Łodzikowce
Nautiloidea[1] | |
Agassiz, 1847 | |
Okres istnienia: kambr–dziś | |
Przekrój muszli Nautilus pompilius | |
Systematyka | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Typ | |
Gromada | |
Podgromada | łodzikowce |
Łodzikowce, łodzikowate[a] (Nautiloidea, od gr. nautilos – żeglarz), czasami określane też nazwą łodziki[2] – podgromada głowonogów (Cephalopoda) okrytych wielokomorową, pękatą, płaskospiralnie zwiniętą muszlą, znana od późnego kambru (rodzaj Plectronoceras), a przeżywająca swój rozkwit w paleozoiku. Do czasów współczesnych dotrwało jedynie kilkanaście gatunków – dawniej powszechnie określanych mianem żywej skamieniałości, choć są to wyspecjalizowane i nowoczesne, w skali ewolucyjnej, zwierzęta. Mają 2 pary skrzeli, dlatego dawniej nazywane były głowonogami czteroskrzelnymi (Tetrabranchiata)[2]. Inną synonimiczną nazwą spotykaną w literaturze jest Ectocochlia – zewnątrzmuszlowce[2]. Przykładowym przedstawicielem tej grupy zwierząt jest współcześnie żyjący łodzik piękny (Nautilus pompilius). Łodziki są poławiane w rybołówstwie ze względu na jadalne mięso oraz dla muszli, które są wykorzystywane lokalnie jako naczynia oraz do wyrobu ozdób[3].
Pierwsze łodzikowce znane są od kambru, jednak wielki rozwój i radiacja łodzikowców miała miejsce w ordowiku. Bardzo szybko stały się one istotnym składnikiem morskiej biocenozy, a w ordowiku i sylurze były dominującą grupą wśród nektonu. Do najważniejszych grup ówczesnych łodzikowców zalicza się endoceratidy i ortoceratidy. Formy paleozoiczne cechowały się przeważnie prostą, rurowatą muszlą dochodzące nawet do kilku metrów długości lub muszlą płaskospiralną, ale z niestykającymi się skrętami, ewentualnie ze skrętami rozprostowującymi się w dorosłym stadium rozwoju (np. Lituites). Takie formy muszli utrzymały się, choć podrzędnie, aż do triasu. W mezozoiku i kenozoiku łodzikowce miały muszle zwinięte w płaską spiralę, przeważnie inwolutną. Wymieranie kredowe doprowadziło do upadku łodzikowatych, które w kenozoiku stały się stopniowo grupą reliktową. W eocenie zasiedlały jeszcze, choć już niezbyt licznie, morza całego świata, ale w neogenie wymarły w większości akwenów.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Lituites.jpg/240px-Lituites.jpg)
Znanych jest około 2500 kopalnych gatunków łodzikowców, także ze stanowisk w Polsce, oraz kilkanaście współcześnie żyjących.
Gatunki współczesne pojawiły się najwyżej 5–1 mln lat temu, dlatego nazywanie ich żywymi skamieniałościami jest niewłaściwe[4], czego dowodzą współczesne badania wykazujące pojawienie się u nich wielu adaptacji[5]. Zaliczane są do rodzajów Nautilus i Allonautilus w rodzinie Nautilidae w obrębie rzędu Nautilida[1][4] – łodziki.
Z jednej z grup łodzikowców, zwanych baktrytami wyodrębniły się we wczesnym dewonie amonity, zaś w triasie belemnity (obydwie grupy wymarły wraz z końcem kredy). Także z łodzikowców wyodrębniły się wymarłe w jurze aulakoceratidy, jak i żyjące do dziś głowonogi, takie jak mątwy, kalmary i ośmiornice. Jednak wygląd dzisiejszych łodzików o spiralnie zwiniętych muszlach tylko pozornie koresponduje z podobnym planem budowy amonitów. Dokładniejsze badania anatomiczne dowiodły, że spiralność dzisiejszych łodzików powstała stosunkowo niedawno i ewolucyjnie jest zdarzeniem zupełnie niezależnym od rozwoju niezwykle licznej grupy zwierząt jaką w mezozoiku były amonity[6].
Systematyka łodzikowców
Łodzikowce dzieli się na kilka rzędów[7], z których tylko jeden jest reprezentowany przez gatunki żyjące obecnie:
- † Rząd Endoceratida (Teichert, 1933)
- † Podrząd Ellesmeroceratina (Flower, 1950)
- † Podrząd Endoceratina (Teichert, 1933)
- † Rząd Tarphyceratida (Flower, 1950)
- † Rząd Discosorida (Flower, 1950)
- † Rząd Oncoceratida (Flower, 1950)
- † Rząd Orthoceratida (Kuhn, 1940)
- † Podrząd Orthoceratina (Kuhn, 1940)
- † Podrząd Lituitina (Dzik, 1984)
- Rząd Nautilida (Agassiz, 1847)
Uwagi
- ↑ Nazwą „łodzikowate” określana jest również rodzina Nautilidae, a także okrzemki z rodziny Naviculaceae.
Przypisy
- ↑ a b Nautiloidea, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
- ↑ a b c Czesław Jura: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
- ↑ Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0428-6.
- ↑ a b Zoologia. Bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.
- ↑ Janet Moore: Wprowadzenie do zoologii bezkręgowców. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. ISBN 978-83-235-0503-7.
- ↑ Jerzy Dzik: Dzieje życia na Ziemi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 244–254. ISBN 978-83-01-16678-6.
- ↑ Jerzy Dzik: Dzieje życia na Ziemi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 531–532. ISBN 978-83-01-16678-6.
Media użyte na tej stronie
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Autor: Nobu Tamura (http://spinops.blogspot.com), Licencja: CC BY 3.0
Orthoceras sp., nautiloid from the middle Ordovician. Digital.
Autor: DanielCD, Licencja: CC-BY-SA-3.0
A Lituites species fossil from Hunan Province of China
Nautilus (Henry Doorly Zoo)
Internal mold of a nautiloid from the Upper Ordovician of northern Kentucky. Note the encruster over the mold.