Architektura secesji
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Stary_%28Old%29_Theater%2C_5_Jagiellonska_street%2C_Old_Town%2C_Krakow%2C_Poland.jpg/180px-Stary_%28Old%29_Theater%2C_5_Jagiellonska_street%2C_Old_Town%2C_Krakow%2C_Poland.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Willa_Kindermanna_2.jpg/180px-Willa_Kindermanna_2.jpg)
Architektura secesji – kierunek w architekturze, który rozwijał się w latach 1890–1925, lecz zasadniczy rozkwit trwał od około 1905. Secesja była rezultatem poszukiwań wyzwolenia formy budynku z czystego naśladownictwa dawnych epok (historyzmu) i wytworzenia nowego stylu.
W Polsce secesja przyjęła się nieco wcześniej niż w większości krajów Europy, głównie ze względu na wpływy architektury niemieckiej, austriackiej i francuskiej. Kraje te jako pierwsze wykształciły ten styl, a Polska będąca pod ich wpływem przejęła bardzo szybko nowe trendy, szybciej niż reszta Europy. Szybciej też odeszła od tego stylu na rzecz modernizmu. Nie wykształciła jednak typowego stylu secesji, a budowle z tego okresu przypominają bardziej neobarok.
Nazwa
Okres secesji w architekturze jest bardzo różnie określany w poszczególnych krajach, jednak nazwano go prawie równocześnie z powstaniem stylu. Popularna w Polsce nazwa secesja, używana także m.in. w Austrii (Sezession) wywodzi się z nazw grup artystycznych: secesji wiedeńskiej i monachijskiej. W Niemczech i krajach skandynawskich używa się raczej nazwy Jugendstil („styl młodzieżowy”), we Francji Art nouveau („nowa sztuka”), w Hiszpanii i Włoszech mówi się o modernismo (nie mylić z modernizmem). W Wielkiej Brytanii nowy styl propagował ruch artystyczny Arts and Crafts. Wszelkie te lokalne prądy dotyczą jednak zasadniczo, oceniając z perspektywy XXI w., jednego zjawiska.
Historia
Źródła stylu secesyjnego
Najwcześniej tendencje do wysublimowania się nowego stylu pojawiły się we Francji, częściowo pod wpływem École des beaux-arts, Viollet-le-Duca. Niektórzy doszukują się źródeł art nouveau w prezentowanej przez niego i przez Anglika Williama Morrisa odmianie neogotyku. Dalszymi czynnikami, które zapoczątkowały rozwój nowej architektury były racjonalistyczne nurty filozoficzne oraz zetknięcie się z japońską grafiką i kaligrafią. Awangardowa dążność do postępu miała podłoże etyczne. Niejednorodność stylistyczna początkowej secesji wywodziła się stąd, że miała ona podłoże intelektualne, a nie formalno-artystyczne. Secesja była owocem kultury swoich czasów.
Wykształcenie się stylu na przełomie XIX i XX wieku
Ogniska rozwoju architektury secesyjnej wytworzyły się w kilkunastu dużych miastach Europy o tradycjach artystycznych. Secesja szybko staje się modna, a jej elementy pojawiają się w historyzującym budownictwie przełomu XIX i XX w.
Schyłek
U schyłku drugiej dekady XX w. pojawia się, szczególnie w architekturze domów towarowych, redukcyjna odmiana secesji, w której wielkim przeszkleniom i płaszczyznom towarzyszą stosunkowo proste i rygorystycznie rozmieszczone pilastry, zaś ornament koncentruje się na zwieńczeniu i wejściu do budynku. Po 1918 secesja w architekturze stopniowo zanika, stapiając się z eklektycznym stylem 1920, łączącym w sobie klasycyzm, neobarok i wczesny modernizm.
Po I wojnie światowej secesja, która już wcześniej wydawała się przeżytkiem, spotykała się prawie wyłącznie z surową krytyką ze strony ówczesnej awangardy. Wielu architektów, którzy tworzyli początkowo w stylu secesyjnym, stało się radykalnymi zwolennikami funkcjonalizmu.
Secesja w porównaniu z innymi stylami była jedynie epizodem w historii architektury, lecz doprowadziła do trwałych przekształceń w pojmowaniu roli architektury i sposobie projektowania.
Cechy architektury secesyjnej
Secesja stanowiła próbę stworzenia nowego stylu bez odniesienia do historii, lecz wyłącznie na podstawie motywacji estetycznej i natchnienia twórcy. Ten sposób tworzenia spotkał się z silną krytyką wielu współczesnych, podkreślających, że wcześniejsze style powstawały w inny sposób – rzekomo drogą ewolucji wynikającej z czynników środowiskowych.
Secesję cechowała forma stosunkowo abstrakcyjna, lecz jednocześnie o bogatej ornamentyce. Poza czołowymi architektami, wyznaczającymi rozwój kierunku, styl ograniczał się zasadniczo do zdobnictwa, sprawy funkcji i konstrukcji pozostawiając inżynierom budowlanym. Szczególnie jest to widoczne w budownictwie mieszkaniowym, gdzie rozwiązania urbanistyczne i rzuty mieszkań pozostały zgodne z praktyką XIX w. Budynki użyteczności publicznej, choć wykazujące się innowacyjnością, korzystały z wątków romantycznych i elementów zarówno neoromańskich, jak i neogotyckich.
Respekt wobec natury przejawiał się w ornamencie i strukturze budynku. Ornament secesyjny miał nie tylko podkreślać konstrukcję i tektonikę budynku, lecz także stanowił symboliczne przedstawienie jego funkcji. Wśród ornamentyki secesyjnej pojawiają się stylizowane formy roślinne, postacie i maski długowłosych kobiet, formy przypominające niekiedy draperie lub skórę, reliefy wypełniają niekiedy całą powierzchnię ścian zewnętrznych. Elewacje posiadają ciągłą i płynnie przechodzącą powierzchnię, widoczne jest zamiłowanie do miękkich i krzywych linii i wyobleń. Ornament obejmuje także detale wykończenia budynku, takie jak klamki czy balustrady schodów.
Wybrani przedstawiciele secesji
- Emile André
- Franciszek Chełmiński
- Lluís Domènech i Montaner
- Michaił Eisenstein
- August Endell
- Max Fabiani
- Max Hegele
- Josef Hoffmann
- Antoni Gaudí
- Hector Guimard
- Victor Horta
- Gustaw Landau-Gutenteger
- Dawid Lande
- Eižens Laube
- Charles Rennie Mackintosh
- Franciszek Mączyński
- Joseph Maria Olbrich
- Konstantīns Pēkšēns
- Josep Puig i Cadafalch
- Franciszek Ruszyc
- Fiodor Schechtel
- Louis Sullivan
- Henry van de Velde
- Otto Wagner
Obiekty secesyjne w Polsce
- kamienica „Pod Żabami” w Bielsku-Białej
- IV Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Bytomiu
- Teatr im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze
- bazylika Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie (wnętrza)
- dom „Pod Globusem” w Krakowie
- willa „Anna” w Konstancinie przy ul. Stefana Żeromskiego 10
- kawiarnia „Jama Michalika” w Krakowie
- bazylika św. Franciszka z Asyżu w Krakowie
- Gmachu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie
- Stary Teatr w Krakowie
- Dom handlowy Smechela i Rösnera w Łodzi
- Dom bankowy Wilhelma Landaua w Łodzi
- Gmach Domu Bankowego Wilhelma Landaua w Warszawie
- Szkoła Zgromadzenia Kupców w Łodzi
- Kamienica Oszera Kohna w Łodzi
- Willa Leona Rappaporta w Łodzi
- Kamienica Schychtów w Łodzi
- Kamienica Zygmunta Dejczmana w Łodzi
- Mauzoleum Izraela Poznańskiego w Łodzi
- Willa Leopolda Kindermanna w Łodzi
- Dworzec Główny w Nowym Sączu
- Muzeum Mazowieckie w Płocku (zbiory we wnętrzach)
- Kamienica przy ul. Roosevelta 5 w Poznaniu
- Sanatorium w Trzebiechowie z wnętrzami, które zaprojektował Henry van de Velde
- Pomnik Fryderyka Chopina w Warszawie
- Kamienica Tołwińskiego przy ul. Służewskiej 3 w Warszawie (nie istnieje)
- Kamienica Spokornego w Al.Ujazdowskich 19 w Warszawie (nie istnieje)
- Dom Handlowy firmy "Schlesinger und Grünbaum" przy ul. Rzeźniczej 32-33 we Wrocławiu
- Dom Handlowy Braci Barasch we Wrocławiu (przebudowany)
- Kaplica Hulimków z 1900 r. w Mycowie koło Hrubieszowa, proj. Władysław Sadłowski
- Kamienica Maxa Zweiningera w Bydgoszczy (1902, Karl Bergner)
- Kamienica Eduarda Schulza w Bydgoszczy (1905, Rudolf Kern)
- Kamienica przy ul. Augusta Cieszkowskiego 1 w Bydgoszczy (1904, Paul Böhm)
- Kamienica Rudolfa Kerna w Bydgoszczy (1904)
- Kamienica Augusta Mentzla w Bydgoszczy (1909)
- Kamienica przy ul. Augusta Cieszkowskiego 3 w Bydgoszczy (1904)
- Kamienica Cieszkowskiego 9 w Bydgoszczy (1902)
- Kamienica Cieszkowskiego 13-15 w Bydgoszczy (1903, Fritz Weidner)
- Kamienica przy Al. Mickiewicza 9 w Bydgoszczy (1906)
- Willa przy ul. Lipowej 9 w Sopocie (1904, August Schmidtke)
Zobacz też
Bibliografia
- William J. R Curtis , Moderne Architektur seit 1900, wyd. 3. Ausg, Berlin: Phaidon, 2002, ISBN 0-7148-9352-8, OCLC 76624460 .
- Peter Gössel, Gabriele Leuthäuser, Architektur des 20. Jahrhunderts, Kolonia 1994, ISBN 3-8228-0265-4
- Frank Russell, Architektur des Jugendstils. Die Überwindung des Historismus in Europa und Nordamerika, Stuttgart, 1981, ISBN 3-421-02570-3
- M. Wallis, 1974: Secesja. Wydanie II. Wydawnictwo Arkady, Warszawa.
Pozostała literatura
- Barbara Banaś, Leszek Szurkowski, Secesja wrocławska, CO-LIBROS, Wrocław 2009
- Maciej Gutowski, Bartłomiej Gutowski, Architektura secesyjna w Galicji, Warszawa 2001
- Bartłomiej Gutowski, Secesja w architekturze Przemyśla, Przemyśl 2007
Linki zewnętrzne
- muzeumsecesji.pl – Architektura secesyjna w Polsce
- – Architektura secesyjna w Przemyślu
- lartnouveau.com (fr. • ang. • niem.)
- Elementy secesyjne w Bydgoszczy. secesja.bydgoszcz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-16)].
- Architektura secesji – strona w serwisie ArchINFORM (ang. • niem.)
- art1900.info Architektura około 1900 roku w Polsce oraz Europie
Media użyte na tej stronie
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stary Teatr, ul. Jagiellońska 5, Stare Miasto, Kraków
Autor: Pit1233, Licencja: CC0
Willa ul. Paderewskiego 4 w Bydgoszczy (1904, Rudolf Kern)
Autor: Pit1233, Licencja: CC0
Kamienice ul. Cieszkowskiego 16-20 w Bydgoszczy (1901-1903, Karl Bergner)
Autor: Pit1233, Licencja: CC0
Kamienica przy ul. Dworcowej 47 w Bydgoszczy (1906, secesja)
Autor: Pit1233, Licencja: CC0
Kamienica al. Mickiewicza 1, róg ul. Gdańskiej w Bydgoszczy (1903-1904, secesja, Rudolf Kern)
© Raimond Spekking / CC BY-SA 4.0 (via Wikimedia Commons)
Hackesche Höfe at Berlin
Autor: Lawenda25, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Łódź, cmentarz żydowski, 1892
Autor: Zorro2212, Licencja: CC BY 3.0
Willa Leopolda Kindermanna, Łódź ul. Wólczańska 31
Autor: Pit1233, Licencja: CC0
Kamienica przy ul. Gdańskiej 68 w Bydgoszczy (1904-1905)
Autor: Bwag, Licencja: CC BY-SA 4.0
Das Wiener Secessionsgebäude an der Adresse Friedrichstraße 12 im 1. Wiener Gemeindebezirk Innere Stadt.
Das Ausstellungsgebäude für zeitgenössische Kunst der Künstlervereinigung „Secession“ wurde nach Plänen von Joseph Maria Olbrich ab 1897 errichtet und am 15. November 1898 eröffnet. Im 2. Weltkrieg durch Bomben und Brand de facto zerstört, wurde es nachher wieder aufgebaut und am 5. Juni 1964 mit der Ausstellung „Wien um 1900" wiedereröffnet.
Autor: Pudelek (Marcin Szala), Licencja: CC BY-SA 4.0
Art Nouveau building in Gliwice, Upper Silesia.
Autor: Kamil Czainski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Secesyjna kamienica Pod Żabami na placu Wojska Polskiego w Bielsku-Białej. Rok budowy 1903.