Abbasydzi

‏الخلافة العباسية الإسلامية‎
Al-Khilāfah al-'Abbāsīyyah al-Islāmīyyah

Islamski Kalifat Abbasydów
750–1258
Flaga Abbasydów
Język urzędowyarabski
StolicaBagdad
Ustrój politycznyMonarchia
Typ państwaKalifat
Powierzchnia
 • całkowita

10 000 000 km²
Liczba ludności (prawd.)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

50 000 000
5 osób/km²
Jednostka monetarnaDenar
Data powstania750
RozpadHulagu-chan
1258
Religia dominującaIslam
Mapa Abbasydów
Mapa świata w roku 820

Abbasydzi – jedna z dwóch największych (licząca 37 kalifów) sunnickich dynastii imperium muzułmańskiego, rządząca Kalifatem Bagdadu. Przejęła władzę w 750, po pokonaniu poprzednio rządzących Umajjadów; przeżywała rozkwit przez dwa następne stulecia, potem znalazła się w cieniu politycznej dominacji Bujidów, a następnie Seldżuków, aż w końcu upadła po zajęciu i zburzeniu Bagdadu przez Mongołów. W 1258 wódz mongolski Hulagu-chan zdobył Bagdad i był to faktyczny koniec znaczenia politycznego dynastii, chociaż mamelucy utrzymywali jej potomków jeszcze do 1517.

Rebelia przeciwko Umajjadom

Kalifowie abbasydzcy rościli prawa do tytułu kalifa na podstawie pochodzenia od Abbasa ibn Abd al-Muttaliba (ok. 565 – ok. 653), jednego z najmłodszych stryjów proroka Mahometa. Na tej podstawie negowali prawa Umajjadów, którzy byli potomkami Umajji i należeli do innego klanu, niż Mahomet w strukturze plemienia Kurajszytów.

Abbasydzi zarzucali Umajjadom etykę materialistyczną, wytykali im wady moralności, oraz – ogólnie – złe rządzenie państwem. Popierali niearabskich muzułmanów, zwanych mawali (z arab. ‘klienci’), którzy w imperium Umajjadów odgrywali rolę mieszkańców drugiej kategorii, o uprawnieniach mniejszych w stosunku do ludności rdzennie arabskiej. Przypominali statusem klientów w starożytnym Rzymie: nabywali pewne uprawnienia w państwie na podstawie adopcji przez któreś z plemion arabskich. Muhammad Ibn Ali, prawnuk Abbasa, rozpoczął opozycyjną kampanię, której celem było przywrócenie władzy rodzinie Proroka.

W czasie rządów Marwana II ruch ten osiągnął punkt kulminacyjny w postaci rewolty imama Ibrahima, potomka Abbasa w czwartym pokoleniu, który, przy wsparciu ludności prowincji Chorasan osiągnął znaczące powodzenie, ale został schwytany w 747 i zmarł w więzieniu (według niektórych podań, został zamordowany). Jego brat, Abu al-Abbas Abd Allah, znany jako As-Saffah (z arab. ‘rozlewca krwi’), przejął zwierzchnictwo nad rebeliantami i po zwycięstwie nad rzeką Wielki Zab (750) ostatecznie pokonał Umajjadów i ogłosił się kalifem.

Zjednoczenie i schizma

Abbasydzi, w procesie obalania Umajjadów, polegali w znacznym stopniu na pomocy Iranu. Następca Abu al-Abbasa, Al-Mansur, przeniósł w 762 stolicę z Damaszku do Bagdadu i powitał niearabskich muzułmanów na swoim dworze. Pomogło to w integrowaniu arabskich i perskich kultur, jednak zraziło wielu arabskich zwolenników, szczególnie z prowincji Chorasan, którzy pomagali Abbasydom podczas wielu bitew przeciwko Umajjadom.

Te nieporozumienia doprowadziły do poważnych problemów. Umajjadzi, chwilowo bez potęgi, nie zostali zniszczeni. Odbudowali swój kraj w Hiszpanii i w 756 Abd ar-Rahman I ogłosił się emirem Kordoby. Umajjadzi przyjęli także kulturę mauretańską, która była radykalne odmienna od tej, która powstała ze złączenia arabskiej i perskiej pod rządami Abbasydów.

