Akcent wyrazowy

Akcent wyrazowy (od łac. accentus „zaśpiew”) – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu[1].

W międzynarodowym alfabecie fonetycznym akcent główny oznacza się symbolem [ˈ], a słabszy akcent poboczny symbolem [ˌ] (np. usłyszymy [ˌuswɨˈʃɨmɨ]). W MAF symbole te umieszczane są przed sylabami, do których się odnoszą (w niektórych innych notacjach występują po tych sylabach) – uzasadnione jest to tym, że wiedza o sposobie akcentowania danej zgłoski potrzebna jest przed jej wymówieniem (przeczytaniem).

Rodzaje

Rodzaje akcentu ze względu na użyte środki fonetyczne:

  • akcent dynamiczny (ekspiracyjny, ekspiratoryjny, ekspiratoryczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest z większą siłą, intensywnością
  • akcent toniczny (melodyczny, prozodyczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest specjalnym (np. wyższym) tonem (na przykład w języku szwedzkim, serbsko-chorwackim czy słoweńskim[2])
  • akcent iloczasowy (rytmiczny)  – akcentowana sylaba jest wymawiana dłużej.

Kategorie te nie są rozłączne, sylaba akcentowana może być bowiem wyróżniana za pomocą więcej niż jednego środka fonetycznego.

Akcent wyrazowy może być[3]:

  • stały pod względem fonetycznym – pada wówczas na jedną określoną sylabę we wszystkich wyrazach i formach wyrazu:
    • oksytoniczny – na ostatnią sylabę (np. w języku francuskim i perskim);
    • paroksytoniczny – na przedostatnią sylabę (np. w języku polskim, włoskim czy nahuatl);
    • proparoksytoniczny – na sylabę trzecią od końca (rzadko, np. w języku macedońskim);
    • inicjalny – na pierwszą sylabę wyrazu (np. w czeskim, słowackim, węgierskim czy fińskim, także w gwarze podhalańskiej);
    • może też padać na drugą sylabę wyrazu, a w języku winnebago – na trzecią[4];
  • albo swobodny – w różnych wyrazach i ich formach pada na sylaby o różnej pozycji w obrębie wyrazu (np. w języku rosyjskim);
  • stały pod względem morfologicznym – pada we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu na jedną i tę samą sylabę tego samego morfemu;
  • albo ruchomy – w różnych formach danego wyrazu może padać na różne sylaby.

Obok akcentu wyrazowego wyróżnia się również tzw. akcent logiczny (zdaniowy)[2] – wymawianie z naciskiem w zdaniu tych wyrazów, które są uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści. Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec.

Przykłady w językach

Język polski

Akcent wyrazowy w języku polskim jest[5]:

  • stały pod względem fonetycznym;
  • ruchomy pod względem morfologicznym: nowy, nowego;
  • w zasadzie paroksytoniczny;
  • proparoksytoniczny w:
    • niektórych rzeczownikach zakończonych na -yka -ika[6]: muzyka, technika;
    • liczebnikach zakończonych na -set: osiemset, dziewięćset;
    • czasownikach 1. i 2. os. liczby mnogiej czasu przeszłego: zrobiliśmy, przeżyliśmy (w dialekcie warszawskim występuje odejście od tej zasady i stosowany jest akcent paroksytoniczny: zrobiliśmy, przeżyliśmy);
    • czasownikach w liczbie pojedynczej i 3. osoby liczby mnogiej w trybie przypuszczającym: byliby, odkroiłbym;
  • akcent na 4. sylabę od końca:
    • w czasownikach 1. i 2. osoby liczby mnogiej czasu przeszłego w trybie przypuszczającym: zamieścilibyście, odprowadzilibyśmy;
  • proparoksytoniczny lub paroksytoniczny w różnych wyrazach, zwykle pochodzenia obcego, niezakończonych na -yka ani -ika: prezydent lub prezydent, opera lub opera, biblioteka lub biblioteka, uniwersytet (w tym wyrazie akcent proparoksytoniczny występuje tylko w mianowniku liczby pojedynczej, a pozostałych przypadkach paroksytoniczny: uniwersytetu, -tetach, itd.), okolica lub okolica, w ogóle lub w ole.

Akcent poboczny pada z reguły na pierwszą sylabę w wyrazach dłuższych niż trzysylabowe.

Inne języki

W niektórych językach akcent wyrazowy jest cechą fonologiczną relewantną, na przykład hiszp. te gusto (lubisz mnie) i te gustó (polubiłeś(aś) go/ją). W języku czeskim akcent jest inicjalny i pada na pierwszą sylabę zestroju akcentowego (dó Prahy).

Zobacz też

  • akcent w socjolingwistyce
  • enklityka
  • proklityka
  • prozodia

Przypisy

  1. Peter Roach: A Little Encyclopedia of Phonetics (ang.). W: University of Reading [on-line]. s. 73. [dostęp 2019-02-23].
  2. a b Mistrík 1993 ↓, s. 354.
  3. Nagórko 2007 ↓, s. 58–60.
  4. WALS – Fixed Stress Locations
  5. Bąk 1977 ↓, s. 115–117.
  6. ika. W: Poradnia językowa [on-line]. PWN. [dostęp 2015-05-21].

Bibliografia

  • Piotr Bąk: Gramatyka języka polskiego - zarys popularny. Warszawa: Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1977. ISBN 83-214-0923-7.
  • Alicja Nagórko: Zarys gramatyki polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-01-15390-8.
  • Jozef Mistrík: Encyklopédia jazykovedy. Wyd. 1. Bratysława: Obzor, 1993. ISBN 80-215-0250-9. OCLC 29200758. (słow.)

Media użyte na tej stronie

Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności