Żmudź

Żmudź
Žemaitėjė
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwa Litwa
StolicaWornie, Telsze
Ważniejsze miastaSzawle, Kiejdany
Regiony etnograficzne Litwy, kolorem jasnozielonym zaznaczono Żmudź ze stolicą w Telszach
Przybliżony obszar Żmudzi a także Litwy Mniejszej

Żmudź (łac. Samogitia, żmudz. Žemaitėjė, lit. Žemaitija, od lit. žemas, 'niski') – jeden z pięciu regionów etnograficznych współczesnej Litwy, a także historyczna nazwa Dolnej Litwy. Dawna jednostka podziału terytorialnego (starostwo równoważne województwu) Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako Księstwo Żmudzkie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od 1918 r. część Republiki Litewskiej.

Geografia

Pod względem geograficznym tworzy Pojezierze Żmudzkie (zwane także Wysoczyzną Żmudzką) o charakterze morenowym, do 230 m wysokości n.p.m., w zachodniej części Litwy. Ziemie równinne, średnio urodzajne.

Żmudź graniczy z Małą Litwą i Suwalszczyzną na południu, Auksztotą z Laudą na wschodzie oraz Semigalią i Kurlandią na północy.

Historia

Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej
Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej

Średniowiecze

Od XIII wieku najeżdżana od strony północnej przez zakon kawalerów mieczowych, który w 1236 roku został pokonany przez Żmudzinów w bitwie pod Szawlami. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy zakonu krzyżackiego. Żmudzini odnieśli zwycięstwa nad krzyżakami w 1258 lub 1259 pod Szkudami.

7 lutego 1322 roku z Królewca wyrusza rejza krzyżacka na Żmudź, w której uczestniczyli Fryderyk von Wildenberg prowadzący stu pięćdziesięciu braci zakonnych z ziemi chełmińskiej, książęta śląscy Bernard świdnicki, Bolko II ziębicki, hrabia Wilhelm I (V) von Jülich) i hrabia Geroldseck oraz panowie: von Lichtenberg i dwóch braci von Phlick z Czech. Wojska krzyżowców wkroczyły na terytorium Wejuki (Vaikiai), Rosienie i Ejragoła, niszcząc w tych okręgach grody i mordując obrońców oraz pustosząc okolicę. Trzeciego dnia wieczorem ekspedycja dotarła do grodu Pisten (Peštvènai) nad Niemnem, który następnego dnia się poddał[1]. W 1329 roku Jan Luksemburski i Krzyżacy z wielkim mistrzem Wernerem von Orseln oraz 18 tys. żołnierzy krzyżackich wyprowadzili atak na Żmudź. Terenem działań wojennych były obszary nad rzeką Jurą i na wschód od niej do rzeki Anczy. Krzyżowcy zdobyli pięć grodów (Medwiagoła, Sisditen, Castrum Gedemini, Gieguże, Oukaym)[1]. Przeciwko rejzie wystąpił Władysław Łokietek atakując ziemie Zakonu krzyżackiego, co spowodowało wycofanie się krzyżowców i rozpoczęcie wojny przeciwko Polsce.

30 stycznia 1384 roku Witold Kiejstutowicz podpisał traktat w Królewcu, w którym przyrzekł zostać wasalem zakonu i scedować część Żmudzi na rzecz zakonu krzyżackiego, aż do rzeki Niewiaża, wliczając Kowno. Potwierdził to układ nad rzeką Ełk w 1390 roku.

Żmudź na przełomie XIV/XV w.

W roku 1398 Witold Kiejstutowicz pokojem na wyspie Salin odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę Niewiaża, którzy następnie ustanowili tam własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu 1400 roku wojska litewskie pod wodzą Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w bitwie nad Worsklą). Jednocześnie za wiedzą Witolda w 1401 roku wybuchło na Żmudzi powstanie. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając Świdrygiełłę, z którym podpisali układ w Malborku w 1402 roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku 1404 pokojem w Raciążku, na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu krzyżackiego. W 1404 roku wójtem Żmudzi został Michał Küchmeister. W roku 1405 i 1406 wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były Dubissa, Tylża, Fredeburg, zamek nad Ełkiem.