Abbasydzi znaleźli się również w konflikcie z szyitami, którzy wspierali ich w trakcie wojny z Umajjadami, mając na względzie pokrewieństwo Abbasydów z Mahometem. Gdy tylko potomkowie Abbasa znaleźli się przy władzy, zaczęli otwarcie popierać islam sunnicki i wypierać szyicki. Prowadziło to do wielu sporów, zwieńczonych powstaniem w Mekce w 786. Po krwawych walkach szyici zbiegli do Maghrebu i założyli tam państwo Idrysydów, a krótko później berberscy Kharici powołali niepodległe państwo w północnej Afryce w 801.

W tym samym czasie Abbasydom przyszło się mierzyć z problemami znacznie bliżej rodzimych terenów. Cesarstwo Bizantyńskie walczyło z nimi o władze nad Syrią i Anatolią, a Harun ar-Raszid (786–809) do tych problemów dodał konflikt z Barmakidami, rodem perskich wezyrów dostarczającym wcześniej kalifatowi fachowych administratorów.

Pod dominacją nie-Arabów

Mając do czynienia z takimi przeszkodami, Abbasydzi zdecydowali się na stworzenie armii lojalnej tylko kalifatowi, powołanej głównie z niewolników pochodzenia tureckiego i irańskiego, zwanych potocznie Turkami lub ghilmanami. Te wojska, ustanowione za rządów Al-Mamuna (813–833) i jego brata Al-Mutasima (833–842) przejęły faktyczną kontrolę nad kalifatem abbasydzkim.

Co najmniej od połowy IX w. dochodziło w państwie abasydzkim do tendencji odśrodkowych: zaczynały się kolejno, jedna po drugiej, uniezależniać od Bagdadu poszczególne prowincje. Z drugiej strony rząd centralny zaczyna przejmować element obcy, w rękach którego Abbasydzi stają się władcami marionetkowymi. Zaczęło się w pierwszej połowie wieku od gwardii tureckiej w nowej stolicy kalifatu abbasydzkiego, Samarze za Al-Mutasima (833–842). Następnym krokiem było powierzenie przez kalifa Ar-Radiego (934-941) tytułu „najwyższego rozkazodawcy”, „emira emirów” (arab. amir al-umara) Turkowi Ibn Raikowi. Odtąd „amir al-umara” stał się niejako świeckim ramieniem władzy kalifa. Temu ostatniemu pozostały funkcje reprezentacyjne. W 945 szyiccy Bujidzi zdobyli władzę w Bagdadzie i środkowym Iraku na ponad sto lat. Ich miejsce zajęli w 1055 Turcy Seldżuccy, wyznawcy islamu sunnickiego. W tym samym okresie rodzina Hamdanidów, dynastia szyicka, zawładnęła północnym Irakiem. Seldżuków wyparła z Iraku pod koniec XII w. dynastia chorezmszachów. Abbasydzi na krótko zdobyli pewną samodzielność na przełomie XII/XIII w., za panowania kalifa An-Nasira (1180-1225), korzystając z tego, że chorezmszachowie, dzięki którym się pozbyli zwierzchności Seldżuków, byli uwikłani w konflikt z Mongołami. Ci ostatni ostatecznie podbili i Chorezm (1219), i Irak w 1258.

Gospodarka

Rządy Abbasydów były okresem intensywnej urbanizacji kalifatu - przykładowo założony od podstaw Bagdad w ciągu jednego pokolenia osiągnął niemal pół miliona mieszkańców. Miasta zamieszkiwali głównie urzędnicy państwowi, wojskowi, uczeni, kupcy i rzemieślnicy. Jednakże ich rozwój nie byłby możliwy bez znaczącego postępu w rolnictwie, które znacząco poszerzyło areał upraw i osiągnęło wydajność sięgającą 8-10 ziaren z jednego wysianego; w analogicznym okresie w Europie Zachodniej ten wskaźnik wynosił 2 ziarna z jednego wysianego. Ponadto Abbasydzi włączyli wieś w obrót pieniądza poprzez obowiązek płacenia podatków w pieniądzu przez chłopów.

