Aleksander Fredro
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Narodowość | |
Język | |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Ważne dzieła | |
Odznaczenia | |
Fredro Hrabia | |
Rodzina | |
---|---|
Ojciec | |
Matka | Marianna Dembińska |
Żona | |
Dzieci | |
Aleksander Fredro hrabia herbu Bończa (ur. 20 czerwca 1793 w Surochowie koło Jarosławia[1], zm. 15 lipca 1876 we Lwowie) – polski komediopisarz, pamiętnikarz, poeta, ziemianin, oficer, wolnomularz, tworzył w epoce romantyzmu. Uważany jest za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury polskiej[2][3].
Życiorys
Urodził się 20 czerwca 1793 roku w Surochowie niedaleko Jarosławia w bogatej rodzinie szlacheckiej (niegdyś senatorskiej) jako syn Jacka Fredry i Marianny z Dembińskich. Do Beńkowej Wiszni rodzice Aleksandra Fredry sprowadzili się w 1797 roku. Nauki pobierał w domu rodzinnym, nigdy nie uczęszczał do szkół publicznych. 12 stycznia 1806 roku w pożarze dworu w Beńkowej Wiszni zginęła jego matka Marianna Fredro. Ojciec Jacek Fredro przeniósł się wraz z nim do Lwowa.
W wieku 16 lat, w 1809 roku zaciągnął się do armii Księstwa Warszawskiego, gdzie pierwsze doświadczenia bojowe zdobywał pod opieką płk Kazimierza Rozwadowskiego dowódcy 8 pułku ułanów[4]. Później służył w wojsku Napoleona. Trzy lata później wziął udział w wyprawie Napoleona na Moskwę; otrzymał wówczas Złoty Krzyż Virtuti Militari. W latach 1813–1814 przebył całą kampanię napoleońską jako oficer ordynansowy w sztabie cesarza. Po czym, w 1814 roku został odznaczony Krzyżem Legii Honorowej. Po abdykacji Napoleona w 1815 roku wrócił do domu i gospodarował w rodzinnym majątku Bieńkowa Wisznia. Opuszczając Paryż po klęsce Napoleona, Aleksander Fredro napisał: Wyjechaliśmy razem, z odmiennych pobudek: Napoleon na Elbę, ja zasię do Rudek. Wstąpił do lubelskiej loży wolnomularskiej.
W 1818 roku, mając 25 lat, napisał pierwszą ważną komedię, Pan Geldhab. Sztuka, napisana z dużym humorem i wdziękiem, opowiada o perypetiach młodego szlachcica starającego się o rękę córki tytułowego dorobkiewicza, ten jednak usiłuje wydać ją za księcia. Sztuka została wystawiona w 1821 r.
8 listopada 1828 roku[5], po jedenastu latach starań, poślubił w kościele w Korczynie właścicielkę zamku w Odrzykoniu, Zofię de domo hrabiankę Jabłonowską, primo voto hrabinę Skarbkową.
W 1828 roku, po śmierci ojca, przejął i pomnożył odziedziczony majątek. Był już wtedy autorem kilkunastu komedii. Rok później wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1830 roku brał udział w pracach Obywatelskiego Komitetu Pomocy dla Powstania, który został utworzony we Lwowie. W 1832 roku przechowywał w swoim majątku dwóch powstańców z Wielkopolski, którzy w obawie przed represjami ze strony władz pruskich schronili się w Galicji. W 1839 roku otrzymał Honorowe Obywatelstwo Miasta Lwowa[6].
W 1839 roku przerwał działalność literacką pod wpływem ataków krytyki i na kilkanaście lat zaprzestał twórczości, pisząc jedynie w latach 1846–1848 pamiętniki z czasów napoleońskich Trzy po trzy. 3 lipca 1845 członek założyciel Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego[7]. W rewolucyjnym roku 1848 był członkiem lwowskiej Rady Narodowej.
W latach 1850–1855 (z niewielkimi przerwami) przebywał po raz drugi we Francji, gdzie po powstaniu węgierskim znalazł schronienie jego syn, Jan Aleksander Fredro (także komediopisarz, lecz niższego lotu).
W 1854 roku wznowił działalność komediopisarską, ale równocześnie podjął decyzję o niepublikowaniu i niewystawianiu swoich dzieł w przypadku żądania odeń jakichkolwiek zmian w ich treści.
Po 1857 otrzymał francuski Medal Świętej Heleny[8]. Od 1861 roku był posłem do Sejmu Krajowego. Czynił starania o budowę w Galicji pierwszej linii kolejowej, organizował Towarzystwo Kredytowe Ziemskie i Galicyjską Kasę Oszczędności. 17 kwietnia 1873 roku został mianowany kawalerem Wielkiego Krzyża Orderu Franciszka Józefa. Od 1873 roku był członkiem Akademii Umiejętności.
