Andy

Andy – zrzut ekranu programu NASA World Wind
Cono de Arita na Salta (Argentyna)
Santiago de Chile na tle zachodnich stoków Andów
Szczyt Alpamayo w Andach peruwiańskich
Pico Bolivar
Dolina andyjska
Antizana, Ecuador

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) – łańcuch górski w Ameryce Południowej na terytorium Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Są to góry fałdowe ciągnące się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Morza Karaibskiego na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km[1] – najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość wynosi 200–800 km. Najwyższymi szczytami są Aconcagua (6961 m[2]), Ojos del Salado (6893 m) oraz Nevado Pissis (6793 m).

Podział

Andy dzielą się na Andy Północne (położone w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, umownie, do ok. 12°S), Andy Środkowe (znajdujące się w strefie klimatu zwrotnikowego, od ok. 12 do ok. 29°S) i Andy Południowe (położone w strefie klimatu podzwrotnikowego, umiarkowanego i subpolarnego, od ok. 29°S).

Składają się z 2–4 łańcuchów górskich, zwanych kordylierami: Kordylierę Wschodnią (wzdłuż wybrzeża M. Karaibskiego), Centralną (równolegle do K. Zachodniej, od Morza Karaibskiego po Andy Centralne), Zachodnią (od Morza Karaibskiego do przylądka Horn) i Nadbrzeżną (wzdłuż brzegu Oceanu Spokojnego). Kordyliera Wschodnia tworzy w Wenezueli podwójny grzbiet – Andy Karaibskie[1]. Rozdzielają je głębokie, podłużne obniżenia (jak Wielka Dolina Centralna w Ekwadorze czy Dolina Środkowochilijska)[1]

Historia i rzeźba

Andy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. Zbudowane są z różnorodnych skał magmowych, osadowych i metamorficznych, z dużym udziałem młodych pokryw lawowych. Są obszarem aktywnym sejsmicznie z najwyższymi na świecie wulkanami: w Andach Północnych m.in. Tolima (5215 m), Antisana (5704 m), Cotopaxi (5896 m) – uważany za jeden z najbardziej aktywnych wulkanów, oraz Andach Środkowych m.in. El Misti (5822 m), Llullaillaco (6739 m) – najwyższy czynny wulkan.

Klimat i stosunki wodne

Andy są położone w kilku strefach klimatycznych, począwszy od północy od klimatów równikowych, poprzez zwrotnikowe, podzwrotnikowe i umiarkowane aż po klimat subpolarny na krańcach południowych. Prawie wszędzie panuje chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością.

Andy tworzą barierę klimatyczną, która ogranicza wpływ Oceanu Spokojnego na klimat wnętrza Ameryki Południowej. Wzdłuż biegnie główny wododział kontynentu południowoamerykańskiego. Mają tam źródła: Amazonka, Colorado, Rio Negro, Chubut, Magdalena, a także liczne dopływy Orinoka, Amazonki i Parany. Niektóre rzeki, zwłaszcza w Andach Środkowych, mają charakter okresowy lub epizodyczny. Na terenie Andów występują liczne jeziora (głównie na terenie Andów Południowych).

Roślinność i zwierzęta

Na północy stoki Andów porośnięte są wilgotnym lasem równikowym, w którym rosną np. przedstawiciele Espeletia. Dla części środkowej charakterystyczne są formacje pustynne i półpustynne (tzw. puna); lasy porastają tę część Andów wyłącznie od strony wschodniej. Na śródgórskich wyżynach w miejscach pustynnych napotkać można solniska, np. na pustyni Atakama – występuje tam uboga roślinność, głównie słonorośla, kaktusy, z rzadka krzewy. Dalej na południe pojawiają się od strony oceanu zimozielone zarośla twardolistne, zaś po stronie kontynentu – stepy. Na obszarach nadmorskich, zalewanych podczas przypływów, rosną namorzyny. Powyżej 40°S występuje roślinność antarktyczna. Wyżynę Patagońską porasta roślinność stepowa i półpustynna, a na Ziemi Ognistej występuje tundra subarktyczna[1].

Charakterystycznymi dla Andów gatunkami zwierząt są lamy, gwanako andyjskie, wikunia, tapir górski, jelenie: huemale, kilka gatunków z rodzaju Mazama, pudu, niedźwiedź andyjski; z ptaków m.in. kondorowate, łyska andyjska i skalikurek andyjski. Żyją tam także koszatniczki[1].

Szczyty

Szczyty według wysokości:

L.p.Wysokość
[m n.p.m.]
SzczytPasmoPaństwoFotografia
16961AconcaguaArgentyna ArgentynaAconcagua 13.JPG
26893Ojos del SaladoPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
Chile Chile
Ojos del Salado summit.jpg
36793PissisPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
46770MercedarioCordillera de la RamadaArgentyna ArgentynaMercedario bolius 20040215 021.jpg
56768HuascaranCordillera BlancaPeru Peru
66759Cerro BonetePuna de AtacamaArgentyna Argentyna
76758Nevado Tres CrucesPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
Chile Chile
86723LlullaillacoPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
Chile Chile
Habitat du Chinchilla brevicaudata - Lllullaillaco.jpg
96658Walther PenckPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
106638IncahuasiPuna de AtacamaArgentyna Argentyna
Chile Chile
Incahuasi and el fraile plus laguna verde chile.jpg

Najważniejsze szczyty w Andach:

Chile:

  • Monte San Valentín, 4058 m n.p.m.
  • Cerro Paine Grande, około 2750 m n.p.m.
  • Cerro Macá, około 2300 m n.p.m.
  • Monte Darwin, około 2500 m n.p.m.
  • Volcan Hudson, około 1900 m n.p.m.

Granica boliwijsko-chilijska:

  • Acotango, 6052 m n.p.m.
  • Cerro Minchincha, 5305 m n.p.m.
  • Irruputuncu, 5163 m n.p.m.
  • Licancabur, 5920 m n.p.m.
  • Olca, 5407 m n.p.m.
  • Parinacota, 6348 m n.p.m.
  • Paruma, 5420 m n.p.m.
  • Pomerape, 6282 m n.p.m.

Argentyna:

  • Aconcagua, 6961 m n.p.m.
  • Cerro Bonete, 6759 m n.p.m.
  • Galan, 5912 m n.p.m.
  • Incahuasi, 6620 m n.p.m.
  • Mercedario, 6720 m n.p.m.
  • Pissis, 6795 m n.p.m.

Granica argentyńsko-chilijska:

  • Cerro Bayo, 5401 m n.p.m.
  • Cerro Chaltén, 3375 m n.p.m.
  • Cerro Escorial, 5447 m n.p.m.
  • Cordón del Azufre, 5463 m n.p.m.
  • Falso Azufre, 5890 m n.p.m.
  • Lastarria, 5697 m n.p.m.
  • Llullaillaco , 6739 m n.p.m.
  • Maipo, 5264 m n.p.m.
  • Marmolejo, 6110 m n.p.m.
  • Ojos del Salado, 6893 m n.p.m.
  • Olca, 5407 m n.p.m.
  • Sierra Nevada de Lagunas Bravas, 6127 m n.p.m.
  • Socompa, 6051 m n.p.m.
  • Nevado Tres Cruces, 6749 m n.p.m.
  • Tupungato, 6570 m n.p.m.

Boliwia:

  • Ancohuma, 6427 m n.p.m.
  • Cabaray, 5860 m n.p.m.
  • Chacaltaya, 5421 m n.p.m.
  • Huayna Potosi, 6088 m n.p.m.
  • Illampu, 6368 m n.p.m.
  • Illimani, 6438 m n.p.m.
  • Macizo de Larancagua, 5520 m n.p.m.
  • Macizo de Pacuni, 5400 m n.p.m.
  • Nevado Anallajsi, 5750 m n.p.m.
  • Sajama, 6542 m n.p.m.
  • Patilla Pata, 5300 m n.p.m.
  • Tata Sabaya, 5430 m n.p.m.

Peru:

  • Alpamayo, 5947 m n.p.m.
  • Carnicero, 5960 m n.p.m.
  • El Misti, 5822 m n.p.m.
  • El Toro, 5830 m n.p.m.
  • Huascaran, 6768 m n.p.m.[1]
  • Jirishanca, 6094 m n.p.m.
  • Rasac, 6040 m n.p.m.
  • Rondoy, 5870 m n.p.m.
  • Sarapo, 6127 m n.p.m.
  • Seria Norte, 5860 m n.p.m.
  • Siula Grande, 6344 m n.p.m.
  • Yerupaja, 6635 m n.p.m.
  • Yerupaja Chico, 6089 m n.p.m.

Ekwador:

Kolumbia:

Wenezuela:

  • Pico Bolívar, 4981 m n.p.m.
  • Pico Humboldt, 4940 m n.p.m.
  • Pico La Concha, 4870 m n.p.m.
  • Pico Piedras Blancas, 4740 m n.p.m.