W maju 1409 z inspiracji Witolda i Jagiełły na Żmudzi wybuchło ponowne powstanie, a Witold przysłał swego namiestnika Rumbolda[2]. Po bitwie pod Grunwaldem Jagiełło i Witold podpisali w 1411 roku z zakonem krzyżackim pokój toruński, w którym Krzyżacy zrzekli się Żmudzi na czas życia Witolda. Po jego śmierci Żmudź miała wrócić do zakonu.

Po pierwszym pokoju toruńskim, w roku 1413, mocą unii horodelskiej pomiędzy Koroną Polską a Litwą ustanowione zostało Księstwo Żmudzkie, które zostało włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego jako starostwo z zachowaniem pewnych odrębnych przywilejów. W tym samym roku Żmudź przyjęła chrzest. Starostwem żmudzkim zarządzali starostowie. W konsekwencji przyjęcia chrztu w 1417 powstała diecezja żmudzka ze stolicą w Miednikach.

W 1418 roku Żmudzini podnieśli bunt przeciwko Witoldowi, opowiadając się za Świdrygiełłą i sprzeciwając się chrystianizacji, jednak Kieżgajło Wolumintowicz w 1419 roku krwawo go stłumił, ścinając 60 najważniejszych przywódców żmudzińskich[3][4].

W 1422 roku podpisano pokój melneński, w którym Zakon krzyżacki po przegranej wojnie golubskiej wieczyście zrezygnował ze Żmudzi. Stan ten potwierdził w 1431 roku pokój w Christmemlu podpisany z inflancką gałęzią, w którym określono ostatecznie granice Żmudzi[5]. W latach 1413–1441 nazywana była starostwem żmudzkim. W 1441 wielki książę litewski Kazimierz IV Jagiellończyk przyjął przywrócony tytuł księcia żmudzkiego.

Księstwo Żmudzkie I Rzeczypospolitej

     Księstwo Żmudzkie w granicach Rzeczypospolitej w 1619

W 1440 roku Żmudź pod przywódcą Dowmonta, zwolennika Michajłuszki (syna Zygmunta Kiejstutowicza), wykazując tendencje separatystyczne, wystąpiła przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, który w 1441 roku spacyfikował buntownicze nastroje uznając jej autonomię w zakresie administracji i sądownictwa[6][7]. Na mocy postanowienia Kazimierza Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami wileńskim i trockim, i przestała być traktowana tylko jako starostwo żmudzkie (jakim była od 1413 r.), przywrócono jej status księstwa (łac. Ducatus Samogitiae), księciem został Kazimierz Jagiellończyk. Władcy Polski zachowali, przywrócony w 1441 roku, tytuł książąt żmudzkich (duces Samogitiae) do roku 1795.

W 1 poł. XVI wieku rolę dominującą na Żmudzi sprawował ród Kieżgajłów, którzy podtrzymywali tendencje odrębności politycznej tej ziemi wobec Litwy.

Mapa Żmudzi, Kurlandii i Semigalii z 1659

W 1492 roku Żmudź otrzymała od Kazimierza Jagiellończyka szerokie przywileje na wzór polskich i nadające jej szerokie uprawnienia dotyczące wybierania przez mieszkańców starosty i ciwunów stojących na czele powiatów. W 1529 roku król Zygmunt I Stary nadał Żmudzi Ustawę dla ludu pospolitego ziemi żmudzkiej zakazującą administracji nakładania nadmiernych podatków na mieszkańców.

Zygmunt II August nadał w 1557 r. ustawę ekonomiczną o nazwie Sprawa Włoczna, na podstawie której Piotr Chwalczewski dokonał reformy określonej jako pomiara włóczna.

Żmudź miała prawo delegowania do Senatu Rzeczypospolitej trzech senatorów większych (krzesłowych), którymi byli: biskup żmudzki, starosta żmudzki i kasztelan żmudzki. Starosta żmudzki zajmował miejsce w Senacie między wojewodami łęczyckim a brzesko-kujawskim. Mianował go król Polski z kandydatów wybranych przez żmudzką szlachtę. Sejmiki odbywały się w Rosieniach, na których obierano trzech posłów na Sejm i czterech deputatów do Trybunału Litewskiego (po dwóch na kadencję wileńską i ruską). Żmudź była podzielona na dwa okręgi sądowe (repartycye) z siedzibą w Rosieniach i Telszach (później Szawlach), w których mieściły się sąd ziemski i sąd grodzki.

W XV-XVI w. lokowano pierwsze miasta na Żmudzi, m.in. Rosienie, Szkudy, Wierzbołów, Szawle, Kiejdany.

