Ameryka Południowa

Ameryka Południowa
Ilustracja
Zdjęcie satelitarne Ameryki Południowej
PaństwoPaństwa Ameryki Południowej
Powierzchnia17 840 000 km²
Miejscowościnajwiększe aglomeracje[1]:
São Paulo, Buenos Aires, Rio de Janeiro, Lima, Bogota, Santiago
Wysokośćmax: 6962 m n.p.m., Aconcagua;
śr.: 655 m n.p.m.;
min: 105 m p.p.m., Laguna del Carbon
Rodzaj obiektukontynent
Położenie na mapie świata
Mapa konturowa świata, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Ameryka Południowa”
Ziemia10°S 60°W/-10,000000 -60,000000
Mapa
Mapa hipsometryczna Ameryki Południowej

Ameryka Południowakontynent o powierzchni 17,8 miliona km² leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej, a w mniejszej – na półkuli północnej. Niekiedy uważana jest również za subkontynent Ameryki[2].

Amerykę Południową oblewa od wschodu Ocean Atlantycki, a od zachodu Ocean Spokojny. Od północy, przez Przesmyk Panamski oraz Morze Karaibskie, kontynent graniczy z Ameryką Północną. Jego powierzchnię zajmuje 13 państw: Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile, Ekwador, Gujana, Kolumbia, Paragwaj, Peru, Surinam, Urugwaj, Wenezuela, Trynidad i Tobago oraz dwa terytoria zależne: Gujana Francuska należąca do Francji i brytyjskie Falklandy.

Powierzchnia Ameryki Południowej zajmuje 17 840 000 km² i w 2010 roku zamieszkiwało ją ponad 396 mln osób co stanowiło 5,79% ludności świata[3]. Powierzchniowo, wśród kontynentów, Ameryka Południowa zajmuje czwarte miejsce (za Azją, Afryką oraz Ameryką Północną). Największym miastem jest mające prawie 20 mln mieszkańców São Paulo.

Geografia

Andy są najdłuższym kontynentalnym łańcuchem górskim
Dżungla Ameryki Południowej
Mapa polityczna Ameryki Południowej

Ameryka Południowa obejmuje południową część półkuli zachodniej. Kontynent na północnym zachodzie jest ograniczony przez Przesmyk Darién wzdłuż granicy kolumbijsko-panamskiej lub, jak twierdzą niektóre źródła, przez Kanał Panamski, który przecina w poprzek Przesmyk Panamski. Geopolitycznie i geograficznie[4] cała Panama – wraz ze wschodnią częścią Kanału Panamskiego – jest zazwyczaj wymieniana wśród krajów Ameryki Północnej[5][6][7] i Ameryki Środkowej[8][9]. Niemal cały kontynent znajduje się na płycie południowoamerykańskiej. Trójkątny kształt Ameryki Południowej sprawia, że ma ona najkrótszą linię brzegową spośród wszystkich kontynentów.

Zwyczajowo do Ameryki Południowej zalicza się również pobliskie wyspy. Aruba, Bonaire, Curaçao, Trynidad, Tobago oraz dependencje federalne Wenezueli znajdują się w północnej części szelfu kontynentalnego Ameryki Południowej i są uważane za część kontynentu. Geopolitycznie kraje wyspowe oraz terytoria zamorskie Karaibów są zaliczane do części subregionu Ameryki Północnej, ponieważ znajdują się w większej odległości od płyty karaibskiej, pomimo tego że San Andrés i Providencia politycznie stanowią część Kolumbii, a Wyspa Ptasia jest kontrolowana przez Wenezuelę[5][10][11]. Inne wyspy, które są zaliczane do Ameryki Południowej, to Wyspy Galapagos, które należą do Ekwadoru, Wyspa Wielkanocna (znajdująca się w Oceanii), wyspa Robinson Crusoe oraz archipelag Chiloé, które należą do Chile, natomiast Ziemia Ognista jest podzielona pomiędzy Chile oraz Argentynę. Na Atlantyku Brazylia posiada Fernando de Noronha, Trindade i Martim Vaz oraz Wyspy Świętego Piotra i Pawła.

W Ameryce Południowej znajduje się najwyższy wodospad świata – Salto del Angel w Wenezueli, rzeka o największym średnim przepływie (długość jest sprawą kontrowersyjną) – Amazonka (7,2 mln km²), najdłuższy łańcuch górskiAndy (najwyższy szczyt to Aconcagua – 6962 m n.p.m.), najsuchsze miejsce na Ziemi – Pustynia Atacama[12][13][14], największy las deszczowyAmazonia, najwyżej położone jezioro wykorzystywane w celach handlowych – jezioro Titicaca, najwyższy wulkan – Ojos del Salado (6885 m n.p.m.) oraz najwyższy czynny wulkanLlullaillaco, najwyżej położona stolica świata – La Paz (3600–4100 m n.p.m.), a także, nie biorąc pod uwagę stacji badawczej na Antarktyce, wysunięty najdalej na południe zamieszkały obszar – Puerto Toro w Chile.

Ukształtowanie terenu

Ameryka Południowa ma trójkątny kształt oraz mało zróżnicowaną linię brzegową. Do największych półwyspów zalicza się: Brunswick i Taitao, natomiast największe wyspy to: Ziemia Ognista, Riesco oraz Santa Inés.

W Ameryce Południowej przeważają tereny nizinne, średnia wysokość kontynentu wynosi 655 m n.p.m. Wzdłuż zachodniego wybrzeża rozciągają się Andy, będące przedłużeniem Kordylierów z Ameryki Północnej. Najwyższym szczytem jest Aconcagua w Argentynie (6962 m n.p.m.), a najniżej położonym obszarem – Laguna del Carbon (105 m p.p.m.), również znajdująca się na terenie Argentyny.

