzewoszewski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zdjęcie hotelu DoubleTree by Hilton w Łoidz
Sports Hall Lodz 1991.JPG
Autor: sludgegulper / Felix O, Licencja: CC BY-SA 2.0
Sports Hall in Łódź (Poland).
Łódź kościół ewangelicko-augsburski św. Mateusza 02 05 2010 P5029977.JPG
Autor: Tomasz "Nemo5576" Górny, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kościół ewangelicko-augsburski św. Mateusza
Kosciol pw. Sw. Franciszka z Asyzy Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Kościół pw. Św. Franciszka z Asyżu, Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Łodzi
Przyrost naturalny miasta Łodzi w latach 1985-2005 (na 1000 ludności).png
Autor: Jakub Zasina, Licencja: CC BY-SA 4.0
Przyrost naturalny Łodzi w latach 1985-2005 (na 1000 ludności)
Łódź Fabryczna - perony (4).JPG
Autor: Travelarz, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ten plik powstał przy wsparciu finansowym Stowarzyszenia Wikimedia Polska, w ramach realizacji Wikigrantu nr WG 2016-56. (Zgłoś swój projekt!).
Tablica informacyjna o pomniku historii - Łódź miasto przemysłowe.JPG
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 4.0
Przy ul. Piotrkowskiej 104 prezydent RP Bronisław Komorowski odsłonił tablicę pamiątkową o przyznaniu Łodzi statusu pomnika historii
Memorial stone, 1st league footbal match, Łódź 4 Wodna Street.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kamień upamiętniający pierwszy mecz ligowy na ziemiach polskich, 3 kwietnia 1927 r., ŁKS - Klub Turystów, Łódź ul. Wodna 4
Fontanna lodz.jpg
Autor: Piotr Matyja, Licencja: CC BY-SA 3.0
Fontanna przy pl. Dąbrowskiego
Łódź Kaliska bus station 2015 01.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dworzec autobusowy Łódź Kaliska
Kino Baltyk Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY 3.0
Kino Bałtyk w Łodzi
Łódź - Panorama z okna hotelu Światowit.jpg
Autor: Zbigniew.czernik, Licencja: CC BY-SA 3.0
Panorama wykonana z okna hotelu Światowit (5. piętro)
Transfer station Piotrkowska-Centrum, Łódź Piłsudskiego Av. November 2015 10.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tramwajowy dworzec przesiadkowy Piotrkowska-Centrum, Łódź, listopad 2015
SM Łódź Pałac Izraela Poznańskiego 2017 (2) ID 613175.jpg
Autor: Sławomir Milejski, Licencja: CC BY 3.0
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Łódź Kaliska station main hall 2015 01.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dworzec kolejowy Łódź Kaliska, sala główna
Kamień 575 rocznica Łodzi Stary Rynek 2011.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY 3.0
Pamiątkowy kamień upamiętniający 575 rocznicę nadania praw miejskich Łodzi, Łódź Stary Rynek
Muzeumwlokna.jpg
Nocny widok na południową fasadę Muzeum Włókiennictwa (niegdyś fabryka Geyera). Po lewej ulica Piotrkowska. Na tle nieba widoczne wieże kościoła ewangelickiego i Katedry Łódzkiej.
ICZMP Lodz.JPG
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Instytut Centrum Zdrowia Matki Polski w Łodzi
Flag of Łódź.svg
Autor: Andrew J.Kurbiko, Licencja: CC0
UCHWAŁA NR XVI/666/19 RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia 20 listopada 2019 r. Flagą Miasta jest prostokątny płat tkaniny o barwach Miasta obustronnie jednakowy. Herb Miasta może być stosowany łącznie z flagą Miasta w ten sposób, że będzie on umieszczony pośrodku flagi, równomiernie na pasie złotym i czerwonym, a tło herbu zostanie otoczone nieznacznej szerokości białą obwódką.
Ldz-powierzchnia.tif
Autor: Andrzej.Z73, Licencja: CC BY-SA 4.0
ukształowanie powierzcni miasta Łodzi wraz z warstwicami na podstawie DEM (digital elevation model)
Łódź - districts.svg
Autor: MesserWoland, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Podział na dzielnice oraz najwyższy i najniższy punkt Łodzi.
Łódź, Plac Kościelny, kościół Wniebowzięcia NMP, 1882–1892 -1.JPG
Autor: Pelikan13, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Zlot Sokoli Łódź 1928.jpg
Związek Towarzystw Gimnastycznych Sokół w Polsce Dzielnica Mazowiecka Okręg Łódzki zwołuje na dzień 2-go września 1928 roku 8-my Okręgowy Zlot Sokoli na boisku Sokoła w Zgierzu
Bundesarchiv Bild 146-2007-0153, Polen, Lodz nach deutscher Besetzung.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 146-2007-0153 / Jakubowski / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Lodz