Wieszanie powstańców styczniowych w Szawlach, ołówek na papierze, autor Stanisław Witkiewicz

Okres zaborów

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Żmudź została podzielona pomiędzy Rosję a Prusy (fragment południowy). W 1807 pruska część przeszła do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 leżała w granicach kongresowego Królestwa Polskiego. Od XIX w. tę część Żmudzi zaczęto utożsamiać z Suwalszczyzną.

W czasie powstania listopadowego miały miejsce liczne wystąpienia Żmudzinów przeciwko okupacji rosyjskiej: 26 marca 1831 powstańcy opanowali Rosienie, 28 marca Telsze, Szawle, 2 kwietnia Janów, 7 kwietnia, rozbrajając rosyjskie garnizony i tworząc własne struktury administracji. W Rosieniach powołano Rząd Tymczasowy, na którego czele stanęli: Juliusz Gruszewski, Józef Rymkiewicz i Ignacy Staniewicz. Ezechiel Staniewicz został naczelnikiem powiatu rosieńskiego.

W 1865 w Telszach urodził się Gabriel Narutowicz, pierwszy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

W Republice Litewskiej

W 1915 roku została zajęta przez Cesarstwo Niemieckie, a w 1918 roku władzę w niej obejmuje Pierwsza Republika Litewska. W latach 1940–1941 pod okupacją radziecką, następnie do 1944 roku pod okupacją niemiecką, a następnie do 1990 roku w składzie ZSRR (jako część LSRR). Od 1990 roku Żmudź wchodzi w skład Republiki Litewskiej.

Siedziby ziemiańskie

Wielcy książęta

Wielki książę

  • Kgwinðbunt
  • Kiernus
  • Montwil? – 1070
  • Wikinth
  • Trabus
  • Roman
  • Narymont – XIII wiek

Miasta

(c) Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
(c) Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
L.p.MiastoPopulacja
(2014)
Okręg
1.Szawle105 653szawelski
2.Możejki36 278telszański
3.Kiejdany26 080kowieński
4.Telsze24 500telszański
5.Taurogi24 043tauroski
6.Płungiany19 142telszański
7.Kretynga18 124kłajpedzki
8.Połąga17 620kłajpedzki
9.Gorżdy16 087kłajpedzki
10.Kurszany13 670szawelski
11.Jurbork13 307tauroski
12.Rosienie12 245kowieński
13.Nowe Okmiany11 468szawelski
14.Janiszki10 881szawelski
15.Kielmy10 302szawelski
16.Szkudy7 358kłajpedzki
17.Szaki[a]6 511mariampolski
18.Kibarty[a]6 209mariampolski
19.Szyłele6 037tauroski
20.Retów3 843telszański
21.Ejragoła3 458kowieński
22.Szadów3 200szawelski
23.Wenta2 959szawelski
24.Okmiany2 690szawelski
24.Cytowiany2 690szawelski
26.Wilki2 301kowieński
27.Wieksznie2 198telszański
28.Żagory2 115szawelski
29.Skaudwile1 976tauroski
30.Giełgudyszki[a]1 936mariampolski
31.Władysławów[a]1 916mariampolski
32.Sałanty1 825kłajpedzki
33.Wornie1 258telszański
34.Wierzbołów[a]1 250mariampolski
35.Siady1 189telszański
36.Użwenty811szawelski

Ludzie związani ze Żmudzią

Zobacz też

Uwagi

  1. a b c d e Miasto zaliczane także do Suwalszczyzny.

Przypisy

  1. a b Jaroslaw Gruzla, J. Gruzla, Udział książąt śląskich w rejzach krzyżackich na Litwe w XIV w., Rocznik Elbląski 18(2002), s. 68-94. [dostęp 2019-10-07] (ang.).
  2. Stefan Kuczyński: Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Warszawa: MON, 1955, s. 83–87.
  3. Krzysztof Pietkiewicz, Kieżgajłowie i ich latyfundium do połowy XVI wieku, Poznań: UAM, 1982.
  4. Ludwik Kolankowski, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I, 1377–1434, Warszawa 1930, s. 136.
  5. Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.
  6. Maria Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, Warszawa 1978, s. 25.
  7. Jerzy Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1982, s. 111.
  8. Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992, s. 175–299, ISBN 83-04-03947-8, ISBN 83-04-03701-7 (całość).

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Chaimas Frenkelis Villa - panoramio (1).jpg
(c) Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
Chaimas Frenkelis Villa
Kretinga dwor 2.jpg
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kretynga - dwór Tyszkiewiczów
Kretinga palace.jpg
Autor: Wojsyl, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Chodkiewicz palace in Kretinga, Lithuania. Today a museum.
Vitenai001.JPG
(c) I, Hugo.arg, CC-BY-SA-3.0
Panemunė castle in Vitėnai or Pilis I
Litwa-Szawle Gora Krzyzy.jpg
Szawle - Góra Krzyży Fotografię tę wykonałem osobiście w lipcu 2004 roku
Etnoregionai.png
Autor: Renata3, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Etnographic regions of Lithuania (based on 19th century culture)
Gelgaudiškio dvaro rūmai 2015.jpg
Autor: Soolo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gelgaudiškio dvaro rūmai
Pluņģes pils - panoramio.jpg
(c) Agris Robs, CC BY-SA 3.0
Pluņģes pils
Kidulių dvaro rūmų veranda.jpg
Autor: Soolo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kiduliai manor
Renavo rumai resize.JPG
(c) Algirdas at the Lithuanian language Wikipedia, CC-BY-SA-3.0
Renavo dvaro rūmai, Mažeikių raj. Foto: Algirdas, 2005 m. rugpjūčio 14 d.
Zmudz 1386-1434 AD.jpg
Autor: Poznaniak, Licencja: CC BY-SA 3.0
borders of Samogitia between 1386-1434 AD
Pluņģe - panoramio.jpg
(c) Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
Pluņģe
Jakiškiai manor - panoramio (2).jpg
(c) Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
Jakiškiai manor
Flag of Žemaitija.svg
Flag of Žemaitija, Lithuania
Švėkšnos dvaras.jpg
Autor: Petriukas, Licencja: CC BY-SA 4.0
Švėkšnos dvaras
Zygmunt Cytowicz.jpg
Zygmunt Cytowicz (1828–1863)
Liet-etno-regionai.png
Ethnographic regions of Lithuania within borders of modern Lithuania.

Ethnographic regions of Lithuania are not based on political history or administrative divisions. The regions are based on cultural differences of ordinary people living there.

  •   Lithuania Minor (Mažoji Lietuva)
  •   Samogitia (Žemaitija)
  •   Highland (Aukštaitija)
  •   Dainava (Dzūkija)
  •   Sudovia (Suvalkija)
  •   unofficial capitals of each region
  •   Vilnius and Kaunas - historical capitals of Lithuania
Telšiai, teismas.JPG
Autor: Vilensija, Licencja: CC BY-SA 3.0
Court, Telšiai, Lithuania
Liuteronu baznycia, 2005-10-28.jpg
(c) Algirdas, CC-BY-SA-3.0
Mažeikių liuteronų bažnyčia
Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG
Szawle - wieszanie polskich powstańców styczniowych przez Rosjan
Taurage.png
Autor: kyselak, Licencja: CC BY-SA 3.0
Litauen: Innenstadt von Tauragė
Kurtuvenu dvaro svirnas 2009.jpg
Autor: ZwieRys z litewskiej Wikipedii, Licencja: GFDL
Kurtuvenų dvaro svirnas
Coat of arms of Samogitia.svg
Historic coat of arms of Samogitia. Drawing created by Theodore Kloba.
Księstwo Żmudzkie.JPG
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Mathiasrex (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
coat of arms of Duchy of Samogita (Żmudź, Žemaitija) image taken by user:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk
Zypliu dvaro rumai.jpg
Autor: Soolo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zypliai Manor
GargžHudebníŠkKostelArMikulRadniceVodotr.JPG
Autor: Kusurija, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gargždai, náměstí s vodotryskerm před budovami Hudební školy a radnicí, v pozadí kostel Sv. Archanděla Mikuláše.
Msgr Zaleski.jpg
Ladislaus Zaleski, Apostolischer Delegat von Indien, lateinischer Patriarch von Antiochien
Kuršėnai. Bažnyčia.JPG
Autor: Vilensija, Licencja: CC BY-SA 3.0
Roman Catholic Church of St. John the Baptist, Kuršėnai, Šiauliai district, Lithuania
Palanga deptak 1.jpg
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Połąga - deptak
Oleszkiewicz-portrait.jpg
The painter Józef Oleszkiewicz as a young man
Tadeusz Wolański.jpg
Портрет Тадеуша (Фаддея) Воланского