Przypisy

  1. a b c d e f praca zbiorowa: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 17. Ameryka Południowa. Warszawa: PWN, 2006, s. 6–11, 19–21. ISBN 978-83-01-14-932-1.
  2. Aconcagua wyższa o ponad metr!, tierralatina.pl – Ameryka Łacińska i Karaiby [dostęp 2017-11-21] (pol.).

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Flag of Chile.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg
Allard Schmidt: "This picture was taken at sunrise, after hiking ahead of the group towards Machu Picchu I found Machu Picchu empty, Huayna Picchu was covered in clouds. After waiting 10 minutes the clouds dissolved beautifully resulting in this picture. Unfortunately, the moment the thin clouds covered Wayne Pichu was very short, there was no time to change the camera light exposure settings in order to correct the overexposure."
Cerro torre 2004.JPG
Autor: Michal Szustak (michal.szustak), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Cerro Torre
Andy - kszulogaleria1.jpg
Autor: Krzysztof Ulaczyk, Licencja: CC BY-SA 2.5
Andes - Chile.
Yerupaja Grande.jpg
Autor: Thom95 z niemieckiej Wikipedii, Licencja: CC-BY-SA-3.0
  • Bildbeschreibung: Yerupaja Grande, Cordillera Huayhuash, Peru
  • Quelle: sebst fotografiert
  • Fotograf/Zeichner: Thom95
  • Datum: 29.05.2006
  • Sonstiges: mit 6.635m zweithöchster Berg in den peruanischen Anden und höchster Gipfel der Cordillera Huayhuash
Fitz Roy 2.jpg
Cerro Chaltén, also known as Cerro Fitzroy, a mountain located in Patagonia on the border between Argentina and Chile.
Laguna Verde Bolivia.jpg
Autor: mapache_mau, Licencja: CC BY 2.0
Pachata en laguna verde.
Alpamayo.jpg
Autor: Brad Mering
Baltimore, MD, United States, Licencja: Copyrighted free use
Climbers on Alpamayo mountain (southwest face) in Peru.
PicoBolivarMerida.JPG
Autor: Fernando Cuartero, Licencja: CC-BY-SA-3.0
EL Pico Bolívar visto desde el Pico Espejo
Huascaran norte.JPG
(c) User:Flothias, CC BY 2.5
Huascaran mountain seen form north
Andes 70.30345W 42.99203S.jpg
en:NASA World Wind screenshot of the Andes, 70.30345W, 42.99203S in South America.
Habitat du Chinchilla brevicaudata - Lllullaillaco.jpg
Autor: uploaded by Salix with consent of the author : Jaime E. Jimenez, Laboratorio de Ecología, Universidad de Los Lagos. CHILE [1]., Licencja: Attribution
Llullaillaco volcano in Argentina and Chile, natural area of the wild Chinchilla brevicaudata.
Ojos del Salado summit.jpg
Autor: Janne Corax, Licencja: CC BY-SA 2.5
View of the Chilean summit of Ojos del Salado, the highest volcano of the world, from the Chilean summit. It has been made available to Wikipedia by its author, Janne Corax.
Mercedario bolius 20040215 021.jpg
Autor: David Bolius, Licencja: CC BY 2.5
Mount Mercedario, the 8th highest peak of the Andes
Stgo Abril.jpg
Autor: Cantus, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Santiago Oriente, vista desde el Cerro San Cristóbal. Abril de 2005. Fotografía por Der schöne Tod.
Aconcagua 13.JPG
Autor: Mariordo Mario Roberto Duran Ortiz, Licencja: CC BY 3.0
Aconcagua mountain, viewed from the entrance of Parque Provincial Aconcagua, Mendoza, Argentina
Incahuasi and el fraile plus laguna verde chile.jpg
Autor: Daniel Weiss (Skaifyomonul), Licencja: CC-BY-SA-3.0
The volcanoes Incahuasi (most left) and El Fraile (right beside) behind the colorful Laguna Verde.
Tres-cruces.jpg
(c) 2005biggar z angielskiej Wikipedii, CC BY 3.0
Nevado Tres Cruces from Ojos del Salado to the east. The higher south summit is on the left, the central summit on the right.
Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg
Torres del Paine from Lake Pehoé, Torres del Paine National Park, Chile.
A black and white photo of a lake in the Andes Mountains.jpeg
Autor: David Adam Kess, Licencja: CC BY-SA 3.0
A black and white photo of a lake in the Andes Mountains - circa -

http://en.wikipedia.org/wiki/Antisana

Around two hours outside Quito

http://en.wikipedia.org/wiki/Quito