Państwo Abbasydów miało również strategiczne położenie w handlu dalekosiężnym. w Iraku krzyżowały się szlaki handlowe z Europy i Afryki do Indii, Indonezji i Chin. Podobnie przez kalifat wiodły szlaki prowadzące na daleką północ w obręb Bałtyku i w głąb tajgi. Przez pewien czas w Kantonie funkcjonowała muzułmańska faktoria. Handlowano głównie bronią, towarami luksusowymi i niewolnikami.

Edukacja

Rządy Haruna ar-Raszida (786–809) i jego następców odznaczyły się jako lata ogromnego dorobku intelektualnego. Wielu średniowiecznych myślicieli i filozofów żyjących pod rządami muzułmanów, narażając się ogółowi na opinię ateistów lub heretyków, odgrywało znaczącą rolę w przekazywaniu greckich, hinduskich oraz innych, przedmuzułmańskich źródeł wiedzy światu islamu, a za jego pośrednictwem – chrześcijańskiemu zachodowi (m.in. myśli Arystotelesa). Aleksandryjska matematyka, geometria i astrologia, nad którą pracowali swojego czasu jednostki jak Euklides lub Ptolemeusz, były ulepszane i rozszerzane przez uczonych muzułmańskich, takich jak matematyk Al-Chuwarizmi, od którego swoją nazwę wzięła algebra, filozof Al-Farabi, czy lekarz Al-Razi.

Koniec kalifatu

Hulagu-chan zdobył Bagdad 10 lutego 1258, mordując znaczną część mieszkańców. Al-Mustasim, ostatni kalif z dynastii Abbasydów rządzący w Bagdadzie został stracony 10 dni później. Abbasydzi nadal starali się kierować sprawami religijnymi sunnitów, pozostając w Egipcie pod rządami mameluków. Ostatni z tych marionetkowych kalifów abbasydzkich, Mutawakkil III, po zdobyciu Egiptu przez Turków Osmańskich w styczniu 1517 został zaproszony na dwór sułtański do Konstantynopola. Selim I obiecał wprawdzie kalifowi, że przywróci go do Bagdadu, kiedy odbierze to miasto irańskim Saffawidom, ale tak się nie stało. W 1534 Sulejman Wspaniały (1520–1566) wprawdzie odbił Bagdad Persom, ale Abbasydy tam nie przywrócił. Pozwolił mu wrócić do Kairu, gdzie ten ostatni zmarł w 1543. Roszczenia do tytułu kalifa w późniejszych wiekach zgłaszali zarówno sułtanowie osmańscy, jak i władcy z dynastii Wielkich Mogołów z Indii, co najmniej od czasów Akbara (1556–1605), a po nich timurydzcy władcy z Delhi do Szaha Alama II (1759–1806). Na przełomie XVII i XVIII w. o tytuł kalifa upomnieli się pretendenci z Jemenu. Tytuł „kalifa, księcia wiernych”, określający stosunek zwierzchności sułtana tureckiego wobec chana Tatarów krymskich, został uznany ‘de iure’ w traktacie pokojowym w Küçük Kainarcι w 1774. 3 marca 1924 tureckie Wielkie Zgromadzenie Narodowe podjęło uchwałę znoszącą kalifat.

Abbasydzi w Bagdadzie 750-1258

Przejęli władzę po wymordowanej dynastii Umajjadów. Pierwszy z rodu Haszymidów, który został wybrany kalifem 8 listopada 749 roku i utworzył nową dynastię był Al-Abbas.