Petrikauer Strasse
Einen Tag nach der Besetzung durch deutsche Truppen

Aufn. von Jakubowski, Danzig
Lumiere Center Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Lumiere Center w Łodzi
Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna ul. Ks. Biskupa Wincentego Tymienieckiego 22G.jpg
Autor: Marcin Jagodda, Licencja: CC BY 3.0 pl
Siedziba Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej przy ul. Ks. Biskupa Wincentego Tymienieckiego 22G w Łodzi
Pl. Wolnosci at Sunset - Lodz - Poland 02 (9232054569).jpg
Autor: Adam Jones from Kelowna, BC, Canada, Licencja: CC BY-SA 2.0
Pl. Wolnosci at Sunset - Lodz - Poland 02
2012-06-02 Photo from tram trip 09.jpg
Autor: Andrzej Kosiński, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zdjęcie z wycieczki tramwajowej w czasie konferencji Wikimedia Polska 2012
Bundesarchiv R 49 Bild-0108, Litzmannstadt, Einwanderer-Zentralstelle.jpg
(c) Bundesarchiv, R 49 Bild-0108 / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Litzmannstadt, Einwanderer-Zentralstelle

Die Einwanderer-Zentralstelle Nord-Ost in Litzmannstadt

[Polen, Lodz.- Gebäude der Einwanderer-Zentralstelle Nord-Ost, Eingang mit Aufschrift "Der Reichsführer SS als Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums"]
Dewiza.JPG
Dewiza: Z łódeczki łódź
Łódź, al. Kościuszki Tadeusza 14, Narodowy Bank Polski - Oddział Okręgowy - panoramio.jpg
(c) Mietek Ł, CC BY-SA 3.0
Łódź, al. Kościuszki Tadeusza 14, Narodowy Bank Polski - Oddział Okręgowy
Sanepid Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna ul. Wodna 40 w Łodzi
23 Festival of Comics in Łódź 2012 2.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
23 Międzynarodowy Festiwal Komiksu i gier, Łódzki Dom Kultury 2012
Logo of Łódź 08.svg
Logo of Łódź
Sala Neoplastyczna 1.jpg
Autor: Ms w Łodzi, Licencja: CC BY-SA 4.0
Sala Neoplastyczna ms1
Lodz1577.jpg
Coat of Arms of Łódź from 1577
Dworzec Łódź Chojny.jpg
Autor: Borys1703, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stacja kolejowa Łódź Chojny
Anna Barańska (4032274838).jpg
Autor: Grzegorz Jereczek from Gdańsk, Poland, Licencja: CC BY-SA 2.0
Bronze Medal Match, Women’s European Volleyball Championships 2009
Willa Oskara Zieglera Lodz.jpg
(c) I, HuBar, CC BY 2.5
zespół willi Oskara Zieglera, ul. Skłodowskiej-Curie 11 Łódź
BUŁ 2011.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY 3.0
Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego
String quartet into underground water tank in Stoki, Łódź 002.jpg
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kwartet smyczkowy w podziemnym zbiorniku wody pitnej na Stokach w Łodzi - w ramach Festiwalu Łódź Czterech Kultur
Ulica Andrzeja Struga Lodz.jpg
Autor: HuBar, Licencja: CC BY-SA 2.5
ul. Andrzeja Struga w Łodzi, na pierwszym planie skrzyżowanie z ul. Wólczańską, w głębi skrzyżowanie z al. Kościuszki
Łódź-Philharmonic.jpg
Autor: Mariochom, Licencja: CC BY-SA 4.0
Filharmonia Łódzka. Na pierwszym planie widać tramwaj miejski.
Antoni Żuliński i Tamara Pasławska - Film nr 54 - 1948-12-01.JPG
Antoni Żuliński i Tamara Pasławska w sztuce "Nadzieja" Hermana Heijermansa, Teatr Powszechny w Łodzi
Ksiezy Mlyn remiza.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Łódź and vicinities, Poland, LandSat-5 false color satellite image, 2011-09-26.jpg
Łódź i otoczenie, LandSat-5, sztuczne colory, pasma 7, 5, 3, rozdzielczość 30 m, data 26 września 2011
Olechow (Lodz) 55 to Airport.JPG
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Autobus linii 55 na łódzkim Olechowie.
Gdańska Street in Łódź - Konstal 803Na Tram 3480, line 15, May 1991.jpg
Autor: Felix O, Licencja: CC BY-SA 2.0
3480 was new in 1974 as 480. It was scrapped two years later in 1993. At the time of the Photograph, the was Chojny - Strykowska, becoming in 1992 Kurczaki - Strykowska
Botanical garden in Łódź (2).jpg
Autor: Darekm135, Licencja: CC BY-SA 4.0
Botanical garden in Łódź
Domek Traugotta Grohmana Łódź.JPG
Autor: Jakub Zasina, Licencja: CC BY-SA 4.0
Na pierwszym planie domek Traugotta Grohmanna (ul. Targowa 81), budynek w głębi to rezydencja Alfreda Grohmanna (ul. Tylna 14, obecnie siedziba Okręgowej izby radców prawnych).
Łódź Piotrkowska 152 DSC 0081.jpg
Autor: Nemo5576, Licencja: CC BY-SA 3.0
Łódź. Piotrkowska 152.