Aleksander Jagiellończyk

Aleksander Jagiellończyk
z łaski Bożej król Polski, a także ziemi krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej, wielki książę litewski, ruski, pruski oraz Chełmna, Elbląga i Pomorza, etc. pan i dziedzic
Ilustracja
Wizerunek herbu
Faksymile
Król Polski
Okres

od 12 grudnia 1501
do 19 sierpnia 1506

Poprzednik

Jan I Olbracht

Następca

Zygmunt I Stary

Wielki książę litewski
Okres

od 20 lipca 1492
do 19 sierpnia 1506

Poprzednik

Kazimierz Jagiellończyk

Następca

Zygmunt Stary

Dane biograficzne
Dynastia

Jagiellonowie

Data i miejsce urodzenia

5 sierpnia 1461
Kraków

Data i miejsce śmierci

19 sierpnia 1506
Wilno

Ojciec

Kazimierz IV Jagiellończyk

Matka

Elżbieta Rakuszanka

Rodzeństwo

Władysław II Jagiellończyk
Święty Kazimierz
Jan I Olbracht
Zygmunt I Stary
Fryderyk Jagiellończyk

Żona

Helena Moskiewska

Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów pod koniec XV wieku
Pieczęć Aleksandra Jagiellończyka z 1505 roku

Aleksander Jagiellończyk (ur. 5 sierpnia 1461 w Krakowie, zm. 19 sierpnia 1506 w Wilnie) – syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, od 1492 roku wielki książę litewski, od 1501 roku król Polski.

Wielki książę Litwy

Aleksander Jagiellończyk, czwarty syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki, brat króla Jana Olbrachta, po śmierci Kazimierza Jagiellończyka od 20 lipca 1492 r. władał Wielkim Księstwem Litewskim, co równoznaczne było z zerwaniem unii personalnej pomiędzy Litwą i Koroną.

Znał język litewski, był zarazem ostatnim wielkim księciem litewskim posiadającym tę umiejętność[1]. Książę dbał o rozwój stołecznego Wilna, jak i o sprawy ważne dla państwa. Korzystał z pomocy litewskich doradców oraz zapewnił Wielkiemu Księstwu Litewskiemu samodzielność w prowadzeniu polityki zagranicznej. Nigdy nie doszło do konfliktu między nim a jego starszym bratem na tronie polskim. W latach 1492–1494 stoczył wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim, zakończoną stratą Wiaźmy i utratą kontroli nad częścią Księstw Wierchowskich. Starając się o ułożenie pokojowych stosunków Litwy z Moskwą, 18 lutego 1495 ożenił się z Heleną, córką wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego i Zofii Paleolog. Jednakże w 1500 r. wojska ruskie zajęły część Zadnieprza i zagroziły Smoleńskowi, rozpoczynając nową wojnę litewsko-moskiewską. 3 marca 1501 zawarł w Wilnie sojusz przeciwko Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu z mistrzem krajowym Inflant zakonu krzyżackiego Wolterem von Plettenbergiem. Po śmierci Jana Olbrachta, został 3 października 1501 wybrany na jego następcę przez sejm walny obradujący w Piotrkowie[2]. Zawiadomiony przez delegację Sejmu z biskupem Boryszewskim na czele, pilnie podążył z Litwy do Krakowa po koronę polską, licząc na polskie wsparcie w wojnie z Moskwą.

Król Polski

12 grudnia 1501 w katedrze na Wawelu koronowany został na króla Polski przez najmłodszego syna Kazimierza Jagiellończyka i swojego brata arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski kardynała Fryderyka Jagiellończyka w obecności m.in. matki Elżbiety Rakuszanki. Żona Aleksandra nie została koronowana na królową Polski, czemu sprzeciwiali się biskupi, gdyż wyznawała wiarę prawosławną. Koronę uzyskał dopiero po podpisaniu dwóch aktów ustrojowych, przygotowanych przez możnowładców polskich: o zrzeczeniu się swych praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej (unia mielnicka, 1501) oraz przyznaniu władzy w kraju senatowi na mocy przywileju mielnickiego, co rychło nastąpiło. Było to równoznaczne z poddaniem króla kontroli magnatów.

Sobiepańskiej władzy magnaterii przeciwdziałała jednakże szlachta, uchwalając na Sejmie w Radomiu w 1504 r.[wymaga weryfikacji?] ustawy, zabraniające łączenia wysokich urzędów w jednym ręku i ograniczające rozdawnictwo dóbr królewskich. Sejm ten ustalił też organizację i kompetencje najwyższych urzędów państwowych. Lekkomyślne dysponowanie zasobami skarbu doprowadziło do jego opustoszenia, co uniemożliwiało odpieranie najazdów tatarskich i wołoskich.

28 marca 1503 podpisano sześcioletni rozejm, kończący wojnę moskiewską. Na jego mocy 1/3 terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską. W 1504 roku król odwiedził Gdańsk, potwierdził jego przywileje i rozwiązał problemy sprawy handlowe[3].

Nihil novi

W 1505 r. kolejny sejm w Radomiu uchwalił konstytucję praw Nihil novi, uzupełnioną przez monarchę zapisem: „Gdybyśmy cokolwiek przeciw wolnościom, przywilejom, swobodom i prawom Królestwa uczynili, uznajemy to ipso facto (łac. tym samym) za nieważne i żadne.”, według której król nie mógł nic nowego w tych sprawach postanowić bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tymże sejmie zatwierdzono również tzw. „Statut Łaskiego” spisany przez kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego, stanowiący zbiór przywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miejskich, obowiązujących w Królestwie.

Życie prywatne

Mimo że jego ślub z Heleną Moskiewską nie spełnił założonych celów politycznych, samo małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka (jedyny oficjalny związek polskiego władcy z córką księcia moskiewskiego) uważa się za udane. Źle układały się natomiast zarówno stosunki Heleny z teściową (królową wdową Elżbietą Rakuszanką), jak i z polskimi elitami możnowładczymi oraz kościelnymi. Powodem była niechęć królowej do zmiany wyznania (do końca życia pozostała przy prawosławiu)[4].

Fundacje artystyczne

Część Zamku na Wawelu wybudowana przez Aleksandra

Podczas panowania króla Aleksandra w 1504 roku rozpoczęto budowę renesansowego pałacu na zamku na Wawelu. Podczas życia króla wybudowano skrzydło północno-zachodnie. Budowę tę kontynuował jego młodszy brat Zygmunt I Stary.

Galeria

Schyłek życia

Wiele kłopotów sprawiały także Aleksandrowi Prusy Zakonne, lenna Mołdawia, a zwłaszcza Tatarzy krymscy, którzy kilkakrotnie najeżdżali Litwę. W 1506 r. doszli oni aż pod Lidę, gdzie 5 sierpnia 1506 pod Kleckiem zostali rozbici przez Litwinów.

Aleksander Jagiellończyk zmarł 19 sierpnia 1506 roku bezpotomnie w wieku 45 lat w Wilnie, został pochowany w katedrze wileńskiej. Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim obrany został wtedy jego, młodszy o 6 lat, brat Zygmunt I Stary (1506–1548).

Zwłoki Aleksandra Jagiellończyka – wbrew woli zmarłego wyrażonej w testamencie – nie zostały wywiezione z Wilna. Fakt ten został upamiętniony przez współczesnego monarsze kronikarza: „Oto ten jedyny król Polski, który spoczywa na ziemi litewskiej”[6].

Genealogia

Władysław II
Jagiełło

ur. ok. 1351
zm. 1 VI 1434
Zofia
Holszańska

ur. ok. 1405
zm. 21 IX 1461
Albrecht II
Habsburg

ur. 16 VIII 1397
zm. 27 X 1439
Elżbieta
Luksemburska
[7]
ur. 1409
zm. 1442
     
   
 Kazimierz IV
Jagiellończyk

ur. 30 XI 1427
zm. 7 VI 1492
Elżbieta
Rakuszanka

ur. 1436
zm. 30 VIII 1505
   
  

Helena
Moskiewska

ur. 19 V 1476
zm. 20 I 1513
OO   18 II 1495
Aleksander
Jagiellończyk

ur. 5 VIII 1461
zm. 19 VIII 1506


Upamiętnienie w kulturze

Zobacz też

Pieczęcie Aleksandra I Jagiellończyka

Przypisy

Bibliografia

  • Paweł JasienicaPolska Jagiellonów
  • T. Biber, A. i M. Leszczyńscy – Poczet Władców Polski
  • Urszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011.
  • Józef Ignacy Kraszewski: Jaszka Orfanem zwanego żywota i spraw pamiętnik. Warszawa: wyd. M.Arcta, 1929.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Jagiellon countries 1490.PNG
Autor: User:Mathiasrex, based on layers of User:halibutt, Licencja: CC BY 3.0
Countries ruled by Jagiellon dynasty in 1490
POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg
Autor: Ta grafika została stworzona za pomocą Adobe Photoshop przez Guccee (Guccee)., Licencja: CC BY-SA 4.0
Herb Pogoń Litewska
Aleksander Jagiellonczyk.jpg
Part of series Poczet królów i książąt polskich.
Alexander I Jagiellon seals.PNG
Alexander I Jaegiellon seals
Aleksander Lesser, Aleksander Jagiellończyk.jpg
Alexander Jagiellon, King of Poland
Krakow WawelCastleCourtyard A29.jpg
Autor: Ludvig14, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wawel Castle Courtyard, Krakow
Alexander von Polen.jpg
Alexander von Polen
Aleksander I Jagiellończyk.jpg
Aleksander wg. Jana Matejki.
Aleksander jagiellończyk.png
Autor: Wereszczyński, Licencja: CC BY-SA 4.0
Herb Aleksandra Jagiellończyka
Sarkofag Aleksandra Jagiellończyka.jpg
Autor: Poznaniak, Licencja: CC BY-SA 2.5
Sarkofag Aleksandra Jagiellończyka w katedrze wileńskiej
Aleksander (Wizerunki książąt i królów polskich).jpg
ilustracja z książki „Wizerunki książąt i królów polskich“