Świerząbek
![]() Morfologia (świerząbek bulwiasty) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | świerząbek | ||
Nazwa systematyczna | |||
Chaerophyllum L. Sp. Pl. 258, 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
|
Świerząbek (Chaerophyllum L.) – rodzaj roślin należący do rodziny selerowatych. Obejmuje co najmniej 46[5]–65[6] gatunków. Występują one w Europie (12 gatunków[6]), w północnej Afryce i w Azji[7] (w Chinach na wschodzie tego kontynentu rosną dwa gatunki[8]). W Polsce jako rodzime rosną cztery gatunki: świerząbek bulwiasty Ch. bulbosum, świerząbek gajowy Ch. temulum, świerząbek korzenny Ch. aromaticum i świerząbek orzęsiony Ch. hirsutum. Poza tym jako antropofit zadomowiony notowany jest świerząbek złotawy Ch. aureum[9].
Rośliny te rosną zwykle w widnych lasach i na siedliskach antropogenicznych, np. na przydrożach[7]. Świerząbek bulwiasty Ch. bulbosum ma jadalny korzeń palowy i bywa uprawiany jako warzywo[6]. Świerząbek orzęsiony Ch. hirsutum bywa uprawiany jako roślina ozdobna, zwłaszcza odmiana o kwiatach różowych – 'Roseum'[7].
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny[10] osiągające ponad 1 m wysokości[7]. Łodygi prosto wzniesione, rozgałęziające się[8], często zgrubiałe pod węzłami[10] i owłosione szorstkimi, skierowanymi w dół włoskami barwy białej lub szarej[8].
- Liście
- 2- i 3-krotnie pierzaste[7]. Ogonkowe, pochwiastą nasadą obejmujące łodygę[8].
- Kwiaty
- Zebrane w baldachy złożone. Pokryw brak lub są one nieliczne, podczas gdy pokrywki składają się z wielu listków[10]. Kielich drobny, ze słabo widocznymi ząbkami działek lub brak ich zupełnie[7][10]. Płatki korony białe, żółtawe lub różowe, odwrotnie jajowate, wycięte na końcach, w kwiatach brzeżnych płatki często nieco większe od tych znajdujących się wewnątrz baldachów[10]. Pręciki w liczbie 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa[7] o szyjkach równej długości lub dłuższych jak stożkowaty krążek miodnikowy[10].
- Owoce
- Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki[7], wydłużone, walcowate lub wąsko elipsoidalne, spłaszczone z boku, bez dzióbka na końcu[10], na powierzchni nagie, z 5 żebrami mniej lub bardziej widocznymi[8].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
W obrębie rodziny selerowatych (baldaszkowatych) Apiaceae rodzaj klasyfikowany jest do podrodziny Apioideae, plemienia Scandiceae i podplemienia Scandicinae[4].
- Wykaz gatunków[5]
- Chaerophyllum aksekiense A.Duran & H.Duman
- Chaerophyllum angelicifolium M.Bieb.
- Chaerophyllum aromaticum L. – świerząbek korzenny
- Chaerophyllum astrantiae Boiss. & Balansa ex Boiss.
- Chaerophyllum atlanticum Coss. ex Batt.
- Chaerophyllum aurantiacum Post
- Chaerophyllum aureum L. – świerząbek złotawy
- Chaerophyllum azoricum Trel.
- Chaerophyllum bobrovii Schischk.
- Chaerophyllum borodinii Albov
- Chaerophyllum bulbosum L. – świerząbek bulwiasty
- Chaerophyllum byzantinum Boiss.
- Chaerophyllum capnoides (Decne.) Benth. ex C.B.Clarke
- Chaerophyllum coloratum L.
- Chaerophyllum confusum Woronow
- Chaerophyllum creticum Boiss. & Heldr.
- Chaerophyllum crinitum Boiss.
- Chaerophyllum dasycarpum (Hook. ex S.Watson) Nutt.
- Chaerophyllum elegans Gaudin
- Chaerophyllum euboeum Halácsy
- Chaerophyllum hakkiaricum Hedge & Lamond
- Chaerophyllum heldreichii Orph.
- Chaerophyllum hirsutum L. – świerząbek orzęsiony, ś. kosmaty
- Chaerophyllum humile M.Bieb.
- Chaerophyllum karsianum Kit Tan & Ocakv.
- Chaerophyllum khorossanicum Czerniak. ex Schischk.
- Chaerophyllum kiapazi Woronow ex Schischk.
- Chaerophyllum laseroides Hedge & Lamond
- Chaerophyllum leucolaenum Boiss.
- Chaerophyllum libanoticum Boiss. & Kotschy
- Chaerophyllum macropodum Boiss.
- Chaerophyllum macrospermum (Willd. ex Spreng.) Fisch. & C.A.Mey. ex Hohen.
- Chaerophyllum meyeri Boiss. & Buhse
- Chaerophyllum nivale Hedge & Lamond
- Chaerophyllum oligocarpum Post ex Boiss.
- Chaerophyllum posofianum Erik & Demirkus
- Chaerophyllum procumbens (L.) Crantz
- Chaerophyllum reflexum Aitch.
- Chaerophyllum roseum M.Bieb.
- Chaerophyllum rubellum Albov
- Chaerophyllum syriacum Heldr. & Ehrenb. ex Boiss.
- Chaerophyllum tainturieri Hook. & Arn.
- Chaerophyllum temulum L. – świerząbek gajowy
- Chaerophyllum tenuifolium Poir.
- Chaerophyllum villarsii W.D.J.Koch
- Chaerophyllum villosum Wall. ex DC.
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-23].
- ↑ a b Genus: Chaerophyllum L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-05-21].
- ↑ a b Chaerophyllum. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-05-20].
- ↑ a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 184. ISBN 978-1-107-11502-6.
- ↑ a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 307. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d e She Menglan, Mark F. Watson: Chaerophyllum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-05-20].
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 57, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 24.
Media użyte na tej stronie
Autor: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Licencja: CC BY-SA 3.0
Świerząbek gajowy
Kerbelrübe. Chaerophyllum bulbosum. A blühender Zweig der Pflanze. B mittleres Stengelblatt. C unterer Teil des Stengels und Wurzel. 1 Blüte; 2 reife Früchte; 3 Frucht im Querschnitt. A, B, C natürliche Grösse, 1, 2, 3 vergrössert.