Zmarł we Lwowie 15 lipca 1876 roku. Został pochowany w rodzinnej krypcie w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudkach koło Lwowa. W latach 70. XX wieku wrocławski znawca i miłośnik twórczości Fredry, prof. Bogdan Zakrzewski, odwiedzając Rudki miał skraść z grobowca poety jeden z palców jego szkieletu. Kości te zamurowano w ścianie kościoła św. Maurycego we Wrocławiu.
Aleksander Fredro był człowiekiem pełnym wewnętrznych sprzeczności: aktywny i zaangażowany w sprawy publiczne, szukał zarazem samotności i przejawiał skłonność do mizantropii. Ostatnie lata życia, naznaczone chorobami, spędził z dala od świata w gronie rodzinnym.
Był autorem komedii obyczajowych z życia szlachty, głównie prowincjonalnej. Pisywał również wiersze, poematy, aforyzmy. Debiutował w 1817 roku, jednak pozostał obcy problemom romantyzmu. Naraziło go to na ostre ataki ze strony Seweryna Goszczyńskiego i Leszka Dunina Borkowskiego, w wyniku których zaprzestał publikowania swoich utworów, pisując do szuflady przez ok. 18 lat. Wychowany w tradycjach oświecenia, był bliski Laurence’owi Sterne’owi. W swych komediach Fredro ukazał mistrzostwo w tworzeniu charakterystyki bohaterów, kształtowaniu akcji i giętkości języka. Do utworów wprowadzał akcenty humorystyczne i elementy komiki ludowego teatru, ówcześnie właściwe tylko farsie. Utwory Fredry weszły na stałe do kanonu polskiej literatury i teatru. Jego bajki, jak np. Małpa w kąpieli, Zupa na gwoździu czy Paweł i Gaweł, są lekturami literatury dziecięcej.
Etapy edukacji:
- Nauka w domu (pod okiem guwernera), która polegała na pamięciowym opanowywaniu wiedzy książkowej. Fredro wspomina ją następująco: „W młodych latach nie okazywałem zdolności do nauki”.
- Szkoła życia – nabieranie doświadczenia życiowego. Według Fredry: „Odtąd zaczęła się dla mnie szkoła świata, najpraktyczniejsza, najbardziej urozmaicona”.
Rodzina
Jesienią 1828 r. ożenił się z Zofią z Jabłonowskich primo voto Skarbkową. Miał z nią syna Jana Aleksandra i córkę Zofię z Fredrów, zamężną hrabinę Szeptycką, która była matką m.in. arcybiskupa Andrzeja Szeptyckiego i generała Stanisława. Jego siostra była prababką błogosławionego Stanisława Kostki Starowieyskiego, męczennika. Wnuk Aleksandra błogosławiony Klemens był prezbiterem katolickim i męczennikiem[9].
Twórczość
- Brytan-Bryś
- Ciotunia
- Co tu kłopotu!
- Cudzoziemszczyzna (wystawiona 1824)
- Damy i huzary (wystawiona 1825)
- Dożywocie (wystawiona 1835)
- Dwie blizny
- Dyliżans
- Dziennik wygnańca
- Godzien litości
- Gwałtu, co się dzieje!
- Intryga naprędce (wystawiona 1815)
- Jestem zabójcą
- Koncert
- List
- Lita & Compagnie
- Mąż i żona (wystawiona 1821)
- Nieszczęścia najszczęśliwszego męża
- Nikt mnie nie zna
- Nocleg w Apeninach
- Nowy Don Kiszot, czyli sto szaleństw (wodewil)
- Obrona Olsztyna
- Odludki i poeta
- Ostatnia wola
- Ożenić się nie mogę
- Pan Benet
- Pan Geldhab (wystawiona 1821)
- Pan Jowialski (wystawiona 1832)
- Paweł i Gaweł
- Piczomira królowa Branlomanii
- Pierwsza lepsza, czyli nauka zbawienna
- Przyjaciele
- Rewolwer
- Rymond
- Sztuka obłapiania
- Śluby panieńskie, czyli Magnetyzm serca (wyst. 1833)
- Świeczka zgasła
- Teraz
- Trzy po trzy
- Wielki człowiek do małych interesów (wystawiona 1877)
- Wychowanka
- Z jakim się wdajesz, takim się stajesz
- Zapiski starucha
- Zemsta (wystawiona 1834)
- Zrzędność i Przekora
Utwory przypisywane Fredrze
Ekranizacje
Upamiętnienie
- We Wrocławiu znajduje się pomnik Aleksandra Fredry, wzniesiony pierwotnie we Lwowie[10].
- We Wrocławiu po 1945 roku ulicę Neue Schweidnitzer Strasse nazwano imieniem Fredry, jednakże w 1953 roku ul. Fredry i ul. Świdnicką połączono w ul. Stalingradzką, a po destalinizacji z 1956 roku cały ciąg został przemianowany na ul. Świdnicką. W 2013 roku imieniem Fredry nazwano ulicę, będącą odnogą pl. Uniwersyteckiego[11].