  • 750–754 – Abu Al-Abbas As-Saffah
  • 754–775 – Abu Dżafar Al-Mansur
  • 775–785 – Al-Mahdi
  • 785–786 – Al-Hadi
  • 786–809 – Harun ar-Raszid
  • 809–813 – Al-Amin
  • 813–833 – Al-Mamun
  • 833–842 – Al-Mutasim
  • 842–847 – Al-Wasik
  • 847–861 – Al-Mutawakkil
  • 861–862 – Al-Muntasir
  • 862–866 – Al-Musta'in
  • 866–869 – Al-Mu'tazz
  • 869–870 – Al-Muhtadi
  • 870–892 – Al-Mu'tamid
  • 892–902 – Al-Mu'tadid
  • 902–908 – Al-Muktafi
  • 908–932 – Al-Muktadir
  • 932–934 – Al-Kahir
  • 934–940 – Ar-Radi
  • 940–944 – Al-Muttaki
  • 944–946 – Al-Mustakfi
  • 946–974 – Al-Muti
  • 974–991 – At-Ta'i
  • 991–1031 – Al-Kadir
  • 1031–1075 – Al-Ka'im
  • 1075–1094 – Al-Muktadi
  • 1094–1118 – Al-Mustazhir
  • 1118–1135 – Al-Mustarszid
  • 1135–1136 – Ar-Raszid
  • 1136–1160 – Al-Muktafi
  • 1160–1170 – Al-Mustandżid
  • 1170–1180 – Al-Mustadi
  • 1180–1225 – An-Nasir
  • 1225–1226 – Az-Zahir
  • 1226–1242 – Al-Mustansir
  • 1242–1258 – Al-Musta'sim

Abbasydzi w Kairze 1261-1517

  • 1261 – Al-Mustansir
  • 1262–1302 – Al-Hakim I
  • 1302–1340 – Al-Mustakfi I
  • 1340–1341 – Al-Wasik I
  • 1341–1352 – Al-Hakim II
  • 1352–1362 – Al-Mu'tadid I
  • 1362–1383 – Al-Mutawakkil I
  • 1383–1386 – Al-Wasik II
  • 1386–1389 – Al-Mu'tasim
  • 1389–1406 – Al-Mutawakkil I (ponownie)
  • 1406–1414 – Al-Musta'in
  • 1414–1441 – Al-Mu'tadid II
  • 1441–1451 – Al-Mustakfi II
  • 1451–1455 – Al-Ka'im
  • 1455–1479 – Al-Mustandżid
  • 1479–1497 – Al-Mutawakkil II
  • 1497–1508 – Al-Mustamsik
  • 1508–1517 – Al-Mutawakkil III

Bibliografia

  • Hauziński J., Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, ​ISBN 83-01-10988-2​.
  • Hitti Ph. K., Dzieje Arabów, PWN, Warszawa 1969.
  • Bernard Lewis, Muzułmański Bliski Wschód, Gdańsk: Marabut, 2003, ISBN 83-89261-10-3, OCLC 52786674..
  • Roman Michałowski, Świat muzułmański za panowania Abbasydów /w:/ Historia Powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2012, ​ISBN 978-83-01-16783-7​.


Media użyte na tej stronie

Flag of Afghanistan pre-1901.svg
The flag of Afghanistan between 1880 and 1901. The file is a solid black rectangle, and we also use it for the "black banner" of early Islam, i.e. the "Abbasid flag", i.e. the black flag used in the Abbasid Revolution from 747; equivalent in appearance but with a more intuitive (albeit misspelled) filename, File:Abbassid banner.svg may be used for that..
World 820(1).png
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Electionworld (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Atlas This map has been uploaded by Electionworld from en.wikipedia.org to enable the Wikimedia-logo.svgWikimedia Atlas of the World Gnome-globe.svg. Original uploader to en.wikipedia.org was Briangotts, known as Briangotts at en.wikipedia.org. Electionworld is not the creator of this map. Licensing information is below.
Map showing the states of the world in 820 CE. Note that due to the large number of individual polities, some cultural groups (India, the Norse, Mayans, etc.) are shown as single units.
Abbasids850.png
Autor: Gabagool, Licencja: CC BY 3.0
Map of the Abbasid Caliphate at its greatest extent, c. 850. (Partially based on Atlas of World History (2007) - Progress of Islam, map)