Alpy

Alpy
Ilustracja
Matterhorn
KontynentEuropa
Państwo Francja
 Włochy
 Szwajcaria
 Liechtenstein
 Niemcy
 Austria
 Słowenia
 Węgry
Najwyższy szczytMont Blanc
(4808[1] m n.p.m.)
Długość1200 km
Powierzchnia220 tys. km²
Położenie na mapie Europy
Mapa lokalizacyjna Europy
Alpy
Alpy
46°N 10°E/46,000000 10,000000
Zdjęcie satelitarne Alp
Grań główna Alp zaznaczona żółtą linią
Alpy na włoskiej mapie z roku 1899
Mont Blanc
Masyw Monte Rosa ze szczytem Dufourspitze
Grandes Jorasses
Eiger

Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe, ret. Alps) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego w okolicy Savony po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².

Grań główna Alp biegnie od przełęczy Bocchetta di Altare (dawna nazwa: Colle di Cadibona), która oddziela Alpy od Apeninów[a][2], najpierw w kierunku południowo-zachodnim, następnie północno-zachodnim, północnym i na najdłuższym odcinku w kierunku północno-wschodnim aż do Höflein an der Donau na północnym skraju Lasu Wiedeńskiego.

Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc (wł. Monte Bianco). Wznosi się na wysokość 4808[1] m n.p.m.

Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich, są to[a] od południowego-zachodu: Francja, Monako, Włochy, Szwajcaria, Liechtenstein, Niemcy, Austria, Słowenia, Węgry[b]. Niektóre z nich, w których Alpy zajmują znaczącą część terytorium, nazywane są często alpejskimi.

Nazwa

Pochodzenie nazwy jest niepewne, niektórzy wiążą ją z celtyckim rdzeniem alb, oznaczającym „wysokość”, inni natomiast wskazują na łaciński przymiotnik albus – „biały”, co miało odnosić się do ośnieżonych szczytów Alp. Ta druga hipoteza jest wątpliwa, zważywszy, że na terenie całego łańcucha określenie „alp” odnosi się do wysokogórskich pastwisk (w Polsce nazywanych halami), a nie do szczytów górskich.

Geologia

Alpy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej jako część większego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Alpy mają budowę fałdowo-płaszczowinową. W krajobrazie wysokogórskim dominują strzeliste szczyty, kotły polodowcowe oraz doliny U-kształtne.

Klimat

Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych. Skłon zachodni i północny pozostaje pod wpływem klimatu umiarkowanego, skłon południowy – podzwrotnikowego. Średnia temperatura lipca u podnóży gór wynosi od +8 °C w Alpach Nadmorskich, do -2 °C w Alpach Austriackich i od +19 °C na północnym skłonie do +24 °C na południu. Temperatura obniża się stopniowo wraz ze wzrostem wysokości.

Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie – do 4000 mm rocznie, Alpy Wschodnie ok. 2500-3000 mm, najniższe opady (poniżej 500 mm) notowane są w wewnętrznych kotlinach Alp Wschodnich. Charakterystycznym zjawiskiem są silne, ciepłe wiatry fenowe. Alpy są obszarem źródłowym wielu rzek Europy Zachodniej. Biorą tu swój początek: Adyga, Pad i większość jego dopływów (m.in.: Ticino, Adda, Oglio), Rodan i jego dopływy (Durance i Isère), Ren i jego dopływ Aare oraz wiele rzek dorzecza Dunaju (m.in.: Lech, Inn, Salzach, Aniza, Raba, Mura, Drawa i Sawa). Szerokie, wychodzące na przedpole Alp doliny wypełniają miejscami rozległe polodowcowe jeziora, m.in.: Genewskie, Czterech Kantonów, Bodeńskie, Garda, Como i Maggiore.