Najrozleglejsze obszary wyżynne Ameryki Południowej to: Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska, Wyżyna Patagońska, natomiast nizinne: Nizina Orinoko, Nizina Amazonki, Nizina La Platy.

Brazylia jest największym krajem kontynentu i zajmuje około połowy jego powierzchni i obejmuje połowę populacji. Pozostałe kraje i terytoria są podzielone pomiędzy trzy regiony: kraje andyjskie, guajańskie i stożek południowy.

Najdalej wysunięte punkty kontynentu na stałym lądzie:

Flora i fauna

Ameryka Południowa, dzięki swojej niedostępności dla człowieka oraz dużej rozciągłości południkowej, jest jednym z najbardziej biologicznie zróżnicowanych kontynentów na Ziemi. Kontynent jest zamieszkiwany przez wiele interesujących i rzadkich zwierząt, takich jak lama, anakonda, pirania, jaguar, wigoń czy tapir. Również lasy Amazonii są niezwykle zróżnicowane biologicznie – można tam spotkać znaczną część gatunków występujących na Ziemi. Najczęściej spotykane rośliny użytkowe to: ziemniaki, tytoń, kakaowce oraz ananasy.

Klimat

W Ameryce Południowej występują wszystkie strefy klimatyczne, począwszy od klimatu równikowego na północy kontynentu, poprzez zwrotnikowy, podzwrotnikowy, umiarkowany do subpolarnego na południu kontynentu. Pod względem opadów w Ameryce Południowej są tereny o obfitych opadach (Nizina Amazonki), ale również pustynne (w Andach). Na pustyni Atacama występuje najdłuższy okres bez opadów (300 lat) od 1670 do 1972. Również minimalne średnie opady są tam najmniejsze i wynoszą 0,8 mm. Maksymalne średnie opady notuje się w Lloro-Choco (Kolumbia) 12 717 mm[15].

Na zachodnich stokach Andów Patagońskich w Chile oraz na nizinie pacyficznej w Kolumbii i w środkowym biegu rzeki Magdaleny opady przekraczają nawet 7000 mm rocznie. Najbardziej suchymi obszarami są zachodnie stoki w środkowej części Andów (pustynia Atacama poniżej 20 mm). Na pustyni Atacama są miejsca, gdzie ostatni deszcz spadł 400 lat temu. W północnej części Chile, w mieście Arica roczne sumy opadów nie dochodzą do 1 mm, a w Iquique bywają okresy kilkunastoletnie, w których nie spada ani jedna kropla deszczu.

Najwyższą temperaturę powietrza na kontynencie odnotowano 11 grudnia 1905 r. w argentyńskim mieście Rivadavia i osiągnęła ona 48,9 °C, a najniższą 1 czerwca 1907 r. w Sarmiento, wynoszącą –32,8 °C[16].

System wodny

Około 85% powierzchni Ameryki Południowej należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Największymi rzekami są: Amazonka, Parana, São Francisco, Orinoko. Wśród niewielkiej liczby jezior wymienić należy: Maracaibo, Patos, Titicaca.

Zasoby naturalne

Do głównych zasobów Ameryki Południowej należą: złoto, srebro, miedź, rudy żelaza, cyna oraz ropa naftowa. Złoża tych zasobów przyczyniły się do wzrostu przychodów amerykańskich krajów zwłaszcza w czasach wojny lub podczas szybkiego wzrostu ekonomicznego innych państw industrialnych. Jednakże koncentracja gospodarki na eksporcie jednego zasobu często utrudniała rozwój zdywersyfikowanej gospodarki. Zmiany w cenie danego dobra na rynkach międzynarodowych warunkowały rozwój lub spowolnienie gospodarcze krajów amerykańskich, często powodując ich destabilizację polityczną. Inne zasoby mineralne to: cynk, ołów, cyna, mangan, wolfram, antymon, boksyty, uran, siarka oraz diament.

Państwa Ameryki Południowej

Lp.FlagaNazwa państwaStolicaPełna nazwa państwaJęzyk urzędowyPowierzchnia
(w km²)
Liczba ludnościGęstość zaludnienia
(os./km²)
Waluta
1
flaga Argentyny
ArgentynaBuenos AiresRepublika Argentyńskahiszpański2 780 40040 913 58415peso argentyńskie
2
flaga Boliwii
BoliwiaLa Paz[17]
Sucre[18]
Wielonarodowe Państwo Boliwiahiszpański, keczua, ajmara1 098 5809 775 2468,4boliviano
3
flaga Brazylii
BrazyliaBrasiliaFederacyjna Republika Brazyliiportugalski8 511 965211 755 96223,8real brazylijski
4
flaga Chile
ChileSantiagoRepublika Chilehiszpański756 95016 601 70722peso chilijskie
5
flaga Ekwadoru
EkwadorQuitoRepublika Ekwadoruhiszpański283 56014 573 10149dolar amerykański
6
flaga Gujany
GujanaGeorgetownKooperacyjna Republika Gujanyangielski214 970752 9403,6dolar gujański
7
flaga Francji
Gujana FrancuskaKajennadepartament zamorskifrancuski86 504232 2232,9euro
8
flaga Kolumbii
KolumbiaBogotaRepublika Kolumbiihiszpański1 138 91043 677 37239peso kolumbijskie
9
flaga Paragwaju
ParagwajAsuncionRepublika Paragwajuhiszpański, guarani406 7506 995 65516,4guarani
10
flagas Peru
PeruLimaRepublika Peruhiszpański, keczua1 285 22029 546 96323sol
11
flaga Surinamu
SurinamParamariboRepublika Surinamuniderlandzki163 270481 2762,9dolar surinamski
12
flaga Trynidadu i Tobago
Trynidad i TobagoPort-of-SpainTrynidad i Tobagoangielski5 1281 229 000238dolar Trynidadu i Tobago
13
flaga Urugwaju
UrugwajMontevideoWschodnia Republika Urugwajuhiszpański176 2203 494 38220peso urugwajskie
14
flaga Wenezueli
WenezuelaCaracasBoliwariańska Republika Wenezuelihiszpański912 05026 814 84331boliwar

Ludność

Amerykę Południową zamieszkuje ponad 418 mln mieszkańców (2015). Ludność Ameryki Południowej jest zróżnicowana rasowo; Brazylia, Peru i Kolumbia to państwa o dużych mieszankach ras. Ludność tubylcza należy do rasy żółtej (mongoloidalnej) i zamieszkuje obecnie głównie Andy Środkowe, Peru i Boliwię, gdzie stanowi około 40% ludności. Główne języki tubylcze to keczua (język Inków) – około 10 mln osób, ajmara – około 1,5 mln osób i guarani – około 1 mln osób.

Kontynent jest bardzo nierównomiernie zaludniony. Najgęstszy wskaźnik zaludnienia posiada Trynidad i Tobago (238 os./km²), a najmniejszy Surinam (3 os./km²). Największe skupiska ludności w Ameryce Południowej znajdują się na terenach aglomeracji: São Paulo (ok. 21 mln), Rio de Janeiro (12 mln), Lima (ok. 8 mln) i Bogota (ok. 7 mln).

Na kontynencie jest 12 niepodległych państw i jedno terytorium zależne – Gujana Francuska. W sąsiedztwie kontynentu leżą grupy wysp: (Falklandy, Galapagos, Antyle razem z Trynidadem i Tobago, Ziemia Ognista), z których tylko niektóre są niepodległe, a pozostałe stanowią terytoria zamorskie innych państw.

Struktura religijna w 2015 roku, według The Association of Religion Data Archives[19]:

Języki

Dominujące języki Ameryki Południowej

Hiszpański (193 243 411 osób posługujących się tym językiem[23]) oraz portugalski (193 197 164 osób[24]) są najbardziej rozpowszechnionymi językami w Ameryce Południowej. Hiszpański, wraz z innymi ojczystymi językami, jest językiem urzędowym w większości krajów. Portugalski natomiast jest językiem urzędowym w Brazylii, niderlandzki w Surinamie, angielski w Gujanie (w kraju tym jest używanych co najmniej 12 języków, m.in. hindi oraz arabski). Angielski obowiązuje na Falklandach, francuski jest językiem urzędowym Gujany Francuskiej i drugim językiem w Amapá, jednym z regionów Brazylii.

Do języków autochtonicznych Ameryki Południowej zalicza się język keczua w Ekwadorze, Peru, Chile, Argentynie i Boliwii, guarani w Paragwaju i, w znacznie mniejszym zakresie, Boliwii, ajmara w Boliwii, Peru oraz rzadziej Chile, a także mapudungun, którym posługują się osoby w niektórych strefach południowego Chile i Argentyny. Trzy języki autochtoniczne (keczua, ajmara i guarani) są uznawane, obok hiszpańskiego, jako języki urzędowe.

W Ameryce Południowej można się także spotkać z: językiem hindi i jawajskim w Surinamie, włoskim w Argentynie, Brazylii, Kolumbii, Chile, Wenezueli, Peru i Paragwaju. Niemiecki jest używany w wielu regionach południowych stanów Brazylii, zazwyczaj w formie dialektu Riograndenser Hunsrückisch. Język walijski pozostaje w użyciu w historycznych miastach, w Trelewie oraz w Rawson w Argentynie (Patagonia). Występują także niewielkie grupy używające języka japońskiego w Brazylii, Kolumbii, Wenezueli, Peru, Chile, Argentynie i Paragwaju. Językiem polskim posługuje się ok. 90 tys. mieszkańców polskiego pochodzenia z brazylijskich stanów Paraná, Santa Catarina i Rio Grande do Sul.

Gospodarka

Rolnictwo

Plantacja trzciny cukrowej w San Paulo. W 2018 roku Brazylia była największym producentem na świecie, z 746 milionami ton. Ameryka Południowa produkuje połowę światowej produkcji trzciny cukrowej.
Plantacja soi w Mato Grosso. W 2020 roku Brazylia była największym producentem na świecie, ze 130 milionami ton. Ameryka Południowa produkuje połowę światowej produkcji soi.
Kawa w Minas Gerais. W 2018 roku Brazylia była największym producentem na świecie, z 3,5 mln ton. Ameryka Południowa produkuje połowę światowej kawy.
Pomarańczowy w San Paulo. W 2018 roku Brazylia była największym producentem na świecie, z 17 milionami ton. Ameryka Południowa produkuje 25% światowej pomarańczy.

Cztery kraje o najsilniejszym rolnictwie to Brazylia, Argentyna, Chile i Kolumbia.

Hodowla zwierząt

Ciężarówka firmy mięsnej w Brazylii. Ameryka Południowa wytwarza 20% światowej wołowiny i mięsa drobiowego.

Brazylia jest największym na świecie eksporterem mięsa kurczaka: 3,77 miliona ton w 2019 roku[27][28]. Kraj ten jest posiadaczem drugiego co do wielkości stada bydła na świecie, 22,2% światowego stada. Kraj był drugim co do wielkości producentem wołowiny w 2019 r., Odpowiadając za 15,4% światowej produkcji[29]. It was also the 3rd largest world producer of milk in 2018. This year, the country produced 35.1 billion liters[30]. W 2019 roku Brazylia była czwartym co do wielkości producentem wieprzowiny na świecie, z prawie 4 milionami ton[31].

W 2018 r. Argentyna była czwartym co do wielkości producentem wołowego na świecie, z produkcją 3 mln ton (za Stanami Zjednoczonymi, Brazylią i Chinami). Urugwaj jest również głównym producentem mięsa. W 2018 roku wyprodukował 589 tys. Ton wołowiny[32].

Pod względem produkcji mięsa kurczaka Argentyna plasuje się wśród 15 największych producentów na świecie, a Peru i Kolumbia wśród 20 największych producentów. W produkcji wołowego Kolumbia jest jednym z 20 największych producentów na świecie. Pod względem produkcji miodu Argentyna jest jednym z 5 największych producentów na świecie, a Brazylia – wśród 15 największych. Pod względem produkcji mleka krowiego Argentyna plasuje się wśród 20 największych producentów na świecie[33].

Górnictwo

W sektorze wydobywczym Brazylia wyróżnia się wydobyciem rudy żelaza (gdzie jest eksporterem drugiego świata), miedzi, złota, boksytu (jednego z 5 największych producentów na świecie), manganu (jeden z 5 największych producentów na świecie), cyny (jeden z największych producentów na świecie), niobu (skupia 98% rezerw znane światu) i niklu. W odniesieniu do kamieni szlachetnych Brazylia jest największym na świecie producentem ametystu, topazu, agatu i jednym z głównych producentów turmaliny, szmaragdów, akwamaryny, granatu i opal[34][35][36][37][38][39].

Chile dostarcza około jednej trzeciej światowej produkcji miedzi. W 2018 roku Peru był drugim co do wielkości producentem srebro i miedzi na świecie i szóstym co do wielkości producentem złota, oprócz tego, że jest trzecim największym producentem na świecie cynk i cyny i 4 miejsce w ołów. Boliwia jest piątym co do wielkości producentem cyny, siódmym co do wielkości producentem srebro i ósmym co do wielkości producentem cynk na świecie.

Przemysł

(c) enioprado, CC BY-SA 3.0
EMS, największy brazylijski przemysł farmaceutyczny
Braskem, największy brazylijski przemysł chemiczny

Bank Światowy corocznie wymienia główne kraje produkujące według całkowitej wartości produkcji. Według listy z 2019 r. Brazylia zajmuje trzynastą pod względem wartości przemysł na świecie (173,6 mld USD), Wenezuela trzydziestą co do wielkości (58,2 mld USD zależy jednak od ropy naftowej, aby uzyskać tę wartość), Argentyna 31 miejsce pod względem wielkości (57,7 mld USD), Kolumbia 46 miejsce (35,4 mld USD), Peru 50 miejsce (28,7 mld USD) i Chile 51. największy (28,3 mld USD)[40].

Sektor wtórny jest oparty na gałęziach przemysłu. Brazylia jest liderem przemysłowym w Ameryka Południowa. W przemyśle spożywczym w 2019 r. Brazylia była drugim co do wielkości eksporterem przetworzonej żywności na świecie[41][42][43]. W 2016 roku kraj był drugim co do wielkości producentem celulozy na świecie i ósmym producentem papieru[44][45][46]. W przemyśle obuwniczym w 2019 r. Brazylia zajęła 4. miejsce wśród światowych producentów[47][48][49][50][51]. W 2019 roku kraj był ósmym producentem pojazdów i dziewiątym producentem stali na świecie[52][53][54]. W 2018 r. Przemysł chemiczny Brazylii zajmował 8. miejsce na świecie[55][56][57]. W przemyśle tekstylnym Brazylia, chociaż należała do 5 największych światowych producentów w 2013 r., Jest bardzo słabo zintegrowana z handlem światowym[58]. W branży lotniczej Brazylia ma Embraer, trzeciego największego producenta samolotów na świecie, ustępując jedynie Boeing i Airbus.

Argentyna jest jednym z 30 największych na świecie producentów stali i pojazdów.

Transport

Most Rio-Niterói, Brazylia
Ruta 9 / 14, w Zarate w Argentynie
Międzynarodowe lotnisko w Rio de Janeiro
Port Callao w Lima

Transport w odbywa się w zasadzie w trybie droga, najbardziej rozwiniętym w regionie. Istnieje również znaczna infrastruktura porty i lotniska. Sektor kolejowy i rzeczny, chociaż ma potencjał, jest zwykle traktowany w drugorzędny sposób.

Brazylia ma ponad 1,7 miliona km dróg, z czego 215 000 km to drogi utwardzone, a około 14 000 km to dzielone autostrady. Dwie najważniejsze autostrady w kraju to BR-101 i BR-116[59]. Argentyna ma ponad 600 000 km dróg, z czego około 70 000 km to drogi utwardzone, a około 2500 km to autostrady. Trzy najważniejsze autostrady w kraju to Trasa 9, Trasa 7 i Trasa 14. Kolumbia ma około 210 000 km dróg, a około 2300 km to autostrady podzielone. Chile ma około 82 000 km dróg, z których 20 000 jest utwardzonych, a około 2 000 km to autostrady. Najważniejszą autostradą w kraju jest Trasa 5 (Autostrada Panamerykańska). Te 4 kraje mają najlepszą infrastrukturę drogową i największą liczbę dwupasmowych autostrad[60][61].

Ze względu na Andy, Amazonka i Amazonia, zawsze pojawiały się trudności we wdrażaniu transkontynentalnych lub bioceanicznych autostrad. Praktycznie jedyną istniejącą trasą była ta, która łączyła Brazylię z Buenos Aires w Argentynie, a później z Santiago w Chile. Jednak w ostatnich latach, dzięki połączonym wysiłkom krajów, zaczęły pojawiać się nowe trasy, takie jak Brazylia-Peru (Autostrada Interoceaniczna) i nowa autostrada między Brazylią, Paragwajem, północną Argentyną i północnym Chile (Korytarz Bioceaniczny).

W Brazylii jest ponad 2000 lotnisk. Kraj ma drugą co do wielkości liczbę lotnisk na świecie, po Stanach Zjednoczonych. Port lotniczy São Paulo-Guarulhos, położony w regionie metropolitalnym São Paulo, jest największym i najbardziej ruchliwym w kraju – lotnisko łączy São Paulo z praktycznie wszystkimi głównymi miastami na całym świecie. Brazylia ma 44 międzynarodowe lotniska, takie jak Rio de Janeiro, Brasília, Belo Horizonte, Porto Alegre, Florianópolis, Cuiabá, Salvador, Recife, Fortaleza, Belém i Manaus, między innymi. Argentyna ma ważne międzynarodowe lotniska, takie jak między innymi Buenos Aires, Cordoba, Bariloche, Mendoza, Salta, Puerto Iguazú, Neuquén i Usuhaia. Chile ma ważne międzynarodowe lotniska, takie jak między innymi Santiago, Antofagasta, Puerto Montt, Punta Arenas i Iquique. Kolumbia ma ważne międzynarodowe lotniska, takie jak między innymi Bogota, Medellín, Cartagena, Cali i Barranquilla. Peru ma ważne międzynarodowe lotniska, takie jak Lima, Cuzco i Arequipa. Inne ważne lotniska to stolice Urugwaju (Montevideo), Paragwaju (Asunción), Boliwii (La Paz) i Ekwadoru (Quito). 10 najbardziej ruchliwych lotnisk w Ameryce Południowej w 2017 roku to: São Paulo-Guarulhos (Brazylia), Bogota (Kolumbia), São Paulo-Congonhas (Brazylia), Santiago (Chile), Lima (Peru), Brasília (Brazylia), Rio de Janeiro (Brazylia), Buenos Aires-Aeroparque (Argentyna), Buenos Aires-Ezeiza (Argentyna) i Minas Gerais (Brazylia)[62].

Brazylia posiada jedne z najbardziej ruchliwych portów w Ameryce Południowej, takie jak Port Santos, Port Rio de Janeiro, Port Paranaguá, Port Itajaí, Port Rio Grande i Port São Francisco do Sul. Argentyna ma porty, takie jak Port of Buenos Aires i Port of Rosario. Chile ma ważne porty w Valparaíso, Calderze, Mejillones, Antofagasta, Iquique, Arica i Puerto Montt. Kolumbia ma ważne porty, takie jak Buenaventura i Puerto Bolivar. Peru ma ważne porty w Callao, Ilo i Matarani. 15 najbardziej ruchliwych portów w Ameryce Południowej to: Port of Santos (Brazylia), Port of Bahia de Cartagena (Kolumbia), Callao (Peru), Guayaquil (Ekwador), Buenos Aires (Argentyna), San Antonio (Chile), Buenaventura (Kolumbia), Itajaí (Brazylia), Valparaíso (Chile), Montevideo (Urugwaj), Paranaguá (Brazylia), Rio Grande (Brazylia), São Francisco do Sul (Brazylia), Manaus (Brazylia) i Coronel (Chile)[63].

Brazylijska sieć kolejowa rozciąga się na około 30 000 kilometrów. Jest używana do transportu rud.[64] Argentyńska sieć kolejowa, z 47 000 km torów, była jedną z największych na świecie i nadal jest najbardziej rozbudowana w Ameryce Łacińskiej. Miał około 100 000 km szyn, ale podnoszenie torów i nacisk na transport samochodowy stopniowo go zmniejszały. Ma cztery różne szlaki i międzynarodowe połączenia z Paragwajem, Boliwią, Chile, Brazylią i Urugwajem. Chile ma prawie 7 000 km linii kolejowych z połączeniami z Argentyną, Boliwią i Peru. Kolumbia ma tylko około 3500 km linii kolejowych[65].

Spośród głównych brazylijskich dróg wodnych wyróżniają się dwie: Droga wodna Tietê-Paraná (która ma długość 2400 km, 1600 na rzece Paraná i 800 km na rzece Tietê, odprowadzająca produkcję rolną ze stanów Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Goiás i część Rondônia, Tocantins i Minas Gerais) i Droga wodna Solimões-Amazonas (składa się z dwóch odcinków: Solimões, rozciągającego się od Tabatinga do Manaus, o długości około 1600 km, i Amazonas, która rozciąga się od Manaus do Belém o długości 1650 km. Prawie cały transport pasażerski z równiny Amazonki odbywa się tą drogą wodną, oprócz praktycznie całego transportu towarowego, który jest kierowany do głównych ośrodków regionalnych Belém i Manaus). Najważniejsze z ekonomicznego punktu widzenia odcinki dróg wodnych znajdują się na południowym wschodzie i południu kraju. Jego pełne wykorzystanie nadal zależy od budowy śluz, poważnych prac pogłębiarskich, a przede wszystkim portów, które umożliwiają intermodalną integrację[66]. W Argentynie sieć dróg wodnych składa się z rzek La Plata, Paraná, Paragwaj i Urugwaj. Główne porty rzeczne to Zárate i Campana. Port w Buenos Aires jest historycznie pierwszym pod względem indywidualnego znaczenia, ale obszar znany jako Up-River, który rozciąga się wzdłuż 67 km części Santa Fe na rzece Paraná, obejmuje 17 portów, które koncentrują 50% całkowitego eksportu kraj.

Energia

Brazylia

Zapora wodna Itaipu
Energia wiatru w Parnaíba.
Kompleks solarny Pirapora, największy w Brazylii i Ameryce Łacińskiej o mocy 321 MW.

Przez dziesięciolecia rząd brazylijski podjął ambitny program zmniejszenia zależności od importowanej ropy. Wcześniej import stanowił ponad 70% zapotrzebowania kraju na ropę, ale Brazylia stała się samowystarczalna w zakresie ropy w latach 2006–2007. Brazylia była dziesiątym co do wielkości producentem ropy naftowej na świecie w 2019 roku, z 2,8 mln baryłek dziennie. Produkcja zaspokaja zapotrzebowanie kraju. Na początku 2020 roku przy wydobyciu ropy i gazu ziemnego kraj po raz pierwszy przekroczył 4 mln baryłek ekwiwalentu ropy dziennie. W styczniu tego roku wydobywano dziennie 3,168 mln baryłek ropy oraz 138 753 mln m³ gazu ziemnego. W 2019 r. Rio de Janeiro było największym producentem ropy naftowej i gazu ziemnego w Brazylii, wytwarzając 71% całkowitego wolumenu. São Paulo zajmuje drugie miejsce z udziałem 11,5% w całkowitej produkcji[67][68][69].

Brazylia jest jednym z czołowych światowych producentów energii hydroelektrycznej. W 2019 roku Brazylia miała czynnych 217 hydroelektrowni o mocy zainstalowanej 98 581 MW, co stanowi 60,16% krajowej produkcji energii. W sumie produkcja energii elektrycznej w Brazylii osiągnęła w 2019 r. 170 000 megawatów mocy zainstalowanej, z czego ponad 75% pochodziło ze źródeł odnawialnych (w większości hydroelektrownia)[70][71][72].

W 2013 r. Region Południowo-Wschodni wykorzystywał około 50% obciążenia Krajowego Systemu Zintegrowanego (SIN), będącego głównym regionem zużywającym energię w kraju. Zainstalowana moc wytwórcza energii elektrycznej w regionie wyniosła prawie 42 500 MW, co stanowi około jednej trzeciej mocy wytwórczej Brazylii. Produkcja hydroenergetyczna stanowiła 58% mocy zainstalowanej w regionie, a pozostałe 42% zasadniczo odpowiadało wytwarzaniu energii cieplnej. São Paulo reprezentowało 40% tej zdolności; Minas Gerais o około 25%; Rio de Janeiro – 13,3%; a Espírito Santo reprezentował resztę. Region Południowy jest właścicielem Itaipu-zapora wodna, która przez kilka lat była największą elektrownią wodną na świecie, aż do inauguracji Tama Trzech Przełomów-zapora wodna w Chinach. Pozostaje drugą co do wielkości działającą elektrownią wodną na świecie. Brazylia jest współwłaścicielem zakładu Itaipú wraz z Paragwaj: tama znajduje się na rzece Paraná, położonej na granicy między krajami. Posiada zainstalowaną moc wytwórczą 14 GW dla 20 jednostek wytwórczych o mocy 700 MW każdy. Region Północny posiada duże elektrownie wodne, takie jak Zapora Belo Monte i Zapora Tucuruí, które wytwarzają dużą część krajowej energii. Potencjał hydroenergetyczny Brazylii nie został jeszcze w pełni wykorzystany, więc kraj ten nadal ma możliwości budowy kilku elektrowni odnawialnych na swoim terytorium[73][74][75].

Potencjał brutto zasobów wiatrowych Brazylii oszacowano w 2019 r. Na około 500 GW (tylko na lądzie), czyli tyle energii, aby zaspokoić trzykrotnie obecne zapotrzebowanie kraju. Według ONS, od września 2020 r. Całkowita moc zainstalowana wyniosła 16,3 GW, przy średnim współczynniku mocy 58%. Chociaż średni światowy współczynnik zdolności wytwarzania energii wiatrowej wynosi 24,7%, istnieją obszary na północy Brazylii, szczególnie w stanie Bahia, gdzie niektóre farmy wiatrowe rejestrują średni współczynnik mocy wyższy niż 60%; średni współczynnik przepustowości w regionie północno-wschodnim wynosi 45% na wybrzeżu i 49% we wnętrzu. W 2019 roku energia wiatrowa stanowiła 9% energii wytworzonej w kraju[76][77][78].

Według ONS, od września 2020 r. Całkowita zainstalowana moc fotowoltaicznej energii słonecznej wynosiła 6,9 GW, przy średnim współczynniku mocy 23%. Niektóre z najbardziej napromieniowanych stanów brazylijskich to MG („Minas Gerais”), BA („Bahia”) i GO (Goiás), które w rzeczywistości mają światowe rekordy pod względem poziomu napromieniowania. W 2019 roku energia słoneczna stanowiła 1,27% energii wytworzonej w kraju[78][79].

Przypisy

  1. Demographia World Urban Areas (March 2013) Demographia (ang.) [dostęp 2014-02-05].
  2. South America. New York: Columbia University Press, 6th ed. 2001-6, seria: The Columbia Encyclopedia.
  3. Population Statistics (ang.). [dostęp 2012-09-17].
  4. Saul Bernard Cohen: North and Middle America rozdz. 5. 2003, seria: Geopolitics of the World System. ISBN 0-8476-9907-2.
  5. a b United Nations Statistics Division: Standard Country and Area Codes Classifications (M49). [dostęp 2011-09-05].
  6. Ameryka Północna. W: Atlas of Canada [on-line]. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-10-21)].
  7. Atlas Ameryki Północnej (ang.). Nathional Geographic. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-18)].
  8. Panama. Britannica. [dostęp 2011-09-05].
  9. Geografia: Panama (ang.). W: CIA World Factbook 2008 [on-line]. [dostęp 2011-09-05].
  10. Atlas Ameryki Południowej. National Geographic. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-02)].
  11. Geographical region and composition (Ameryki). W: Unstats [on-line]. [dostęp 2011-09-05].
  12. Priit J. Vesilind: Najsuchsze miejsce na świecie. National Geographic. [dostęp 2011-09-05].
  13. Najsuchsze miejsce: Pustynia Atacama, Chile (ang.). Extreme Science. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-08)].
  14. Chris McKay: Two dry for life> Atacama Desert and Mars. [dostęp 2011-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-06)].
  15. NCDC: Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation.
  16. Rekordy meteorologiczne Polski i świata.. [dostęp 2011-02-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-09)].
  17. Siedziba rządu: La Paz – oficjalna stolica.
  18. Konstytucyjna stolica Boliwii: Sucre.
  19. South America, Religion And Social Profile, The ARDA [dostęp 2019-09-09].
  20. Baptist World Alliance – Statistics, www.bwanet.org [dostęp 2019-09-09] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-27].
  21. South American :: The Official Site of the Seventh-day Adventist world church, www.adventist.org [dostęp 2019-09-09].
  22. Statistics and Church Facts – Total Church Membership, newsroom.churchofjesuschrist.org [dostęp 2019-09-09] (ang.).
  23. Oparte na ostatnich statystykach z 2010. Źródła według krajów: Argentyna Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001–2015 (hiszp.). [dostęp 2011-09-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-11-09)].; Boliwia Bolivia, World Gazetteer [dostęp 2010-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-01-19].; Kolumbia Departamento Administrativo Nacional de Estadística, Dane.gov.co [dostęp 2010-05-16].; Ekwador Department of Economic and Social Affairs Population Division, World Population Prospects, Table A.1, wyd. 2008 revision, United Nations, 2009 [dostęp 2009-03-12].; Paragwaj Department of Economic and Social Affairs Population Division, World Population Prospects, Table A.1, wyd. 2008 revision, United Nations, 2009 [dostęp 2009-03-12].; Peru Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI) del Perú. Retrieved on June 10, 2010; Uruguwaj Central Intelligence Agency, Uruguay, The World Factbook [dostęp 2010-01-05].
  24. Estimativas da População.
  25. Produkcja Brazylii w 2018 roku, przez FAO.
  26. Produkcja krajów Ameryki Południowej w 2018 r., wg FAO.
  27. Conheça os 3 países que desafiam o Brasil nas exportações de frango.
  28. maiores exportadores de carne de frango entre os anos de 2015 e 2019.
  29. IBGE: rebanho de bovinos tinha 218,23 milhões de cabeças em 2016.
  30. Brasil é o 3º maior produtor de leite do mundo, superando o padrão Europeu em alguns municípios.
  31. principais países produtores de carne suína entre 2017 e a estimativa para 2019.
  32. Argentina production in 2018, by FAO.
  33. Producción de carne y leche, por FAO.
  34. Anuário Mineral Brasileiro 2018.
  35. Brasil extrai cerca de 2 gramas de ouro por habitante em 5 anos.
  36. Votorantim Metais adquire reservas de zinco da Masa.
  37. Nióbio: G1 visita em MG complexo industrial do maior produtor do mundo.
  38. Algumas Gemas Clássicas.
  39. Rio Grande do Sul: o maior exportador de pedras preciosas do Brasil.
  40. Manufacturing, value added (current US$).
  41. A indústria de alimentos e bebidas na sociedade brasileira atual.
  42. Faturamento da indústria de alimentos cresceu 6,7% em 2019.
  43. https://agenciabrasil.ebc.com.br/economia/noticia/2020-02/industria-de-alimentos-e-bebidas-faturaram-r-6999-bi-em-2019.
  44. Produção nacional de celulose cai 6,6% em 2019, aponta Ibá.
  45. Sabe qual é o estado brasileiro que mais produz Madeira? Não é São Paulo.
  46. São Mateus é o 6º maior produtor de madeira em tora para papel e celulose no país, diz IBGE.
  47. Saiba quais são os principais polos calçadistas do Brasil.
  48. Industrias calcadistas em Franca SP registram queda de 40% nas vagas de trabalho em 6 anos.
  49. Produção de calçados deve crescer 3% em 2019.
  50. Abicalçados apresenta Relatório Setorial 2019.
  51. Exportação de Calçados: Saiba mais.
  52. Minas Gerais produz 32,3% do aço nacional em 2019.
  53. O novo mapa das montadoras.
  54. Indústria automobilística do Sul do Rio impulsiona superavit na economia.
  55. Indústria Química no Brasil.
  56. Estudo de 2018.
  57. Produção nacional da indústria de químicos cai 5,7% em 2019, diz Abiquim.
  58. Industria Textil no Brasil.
  59. Anuário CNT do transporte 2018.
  60. Transporte en Cifras Estadísticas 2015.
  61. Carta Caminera 2017.
  62. Brasil tem 9 dos maiores aeroportos da América Latina.
  63. Port Activity of Latin America and the Caribbean 2018.
  64. The World Factbook – Central Intelligence.
  65. Diagnostico Transporte.
  66. Transporte hidroviário.
  67. Production of Crude Oil including Lease Condensate 2019.
  68. Produção de petróleo e gás no Brasil ultrapassa 4 milhões de boe/d pela primeira vez.
  69. Rio aumenta sua participação na produção nacional de petróleo e gás.
  70. How many power plants do we have in Brazil?
  71. Brasil alcança 170 mil megawatts de capacidade instalada em 2019.
  72. IEMA (Instituto de Energia e Meio Ambiente),2016.Série TERMOELETRICIDADE EM FOCO: Uso de água em termoelétricas.
  73. O BNDES e a questão energética e logística da Região Sudeste.
  74. Power: World’s biggest hydroelectric facility.
  75. Key World Energy Statistics -- 2006 Edition.
  76. Ventos promissores a caminho.
  77. Brazilian onshore wind potential could be 880 GW, study indicates.
  78. a b Quantas usinas geradoras de energia temos no Brasil?
  79. Boletim Mensal de Geração Solar Fotovoltaica Setembro/2020.

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Flag of Chile.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Flag of Ecuador.svg
Made by author of Xramp, first uploaded by Denelson83 as Flag of Ecuador.svg, modifications by Husunqu.
Ruta Nacional 9 en Zárate hacia el noroeste.jpg
Autor: Dario Alpern, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ruta Nacional 9 desde el puente de las rutas nacionales 12 y 193 en Zárate, provincia de Buenos Aires, Argentina, hacia el noroeste.
Mapa Hipsometryczna Ameryki Południowej.png
Autor: Marcin n® , Licencja: CC BY-SA 2.5
Mapa Hipsometryczna Ameryki Południowej (Odwzorcowanie równopowierzchniowe, azymutalne, poprzeczne)
Flag of Bolivia (state).svg
State flag of Bolivia, from the xrmap flag collection 2.9.
Energia Eolica.jpg
Autor: Delatfrut, Licencja: CC BY 2.0
Turbinas eólicas em Parnaíba (PI).
SojaBrasnorte.jpg
Autor: Marcelo Camargo/Agência Brasil, Licencja: CC BY 3.0 br
Área de plantação de soja no município de Brasnorte, noroeste de Mato Grosso. (Marcelo Camargo/Agência Brasil)
Riodejaneiro aerea aeroportogaleao-131756(cut).jpg
Autor: Portal da Copa /Governo Federal Brasileiro / Daniel Basil, Licencja: CC BY 3.0 br
Terminais de passageiros e pátios de aeronaves do Aeroporto Internacional do Rio de Janeiro.
Ilha de Mocanguê by Diego Baravelli (cropped).jpg
Autor: Diego Baravelli, Licencja: CC BY-SA 4.0
Vista aérea da Base Naval do Rio de Janeiro, localizada na Ilha de Mocanguê e Ilha de Mocanguê Grande, Niterói - RJ - Brasil.
Land ocean ice 2048.jpg
Autor: NASA Goddard Space Flight Center Image by Reto Stöckli (land surface, shallow water, clouds). Enhancements by Robert Simmon (ocean color, compositing, 3D globes, animation). Data and technical support: MODIS Land Group; MODIS Science Data Support Team; MODIS Atmosphere Group; MODIS Ocean Group Additional data: USGS EROS Data Center (topography); USGS Terrestrial Remote Sensing Flagstaff Field Center (Antarctica); Defense Meteorological Satellite Program (city lights)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
widok na Ziemię
Languages of South America (pl).svg
Autor: Patrick87, Licencja: CC BY-SA 3.0
Języki Ameryki Południowej.
Itaipu noche.JPG
Autor: Carlosbenitez26, Licencja: CC BY 3.0
Největší vodní elektrárna na světě - Itaipu v Jižní Americe v nasvícená v noci
South America - Blue Marble orthographic.jpg
South America. An orthographic projection of NASA's Blue Marble data set (1 km resolution global satellite composite). Image generated by custom Python code with orthographic projection formulas from MathWorld.
Flag of Peru (state).svg
State Flag of Peru.
Usina solar de Pirapora 2.gif
Autor: CoyoteBR, Licencja: CC BY-SA 4.0
Maior do Brasil e da América Latina.
Perdigao.jpg
Autor: Andrevruas, Licencja: CC BY-SA 3.0
Caminhão da Perdigão a transitar na BR-116 em Jequié, Bahia, Brasil.
Puerto-del-callao.jpg
Autor: Alex E. Proimos, Licencja: CC BY 2.0
El Puerto de Callao
La Cordillère des Andes.jpg
Autor: Romanceor, Licencja: CC BY-SA 3.0
La Cordillère des Andes
Planta Braskem.jpg
Autor: Braskem Brasil, Licencja: CC BY-SA 3.0
Planta Braskem
Ameryka Południowa mapa polityczna.png
Autor: Aotearoa, Licencja: CC BY 3.0
Mapa polityczna Ameryki Południowej
Coffee Plantation.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Faz S Sofia canavial 090607 REFON.JPG
Autor: José Reynaldo da Fonseca, Licencja: CC BY 2.5
Canavial (cana-de-açucar), Avaré, São Paulo, Brasil
South American Jungle SG.jpg
Autor: Sascha Grabow www.saschagrabow.com, Licencja: CC BY-SA 3.0
South American Jungle or Virgin Forest. Here in the border region between Bolivia and Peru. Puma country.
South America (orthographic projection).svg
Autor: by Luan Tokyoship Talk icon.svg Tango style Wikipedia Icon.svg, Licencja: CC BY 3.0
South America (orthographic projection)