Adam Dembicki von Wrocień
![]() | |
marszałek polny porucznik | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby | 1870–1918 |
Siły zbrojne | |
Jednostki | 45 Galicyjski Regiment Piechoty |
Stanowiska | dowódca pułku |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
Adam Włodzimierz Dembicki Edler von Wrocień (ur. 2 grudnia 1849 w Sanoku, zm. 17 kwietnia 1933 tamże) – marszałek polny porucznik cesarskiej i królewskiej Armii, dowódca obrony Budapesztu.
Życiorys
Adam Włodzimierz Dembicki Wrocień[1] urodził się 2 grudnia 1849 w Sanoku. Był synem Pawła[2] (nauczyciel szkoły głównej dla chłopców w Sanoku[3] i dyrektor szkoły[4][5], zm. 1891 w wieku 80 lat[6]) i Emilii z domu Zacharjasiewicz[2] (córka Michała[7], zm. w 1867 w wieku 40 lat[8]). Miał siostry Paulinę Emilię (ur. 1851)[9], Aurelię Klementynę (ur. 1853)[10], Józefę (zm. 2 grudnia 1860 mając 7 miesięcy)[7], Helenę (ur. 1861)[11], Albinę Mariannę (ur. 1865)[12], brata Teodozego (zm. 17 lutego 1863 mając 1 miesiąc)[13].
Ukończył jedną klasę szkoły realnej, a następnie Instytut Kadecki w Hainburgu do 1866[4]. Następnie do 1870 kształcił się w Akademii Wojskowej w Wiener Neustadt, którą ukończył z wynikiem bardzo dobrym w 1870[4]. Służbę wojskową w Cesarskiej i Królewskiej armii rozpoczął 1 września 1870 jako porucznik 45 pułku piechoty, stacjonującego w Hradec Kralowe i Brnie. W latach 1873–1876 studiował w Szkole Wojennej w Wiedniu, kończąc ją z wynikiem dobrym. Po ukończeniu szkoły został awansowany do stopnia nadporucznika i skierowany do sztabu 65 brygady piechoty. Od 1879 do 1883 pracował w szkolnictwie wojskowym, początkowo jako nauczyciel na kursie żandarmerii polowej, a następnie jako nauczyciel w szkole kadetów w Karthaus koło Jicina. W 1883 został awansowany do stopnia kapitana II klasy i powrócił do służby w 45 pp w Krems an der Donau. W październiku 1886 jako kapitan II klasy pułku pieszego nr 45 został przeniesiony na etat czynny obrony krajowej[14], a wkrótce potem mianowany rzeczywistym komendantem batalionu w galicyjskich oddziałach pieszych czynnej obrony krajowej[15]. W 1886 został awansowany do stopnia kapitana I klasy i przeniesiony na Bukowinę jako dowódca kompanii w 76 batalionie Landwehry.
W październiku 1890 został adiutantem Dowództwa Obrony Krajowej w Przemyślu i pozostawał na tym stanowisku do końca 1894, awansując w międzyczasie w 1891 na stopień majora i w 1894 na stopień podpułkownika. Opuszczając Przemyśl w lipcu 1895 został wyróżniony przez cesarza Franciszka Józefa I, który wyraził się o jego służbie z najwyższym zadowoleniem[4]. W 1895 przeniesiony do 22 Pułku Piechoty k.k. Landwehry w Czerniowcach, 1 maja 1897 został awansowany na stopień pułkownika. W kwietniu 1898 objął dowództwo 18 Pułku Piechoty k.k. Landwehry w Przemyślu, 1 września 1899 dowództwo 29 Pułku Piechoty k.k. Landwehry w Budziejowicach[16]. 17 sierpnia 1903 objął dowództwo 90 Brygady Piechoty w Jarosławiu, awansując 1 listopada 1903 na stopień generała majora. 30 czerwca 1907 został dowódcą 5 Dywizji Piechoty[17] w Ołomuńcu, awansując 1 listopada 1907 na stopień generała-porucznika[18] (Feldmarschalleutnant – marszałek polny)[4]. 31 marca 1910 został odwołany ze stanowiska, 1 października został urlopowany, i udał się do Lwowa.