Fauna

Ssaki:

  • kozica północna
  • koziorożec alpejski
  • zając bielak
  • polnik śnieżny
  • niedźwiedź brunatny
  • świstak alpejski

Ptaki:

  • pomurnik
  • orzeł przedni
  • pardwa
  • płochacz halny
  • wrończyk
  • wieszczek

Płazy:

  • salamandra czarna
  • salamandra plamista

Ochrona

Dużo endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Stworzono wiele parków narodowych i rezerwatów.

Podział

Podział geograficzny

W podstawowym podziale wyróżnia się dwie[a] części: wyższe Alpy Zachodnie oraz niższe Alpy Wschodnie. Granica przebiega obniżeniem Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęczą Splügen i doliną Valle San Giacomo[3][4][5], aż do jeziora Lago di Como.

Tak przyjęty podział na Alpy Wschodnie i Alpy Zachodnie nie jest kwestią arbitralnych ustaleń, lecz posiada istotne uzasadnienie w odmienności geologicznej budowy Alp Wschodnich i Alp Zachodnich.[potrzebny przypis]

Podział geologiczny

Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy geologicznej wyróżnia się:

  • starsze Alpy Centralne (niem. Zentralalpen) zbudowane ze starych skał metamorficznych (gnejsy, łupki krystaliczne, łupki fyllitowe) pociętych intruzjami granodiorytowymi, tonalitowymi i riolitowymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi skałami osadowymi (głównie wapienie),
  • młodsze Alpy Wapienne (niem. Kalkalpen) zbudowane z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity),
  • najmłodsze Prealpy zbudowane z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych. Spotyka się też skały granitowe.

Podział na grupy górskie

Granica Alp Zachodnich i Wschodnich
Podział Alp Zachodnich na pasma (według SOIUSA)

Podział Alp według SOIUSA:

  • Alpy Zachodnie:
    • Południowe Alpy Zachodnie
      • 1. Alpy Liguryjskie
      • 2. Alpy Nadmorskie i Prealpy Nicejskie
      • 3. Alpy Prowansalskie
      • 4. Alpy Kotyjskie
      • 5. Alpy Delfinackie
      • 6. Prealpy Delfinackie
    • Północne Alpy Zachodnie
      • 7. Alpy Graickie
      • 8. Prealpy Sabaudzkie
      • 9. Alpy Pennińskie
      • 10. Alpy Lepontyńskie
      • 11. Prealpy Lugańskie
      • 12. Alpy Berneńskie
      • 13. Alpy Glarneńskie
      • 14. Prealpy Szwajcarskie
Podział Alp Wschodnich na pasma (według SOIUSA)
  • Alpy Wschodnie:
    • Alpy Centralne
      • 15. Zachodnie Alpy Retyckie
      • 16. Wschodnie Alpy Retyckie
      • 17. Zachodnie Taury
      • 18. Wschodnie Taury
      • 19. Alpy Styrii i Karyntii
      • 20. Prealpy Styrii
    • Północne Alpy Wapienne
      • 21. Północnotyrolskie Alpy Wapienne
      • 22. Alpy Bawarskie
      • 23. Tyrolskie Alpy Łupkowe
      • 24. Salzburskie Alpy Północne
      • 25. Alpy Salzkammergut i Górnej Austrii
      • 26. Alpy Północne Styrii
      • 27. Alpy Dolnej Austrii
    • Południowe Alpy Wapienne
      • 28. Południowe Alpy Retyckie
      • 29. Alpy Bergamskie i Prealpy Bergamskie
      • 30. Prealpy Bresciańskie i Gardańskie
      • 31. Dolomity
      • 32. Prealpy Weneckie
      • 33. Alpy Karnickie i Alpy Gailtalskie
      • 34. Alpy Julijskie i Prealpy Julijskie
      • 35. Alpy Karyntii i Słowenii
      • 36. Prealpy Słoweńskie
Podział Alp Wschodnich na pasma (według AVE)

Podział Alp Wschodnich według AVE:

  • Alpy Wschodnie:
    • Północne Alpy Wschodnie
    • Centralne Alpy Wschodnie
    • Południowe Alpy Wschodnie
      • 48a. Gruppo Ortles-Cevedale
      • 48b. Gruppo Sobretta-Gavia
      • 48c. Alpi della Val di Non
      • 49. Alpi dell’Adamello e della Presanella
      • 50. Prealpi Gardesane
      • 51. Dolomiti di Brenta
      • 52. Dolomity
      • 53. Dolomiti di Fiemme
      • 54. Prealpi Vicentine
      • 56. Alpy Gailtalskie
      • 57a. Alpy Karnickie
      • 57b. Prealpy Karnickie
      • 58. Alpy Julijskie
      • 59. Karawanki i Pohorje
      • 60. Alpy Kamnickie
    • Zachodnie Alpy Wschodnie
      • 63. Plessur-Alpen
      • 64. Oberhalbsteiner Alpen
      • 65. Albula-Alpen
      • 66. Alpi del Bernina
      • 67. Alpi di Livigno
      • 68. Alpy Bergamskie

Szczyty

Liskamm - północna ściana
Weisshorn
Aiguille du Dru

Najwyższe

  • Mont Blanc – 4808[1] m n.p.m.,
  • Dufourspitze – 4634 m n.p.m.,
  • Nordend – 4609 m n.p.m.,
  • Zumsteinspitze – 4563 m n.p.m.,
  • Signalkuppe – 4554 m n.p.m.,
  • Dom – 4545 m n.p.m.,
  • Liskamm – 4527 m n.p.m.,
  • Weisshorn – 4506 m n.p.m.,
  • Täschhorn – 4491 m n.p.m.,
  • Matterhorn – 4478 m n.p.m.,

Najwybitniejsze

  • Mont Blanc
  • Finsteraarhorn
  • Piz Bernina
  • Dufourspitze
  • Barre des Écrins

Najbardziej znaczące dla wspinaczki

  • Eiger
  • Aiguille du Dru
  • Grandes Jorasses
  • Matterhorn
  • Piz Badile
  • Tre Cime di Lavaredo
  • Les Droites

Przełęcze

Col Major, Skała Tourette’a (4759 m) i Monte Bianco de Courmayeur widziane z wierzchołka Mont Blanc
  • Col Major – 4730 m n.p.m. (najwyższa przełęcz Europy),
  • Sesiajoch – 4424 m n.p.m.,
  • Col de la Brenva – 4333 m n.p.m.,
  • Domjoch – 4286 m n.p.m.,
  • Lysjoch – 4277 m n.p.m.,
  • Mischabeljoch – 3856 m n.p.m.,
  • Alphubel Pass – 3802 m n.p.m.,
  • Adler Pass – 3798 m n.p.m.,
  • Moming Pass – 3745 m n.p.m.,
  • Schwarztor – 3741 m n.p.m.,
  • Lauitor – 3700 m n.p.m.

Uwagi

  1. a b c Według klasyfikacji SOIUSA.[6]
  2. Żaden fragment Monako nie leży ponad 300 m n.p.m., czyli nie znajduje się na obszarze górskim. Klasyfikacja Partizione delle Alpi włączała południową część Prowansji i Monako do Alp, ale spotykało się to z krytyką, np. Marazziego.[6]

Przypisy

  1. a b c Bundesamt für Landestopografie: Karten der Schweiz - Schweizerische Eidgenossenschaft - map.geo.admin.ch. [dostęp 2019-07-20].
  2. Sergio Marazzi: La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) (wł.). Fioridimontagna.it. s. 3. [dostęp 2017-11-17].
  3. Bundesamt für Landestopografie: Karten der Schweiz - Schweizerische Eidgenossenschaft - map.geo.admin.ch. [dostęp 2019-07-20].
  4. Główny Urząd Geodezji i Kartografii nie podaje polskiego egzonimu: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 370; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2019-07-20].
  5. Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, Przedmowa, s. XVIII; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2019-07-20].

    Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach.

  6. a b Sergio Marazzi: La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) (wł.). Fioridimontagna.it. [dostęp 2019-07-20].

Zobacz też

  • Czterotysięczniki Alp

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Question book-4.svg
Autor: Tkgd2007, Licencja: CC-BY-SA-3.0
A new incarnation of Image:Question_book-3.svg, which was uploaded by user AzaToth. This file is available on the English version of Wikipedia under the filename en:Image:Question book-new.svg
Aiguille du Dru 3.jpg
Autor: Duncan McGoldrick, Licencja: CC BY-SA 2.0
Aiguille du Dru. Again, not sure where this was taken from, the top of a mountain somewhere..
Broom icon.svg
Autor: !Oryginał: gg3po (Tony Tony)Vector: Booyabazooka, Licencja: GPL
Icon of broom sweeping up dust. Conversion to SVG also under GPL.
Matterhorn (3299188209).jpg
Autor: Martin Abegglen from Bern, Switzerland, Licencja: CC BY-SA 2.0
matterhorn zermatt
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg
Autor: AleXXw, Licencja: CC BY-SA 3.0
Proposal for the new WikiVoyage-Logo by AleXXw including an idea of User:‎Danapit
MonteRosaWestseite gesehenVomGornergrat.JPG
Autor: TobiasBender, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Monte Rosa Westside from Gornergrat, near Zermatt
Europe relief laea location map.jpg
Autor: Alexrk2, Licencja: CC BY-SA 3.0
Physical location map Europe; Lambert azimuthal equal-area projection
SOIUSA-Alpi Occidentali.png
Autor: Luca Bergamasco, Licencja: CC BY 3.0
Carta schematica delle Alpi Occidentali secondo la SOIUSA, divise per colore in Alpi Sud-occidentali e Alpi Nord-occidentali
Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
North face.jpg
Autor: Terra3, Licencja: CC BY-SA 3.0
Eiger north face
U+25B2.svg
Black up-pointing triangle , U+25B2 from Unicode-Block Geometric Shapes (25A0–25FF)
Weisshorn, Switzerland, creating a cloud again just like the wings of an airplane. (10766491563).jpg
Autor: Jeroen Komen from Utrecht, Netherlands, Licencja: CC BY-SA 2.0
Weisshorn, Switzerland, creating a cloud again just like the wings of an airplane.
GrandesJorasses.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to RobinL~commonswiki (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY 2.5
Grandes Jorasses, Massif du Mont Blanc, North side. Photograph by Robin Lacassin, September 2000
AlpenHauptkamm mit Grenzen.jpg
Autor: W like wiki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Main chain (YELLOW) of the Alps, and other important watersheds of the Alps plus borders (BLACK).
Alps-WestEast.jpg
Autor: Perconte (map), F.-K. Mohr (Monaco & red border), Licencja: CC BY-SA 3.0
Map of the Alps with west east border
Nuvola apps important orange.svg
Autor: David Vignoni (original), Bastique (SVG), Rocket000 (recolored), Licencja: LGPL
Orange warning icon.
Mont Blanc from Punta Helbronner, 2010 July.JPG
Autor: Ximonic, Simo Räsänen, Licencja: GFDL
Mont Blanc as seen from Pointe Helbronner in the end of 2010 July.
Dalla vetta monte bianco.jpg
Autor: franco56, Licencja: CC-BY-SA-3.0
View from the summit of Mont Blanc / Monte Bianco (looking southeast), separated by Col Major the summit of Mont Blanc de Courmayeur.
Flag of Liechtenstein.svg
Flag of Liechtenstein
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Wikiquote-logo.svg
SVG version of the Wikiquote logo.
Lyskamm N.jpg
Autor: Zacharie Grossen, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lyskamm north side, from near the Feechopf. Elevation points are from the Swisstopo maps.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności