Bateke

Bateke
Eepa a0287-02.jpg
Architektura Bateke na pocztówce z początku XX wieku.
Liczebność ogółem1 mln<
Regiony zamieszkania Kongo
 Demokratyczna Republika Konga
 Gabon
JęzykiJęzyk teke
Główne religiekatolicyzm (50%), religia plemienna (20%), protestantyzm (10%), afrochrześcijaństwo i inne (20%)
Pokrewne grupy etniczneMbundu, Bassa, Punu, Duala

Bateke (zwani też Teke) – ludność Bantu z Afryki Środkowej. Zamieszkują głównie Republikę Konga, ale także przygraniczne obszary Gabonu i Demokratycznej Republiki Konga[1]. Bateke historycznie są połączeniem rolników, zręcznych rybaków i rzecznych handlarzy[2].

Omar Bongo, który był prezydentem Gabonu w latach 1967-2009 był pochodzenia Bateke. Jest nim również obecny prezydent, syn Omara – Ali Bongo Ondimba[3].

Nazewnictwo

Nazwa „Teke” oznacza „kupować” i wskazuje na zawód ludzi, którzy zajmowali się handlem. Do Bateke należy wiele podgrup i są to: Boma, Nzikou, Nziziu, Kukuya, Angungwel (Bangangoulou), Fumu, Mfununga (Wumbu), Nzabi, Sisi, Tsangui, Mbamba, Yaka, Teke-Tsayi, Lale, Tegue (Teke-Alima), Mbeti (Mbere)[2].

Kultura

Stara maska Bateke
Rzeźba drewniana męskiej postaci butti.

Najbardziej są znani ze swoich fetyszy, zwanych butti, które służą im w kulcie szerokiego zakresu nadprzyrodzonych mocy wysyłanych przez przodków, którzy bezpośrednio nie są czczeni[4]. Wierzą w najwyższą istotę, stwórcę wszechświata zwanego Nzambi, którego łaski można uzyskać za pomocą duchów opiekuńczych[5].

Są także znani ze swoich masek Teke, które są okrągłymi płaskimi dyskami jak drewniane maski, które mają abstrakcyjne wzory i geometryczne motywy z poziomymi liniami. Są używane głównie podczas tradycyjnych ceremonii tańca, takich jak ślub, pogrzeb i inicjacji młodych mężczyzn wchodzących w dorosłość[5].

Historia

Według Abrahama Ndinga-Mbo, Teke są najstarszą grupą ludności Bantu w Republice Konga. W XV wieku uczynili lokalne królestwo, które handlowało niewolnikami i tytoniem wzdłuż rzeki Kongo. W XV i XVI wieku prowadzili wojnę ze swoimi południowo-zachodnimi sąsiadami – Bakongo[2].

Królestwo Teke, największy obszar osiągnęło na początku XVIII wieku, gdy dzięki handlowi i podbojom wojskowym rozciągało się po obu stronach rzeki Kongo, od basenu Malebo (dawniej Stanley Pool) na północ, do obszaru wokół Bolobo[2].

Pod wpływem nacisków, niemal równocześnie od Mbochi na północy i Bakongo na południu, Teke porzucili swój rozległy obszar, aby zamknąć się w swoich obecnych granicach, gdzie w środku znajdują się rozległe i suche wzgórza i góry[2].

W 1880 roku Pierre Savorgnan de Brazza niedaleko Basenu Malebo założył stację handlową, która później przekształciła się w Brazzaville. De Brazza poznał wielkiego króla Teke, którym był wtedy Ilo Makoko i negocjował z nim, aby ich region stał się francuską kolonią. W 1882 r. Królestwo Teke zostało scedowane na środkową kolonię Kongo (część Francuskiej Afryki Równikowej), której de Brazza był komisarzem generalnym[2].

Francuzi prowadzili ostry, gwałtowny i uciskający reżim, a następca Ilo Makoko bezskutecznie próbował zbuntować się przeciwko kolonialistom w roku 1898. Ponad trzy czwarte Bateke zginęło w represjach[2].

Przypisy

  1. People Cluster - Bantu, Northwest, Joshua Project [dostęp 2020-04-23].
  2. a b c d e f g TEKE (BATEKE/TIO) PEOPLE: ANCIENT RIVERINE WARRIORS, CULTURAL DOMINANT AND POLITICALLY POWERFUL ETHNIC GROUP IN CENTRAL AFRICA., TEKE (BATEKE/TIO) PEOPLE, 2014 [dostęp 2020-04-23].
  3. Gabon court rejects challenges to Bongo poll win, Daily Nation [dostęp 2020-04-23] (ang.).
  4. African art - Central Africa, Encyclopedia Britannica [dostęp 2020-04-23] (ang.).
  5. a b Teke people, tradition and culture, www.africancraftsmarket.com [dostęp 2020-04-23].

Media użyte na tej stronie

1609 6296 Old circular mask, Teke, Rep of Congo (5633803384).jpg
Autor: Ann Porteus from Tasmania, Australia, Licencja: CC BY 2.0

This old mask displays excellent signs of age and use and continues to maintain its integrity even with erosion and village repair. Measures 40x42x7cm


Originally adorned with a ring of feathers and a collar of raffia fiber, this variety of mask was worn in acrobatic performances. The circular mask is divided into two parts at the level of the eye slits–an upper half that protrudes slightly outward and a sunken lower half–yet the overall dynamic relief pattern disguises the two levels dominated by large eyes that unite the two planes and various facial features with scarification or lunar crests arching along the edges.

Teke Masks are worn by members of the Kidumu society either during the funerals of chiefs, or weddings or important meetings. They are circular in Shape, are bisected by a horizontal stripe and are decorated with geometric designs filled with black, white and red pigments The tribal arts of Africa, Jean-Baptiste Bacquart


For a quick preview of our latest exhibition visit our FaceBook page. <a href="http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10150153017536846&set=a.10150148396531846.283544.730951845&type=1&theater" rel="nofollow">www.facebook.com/photo.php?fbid=10150153017536846&set...</a>


If you double click an image, click the actions tab then scroll to view all sizes you will be able to view large full size images Further information or more images of individual pieces please contact us with image number:

Ann Porteus Sidewalk Tribal Gallery 19-21 Castray Esplanade, Battery Point 7004 Hobart Tasmania Australia ann@sidewalkgallery.com.au sidewalktribal.com t: 613 6224 0331

ABN 99 900 255 141
Eepa a0287-02.jpg

Title: Congo Français [postcard] : Congo Français - Cases batékés (Moyen Congo) Translated caption reads: French Congo. Batéké cabins (Middle Congo). Sitted children in the lower right side and mother with children in the left side. Cabins and palm trees in the background. Congo Français. Photograph by J. Audema Contained in: Postcard Collection, 1898-[ongoing] Produced: [ca. 1905] Physical_Description: postcard : b&w ; 9 x 14 cm. Local_Number: EEPA 1985-140046-02

Archival_Repository: Eliot Elisofon Photographic Archives
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg
The national flag of the Democratic Republic of the Congo. Created according to the 2006 constitution : Son emblème est le drapeau bleu ciel, orné d’une étoile jaune dans le coin supérieur gauche et traversé en biais d’une bande rouge finement encadrée de jaune. (Its symbol is a sky blue flag, decorated with a yellow star in the upper left corner and crossed in the diagonal by a red strip with thin yellow borders) It seems to be identical, except for a lighter field hue, to the 1966–1971 flag.
Male figure, Teke people, Honolulu Museum of Art, 2456.1.JPG
Autor: Hiart, Licencja: CC0
Male figure (butti), Teke people, Democratic Republic of the Congo, first half 20th century, carved wood, Honolulu Museum of Art, accession 2456.1