Nobilitację na 1 stopień szlachecki („Edler von”) bez wpisania do „Ksiąg Majestatycznych” otrzymał 11 lipca 1911 otrzymał od cesarza Franciszka Józefa I[19]. Mógł ją uzyskać za 30 lat nieprzerwanej służby wojskowej i udział w przynajmniej jednej kampanii lub za 40 lat służby.
Podczas I wojny światowej był w grupie aktywowanych na czas wojny generałów[20]. 24 sierpnia 1915 powrócił do służby na stanowisko zastępcy komendanta Budapesztu. We wrześniu 1916 został mianowany komendantem twierdzy Hohensalzburg koło Salzburga. 1 stycznia 1917 powtórnie go urlopowano, a spensjonowano 1 stycznia 1919. Wówczas osiadł na stałe we Lwowie. Pod koniec życia, w 1930, przeprowadził się do rodzinnego Sanoka[21].
Adam Dembicki von Wrocień był dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy ożenił się w 1881 z Bertą z domu Winkowską[a], córką dr. Cyryla Winkowskiego[1], zmarłą w Sanoku 25 marca 1919 w wieku 59 lat[22]. Oboje mieli synów: Adama Włodzimierza (ur. 1881[1], w 1909 nadporucznik 1 Pułku Ułanów[23], który w 1911 poślubił Marię, córkę Tadeusza Wrześniowskiego[1][24], zmarł w stopniu rotmistrza na grypę „hiszpankę” 24 listopada 1918 w Sanoku w wieku 37 lat[25]) i Jerzego (niem. Georg, ur. 1882). W 1914 Adam i Jerzy Dembiccy byli nadporucznikami 3 pułku ułanów obrony krajowej ze Stryja[26], natomiast podczas I wojny światowej do 1918 Adam był rotmistrzem pułku strzelców konnych Nr 1[27], a Jerzy był rotmistrzem pułku strzelców konnych Nr 3[28]. Według innych źródeł dwaj synowie generała z pierwszego małżeństwa zmarli podczas I wojny światowej[4][29].
Jego drugą żoną była Oktawia z Pisarczuków[b] (ur. 28 lutego 1890 w Skałacie[30], zm. 1984), którą poślubił 24 marca 1920 w wieku 71 lat (panna młoda miała wówczas 30 lat)[4][5]. Mieli syna Adama (1927-2017)[4][c][31][32][33].
Generał zamieszkiwał w Sanoku przy ulicy Płowieckiej 16[2]. Uchwałą Rady Miejskiej w Sanoku z 1923 został uznany przynależnym do gminy Sanok[34]. W ostatnim okresie życia generał uległ częściowemu paraliżowi[5]. Zmarł 17 kwietnia 1933 w Sanoku[4]. Został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu przy ul. Rymanowskiej w Sanoku 19 kwietnia 1933[2][35][36][37]. Inskrypcja nagrobna brzmi: Adam Dembicki von Wrocień. Feldmarschall-Leutnant w służbie Cesarza Austrii i Króla Węgier Franciszka Józefa I-go[4]. Grobowiec ulegał kilkakrotnie częściowemu zniszczeniu i był obiektem dewastacji[5]. Nagrobek został uznany za obiekt zabytkowy i podlega ochronie prawnej[38]. Grobowiec został wyremontowany w 1987 ze środków rządu austriackiego. Z uwagi na powtarzalne niszczenie oszklenia fotografii nagrobnych, syn generała Adam, dzięki wsparciu prezydenta Austrii, Kurta Waldheima, zrealizował zamontowanie w tych miejscach szkła kuloodpornego, które otrzymał od władz austriackich w 1986 wraz z dokumentacją dotyczącą służby generała w c. i k. armii[5][29]. W grobowcu zostali pochowani także: druga żona generała Oktawia (ur. 1890, zm. 31 marca 1984[39]), Jadwiga Pisarczuk (1882-1957, córka c.k. inspektora szkolnego w Sanoku, Tomasza Pisarczuka i Bronisławy z domu Kunickiej)[40]. W maju 2021 ujawniono zniszczenie oszklenia portretu generała Dembickiego na jego grobowcu[41][42].
Herb Dembicki von Wrocień Tarcza dwudzielna pasem srebrnym. W polu I czerwonym gałązka dębowa w pas o ośmiu ułożonych parami żołędziach z czterema na przemian ułożonymi liśćmi, złota, w polu II błękitnym cztery gwiazdy sześciopromienne w pas złote. W klejnocie dwa skrzydła orle czerwono-błękitne z pasem srebrnym. Labry prawe czerwone lewe błękitne podbite srebrem.
Osobę generała Dembickiego von Wrocień opisał historyk Jan Rydel w swojej pracy doktorskiej pt. Polski żołnierz w służbie Cesarza i Króla z 1986, wydanej w 2001 jako publikacja pt. W służbie cesarza i króla[4].
Ordery i odznaczenia
- Kawaler Orderu Leopolda (1909)[4][20][43]
- Order Korony Żelaznej III klasy (1902)[4][20][44]
- Brązowy Medal Zasługi Wojskowej na czerwonej wstążce (1895)[4][20]
- Odznaka za Służbę Wojskową 2 klasy[20]
- Krzyż Jubileuszowy Wojskowy[20]
- Brązowy Medal Jubileuszowy Pamiątkowy dla Sił Zbrojnych i Żandarmerii[20]
Uwagi
- ↑ Względnie Wieńkowska. Księga parafialna w Sanoku podała, że Berta de Wrocień Dembicka przeżyła w małżeństwie z Adamem Dembickim 40 lat.
- ↑ Czesław Skrobała w artykule prasowym z 1988 podał, że prawidłowa forma nazwiska brzmi „Pisarczyk” z racji polskiego pochodzenia tej rodziny.
- ↑ Syn generała, Adam Dembicki, urodzony we Lwowie, przed 1939 uczeń sanockiego gimnazjum, podczas II wojny światowej więziony przez Niemców, był określany jako bard, włóczykij i wagabunda sanocki, zyskał przydomek „Adzio”. Por. Czesław Skrobała. Legenda i prawda rodu Dembickich. „Podkarpacie”, s. 4, 8, nr 9 z 3 marca 1988.
Przypisy
- ↑ a b c d Księga małżeństw 1905–1912 Sanok. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 107 (poz. 54).
- ↑ a b c d Księga Zmarłych 1904–1934 Sanok. T. J. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 380 (poz. 41).
- ↑ Handbuch des Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1865. Lwów: 1865, s. 305.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Edmund Gajewski. Cesarski ulubieniec. „Nowiny”. Nr 42, s. 3, 20–21 lutego 1988.
- ↑ a b c d e Czesław Skrobała. Legenda i prawda rodu Dembickich. „Podkarpacie”, s. 4, 8, nr 9 z 3 marca 1988.
- ↑ Księga zgonów Parafii Greckokatolickiej w Sanoku 1855-1909. s. 64 (poz. 14).
- ↑ a b Księga zmarłych 1855–1878 Sanok. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 67 (poz. 154).
- ↑ Księga zmarłych 1855–1878 Sanok. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 168 (poz. 30).
- ↑ Księga chrztów 1836–1857. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 315 (poz. 51).
- ↑ Księga chrztów 1836–1857. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 360 (poz. 53).
- ↑ Księga chrztów 1861–1870. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 8 (poz. 88).
- ↑ Księga chrztów 1861–1870. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 66 (poz. 34).
- ↑ Księga zgonów Parafii Greckokatolickiej w Sanoku 1855-1909. s. 10 (poz. 5).
- ↑ Kronika. Mianowania w c. i k. armii. „Gazeta Lwowska”, s. 4, nr 247 z 28 października 1886.
- ↑ Kronika. Mianowania w c. i k. armii. „Gazeta Lwowska”, s. 5, nr 250 z 2 listopada 1886.
- ↑ Dembicki, Adam, Leutnant des Inf.-Reg. Nr 45., Oberst Komdt. des k.k. Landw.-Inf.-Reg. Budweis Nr 29 (Rang. * Juni 1897), [w:] Die K. Und K. Kriegsschule 1852-1902. Heer. Kriegsarchive. 1903.
- ↑ Kronika. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 156 z 11 lipca 1907.
- ↑ Kronika. Awans listopadowy w armii. „Echo Przemyskie”, s. 3, nr 88 z 3 listopada 1907.
- ↑ Sylwester Korwin Kruczkowski: Poczet Polaków wyniesionych do godności szlacheckiej przez monarchów austrjackich w czasie od roku 1773 do 1918: dalej tych osób, którym wymienieni władcy zatwierdzili dawne tytuły książęce względnie hrabiowskie lub nadali tytuły hrabiów i baronów jak niemniej tych, którym zatwierdzili staropolskie szlachectwo. Lwów: 1935, s. 26.
- ↑ a b c d e f g Ranglisten des Kaiserlich und Königlichen Heeres 1916. Wiedeń: 1916, s. 12.
- ↑ Pan Adam – Legenda Sanoka. W: Roman Bańkowski: Wywiady i opowieści. Sanok: Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, 2000, s. 42. ISBN 83-914224-6-1.
- ↑ Księga Zmarłych 1904–1934 Sanok. T. J. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 232 (poz. 44).
- ↑ Awans majowy w c. i k. obronie krajowej. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 105 z 9 maja 1909.
- ↑ Kronika. Ślub. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 2, nr 44 z 22 października 1911.
- ↑ Księga Zmarłych 1904–1934 Sanok. T. J. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 228 (poz. 151).
- ↑ Schematismus der K. K. Landwehr und der K. K. Gendarmerie 1914. Wiedeń: 1914, s. 337.
- ↑ Ranglisten der K. K. Landwehr und der K. K. Gendarmerie 1918. Wiedeń: 1918, s. 423.
- ↑ Ranglisten der K. K. Landwehr und der K. K. Gendarmerie 1918. Wiedeń: 1918, s. 428.
- ↑ a b Pan Adam – Legenda Sanoka. W: Roman Bańkowski: Wywiady i opowieści. Sanok: Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, 2000, s. 44. ISBN 83-914224-6-1.
- ↑ Kolekcja ↓, 36.
- ↑ Pan Adam – Legenda Sanoka. W: Roman Bańkowski: Wywiady i opowieści. Sanok: Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, 2000, s. 42–46. ISBN 83-914224-6-1.
- ↑ Borys Łapiszczak: Sanok w dawnej Galicji i Lodomerii na starej pocztówce i fotografii. Cz. X. Sanok: Poligrafia, 2007, s. 106. ISBN 83-918650-4-5.
- ↑ Nekrolog Adam Dembickiego w Sanoku.
- ↑ Księga przynależnych do gminy Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. s. 75 (poz. 95).
- ↑ Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 18.
- ↑ Spacer po cmentarzu przy ul. Rymanowskiej. zymon.com.pl. [dostęp 2014-05-17].
- ↑ Paweł Nestorowicz: Boża rola. Przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej. Sanok: 2005, s. 47.
- ↑ Zabytkowe nagrobki. starecmentarze.sanok.pl. [dostęp 2013-08-10]. (pol.).
- ↑ Indeks do ksiąg zmarłych od roku 1914. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. P 1984 (Tom L, str., poz. 33).
- ↑ Księga Zmarłych 1946–1958 Sanok. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 386 (poz. 81).
- ↑ 2021-05-18: Stowarzyszenie Opieki nad Starymi Cmentarzami w Sanoku. facebook.com. [dostęp 2021-07-18].
- ↑ 2021-05-19: Stowarzyszenie Opieki nad Starymi Cmentarzami w Sanoku. facebook.com. [dostęp 2021-07-18].
- ↑ Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie für das Jahr 1917. Wiedeń: 1917, s. 63.
- ↑ Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie für das Jahr 1917. Wiedeń: 1917, s. 89.
Bibliografia
- Nota biograficzna na podstawie: Sylwester Kruczkowski, Lwów, 1935, Forum Nobilium. Poczet Polaków wyniesionych do godności szlacheckiej przez monarchów austriackich w czasie od 1773 do 1918.
- Jan Rydel, W służbie cesarza i króla, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2001, ISBN 83-7188-235-1, OCLC 830250410 .
- Edmund Gajewski. Cesarski ulubieniec. „Nowiny”. Nr 42, s. 3, 20–21 lutego 1988.
- Edmund Gajewski. Szwejk w mieście feldmarszałka. „Nowiny”. Nr 94, s. 5, 23–24 kwietnia 1988.
- Czesław Skrobała. Legenda i prawda rodu Dembickich. „Podkarpacie”. Nr 9, s. 4, 8, 3 marca 1988.
- Pan Adam – Legenda Sanoka. W: Roman Bańkowski: Wywiady i opowieści. Sanok: Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, 2000, s. 42–46. ISBN 83-914224-6-1.
Linki zewnętrzne
- Adam Dembicki. [w:] Kolekcja Generałów i Osobistości, sygn. I.480.830 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-11-04].
- Janusz L. Sobolewski: C.k. marszałek Adam von Dembicki. Sanok. Marszałkowe brzemię. report.republika.pl. [dostęp 2014-04-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 kwietnia 2014)].
Media użyte na tej stronie
Lesser coat of arms of the Austrian Empire form the Congress of Vienna in 1815 until the Austro-Hungarian Compromise of 1867. It then represented the Cisleithanian territories of Austria-Hungary in the Reichsrat until 1915.
It shows the arms of Habsburg-Lorraine encircled by the chain of the Order of Golden Fleece, surmounted on the crowned Austrian imperial double-headed eagle clutching in its claws the Imperial orb, sceptre and sword, with the Imperial Crown of Rudolf above.
After 1915 the inescutcheon only displayed the red-white-red arms of Austria.Autor: Skukifish, Licencja: CC BY-SA 3.0
Militärdienstzeichen austriaca con corona in oro per 50 anni di servizio attivo nell'esercito
nastrino Ordine imperiale della corona di ferro
Autor: Mimich, Licencja: CC BY-SA 3.0
Baretka wstążki czasu pokoju austro-węgierskiego Medalu Zasługi Wojskowej "Signum Laudis"
Autor: Mimich, Licencja: CC BY-SA 3.0
Military Medal for 50 years of reign of Emperor Franz Joseph (=Signum Memoriae)
Autor: L' empereur Charles, Licencja: CC0
Rank insignia of the Austro-Hungarian armed forces (k.u.k.) 1868 to 1918, here “Feldmarschalleutnat” (Lieutenant-General) (class of rank IV) – gorget patch. The rank insignia was also used for the identical ranks “General-Chief Staff Surgeon” and “General-Chiefauditeur”.
Autor: Lowdown, Licencja: CC BY-SA 3.0
Adam Dembicki von Wrocień, fotografia nagrobna
Autor: Mimich, Licencja: CC BY-SA 3.0
Krzyż Jubileuszowy 1908 (Austro-Węgry)
Imperial Order of Leopold's ribbon - Austria