- Poznańska ulica Aleksandra Fredry położona jest w centrum miasta, będąc równoległą do ulicy Święty Marcin na jej części. Mieszczą się tu m.in. takie poznańskie budowle jak gmach opery, Collegium Maius UMP, Kościół Najświętszego Zbawiciela, przylegają parki oraz bezpośrednia okolica innych ważnych dla miasta budynków również tych położonych przy Świętym Marcinie.
- W Krakowie przed wejściem do gmachu Teatru im. Juliusza Słowackiego znajduje się pomnik (popiersie) Aleksandra Fredry autorstwa Cypriana Godebskiego, ustawiony tam w roku 1900[12].
- W Gnieźnie funkcjonuje teatr im. Aleksandra Fredry, jedyny w Polsce nazwany jego imieniem[13].
- Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 22 lipca 2022 zdecydowano o ustanowieniu roku 2023 Rokiem Aleksandra Fredry[14].
Przypisy
- ↑ Fredro Aleksander, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-06-02] .
- ↑ Aleksander Fredro w serwisie Culture.pl
- ↑ Aleksander Fredro – mistrz dowcipu – Historia – polskieradio.pl, www.polskieradio.pl [dostęp 2019-06-09] .
- ↑ M. Patelski, Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski – żołnierz i dyplomata, Warszawa: Oficyna Wydawnicza “Rytm” 2003.
- ↑ Mieczysław Czuma, Leszek Mazan, Poczet Serc Polskich, Michał Rożek (oprac.), Kraków: Oficyna Wydawnicza Anabasis, 2005, ISBN 83-85931-15-5, OCLC 69464549 .
- ↑ Gazeta Lwowska. 23 listopada 1839. [dostęp 2013-04-12].
- ↑ Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, s. 637.
- ↑ Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Almanach Błękitny. Warszawa: 1908, s. 364.
- ↑ Trzy papieskie lekcje, web.archive.org, 6 lutego 2008 [dostęp 2019-05-15] [zarchiwizowane z adresu 2008-02-06] .
- ↑ Jan Harasimowicz , Włodzimierz Suleja , Encyklopedia Wrocławia, Wrocław: Wyd. Dolnośląskie, 2006, ISBN 83-7384-561-5, OCLC 76363702 .
- ↑ Marcin Torz: Ulica Aleksandra hrabiego Fredry we Wrocławiu. Radni przegłosowali. [w:] Gazeta Wrocławska [on-line]. Polskapresse sp. z.o.o, 2013-12-30. [dostęp 2013-12-31]. (pol.).
- ↑ Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Aleksandra Fredry, „Echo Krakowa” magazyn „Czas Przeszły i Przyszły”, 1990-11-21, nr 226.
- ↑ O teatrze. [dostęp 2022-02-24].
- ↑ M.P. z 2022 r. poz. 736.
Linki zewnętrzne
- Utwory Aleksandra Fredry w serwisie Wolne Lektury
- Aleksander Fredro
- Z dziejów Beńkowej Wiszni
- Kolekcja poświęcona A. Fredrze na Polona.pl
- Tadeusz Boy-Zeleński o odbiorze Fredry
- Aleksander Fredro – wiersze dla dzieci
- ISNI: 0000 0000 8105 4211
- VIAF: 27084711
- LCCN: n50025677
- GND: 118703021
- LIBRIS: tr5779kc1r5303d
- BnF: 12051811k
- SUDOC: 028745043
- NLA: 36269471
- NKC: ola2003165536
- NTA: 069729816
- BIBSYS: 90624527
- Open Library: OL990750A, OL5252280A
- PLWABN: 9810567463205606
- NUKAT: n93080933
- J9U: 987007261482605171
- LNB: 000161307
- NSK: 000171111
- CONOR: 64116323
- LIH: LNB:V*896;=BJ
- RISM: pe41024060
- WorldCat: lccn-n50025677
Media użyte na tej stronie
Pałac Fredrów-Szeptyckich w Wiszni, okręg lwowski
Autor: Tomasz Leśniowski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tablica upamiętniająca odnowienie kaplicy i krypty oraz ponowny pochówek Fredrów
Signature of Aleksander Fredro
fotografia
(c) I, Gophi, CC-BY-SA-3.0
Tablica MSI na budynku przy ul. Aleksandra Fredry w Warszawie.
Autor: LuigiXIV, Licencja: CC BY-SA 3.0
Nastrino da Cavaliere di Gran Croce dell'Ordine Imperiale di Francesco Giuseppe (Austria)
Autor: Boroduntalk, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar: Médaille de Sainte-Hélène. France.
Autor: Tomasz Leśniowski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Epitafium A. Fredry w nawie kościoła
Autor: Tomasz Leśniowski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Nagrobek A. Fredro w krypcie kościoła