Berlin

Berlin
Ilustracja
Brama Brandenburska (na górze), Czerwony Ratusz (na środku z lewej), Kościół Pamięci (na środku z prawej), Reichstag (u dołu)
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Niemcy
Kraj związkowyBerlin
BurmistrzMichael Müller[1]
Powierzchnia891,85 km²
Wysokość34-122 m n.p.m.
Populacja (31 Grudnia 2020)
• liczba ludności
• gęstość

3 664 088[2]
4109 os./km²
Nr kierunkowy030
Kod pocztowy10115–14199
Tablice rejestracyjneB
Podział miasta12 okręgów administracyjnych, 96 dzielnic
Plan Berlina
Położenie na mapie Brandenburgii
Mapa konturowa Brandenburgii, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Berlin”
Położenie na mapie Niemiec
Mapa konturowa Niemiec, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Berlin”
Ziemia52°31′07″N 13°24′30″E/52,518611 13,408333
Strona internetowa
Portal Niemcy

Berlinstolica, największe miasto Niemiec i zarazem kraj związkowy. Zajmuje powierzchnię ok. 892 km² i zamieszkuje go około 3,7 mln osób[2]. Jest największym miastem w Unii Europejskiej pod względem liczby mieszkańców.

Berlin jest podzielony na dwanaście okręgów administracyjnych (Bezirk). Przez przestrzeń miejską przepływają m.in. rzeki Sprewa i Hawela, a ponadto znajduje się wiele jezior i zatok, w tym największe Müggelsee.

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1237 r. Berlin pełnił rolę historycznej stolicy Brandenburgii, Królestwa Prus, Związku Północnoniemieckiego, Cesarstwa Niemieckiego, Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po 1945 r. wschodnia część miasta była stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej (Berlin, Hauptstadt der DDR), natomiast pozostała tworzyła Berlin Zachodni – otoczoną murem (okres 1961-89) enklawę na terenie NRD. Po Zjednoczeniu Niemiec 1990 roku Berlin został stolicą całych Niemiec. Berlin jest siedzibą Prezydenta RFN (od 1994 r.), Kanclerza RFN (od 2001 r.), Bundestagu (od 1999 r.) i Bundesratu (od 2000 r.).

Berlin jest jedną z ważniejszych w Europie metropolii globalnych, ponadto ważnym węzłem komunikacyjnym Niemiec i Europy, zarówno kolejowym, lotniczym i drogowym. Ważny ośrodek naukowy, kulturalny i artystyczny (m.in. Kulturforum i Museumsinsel).

Toponimia

Językoznawcy wywodzą nazwę Berlin od prasłowiańskiego *brl, oznaczającego bagno lub moczary, i podają znaczenie nazwy jako miasto na bagnach[3]. Według hipotezy Reinholda Trautmanna Berlin jest zniekształconą nazwą Bralin (za czym przemawia m.in. zapis w dokumencie z 1215 nazwy miejscowości jako Braline) i pochodzi od nazwy osobowej Bral, czyli skróconej formy słowiańskiego imienia złożonego Bratosław[4].

Geografia

Berlin leży we wschodniej części Niemiec. Berlin znajduje się między płaskowyżami Barnim i Teltow. Leży około 90 km od granicy z Polską.

Największa długość miasta w kierunku wschodnio-zachodnim wynosi około 45 km, największa długość w kierunku północno-południowym wynosi około 38 km. Najwyższe wzniesienie ma wysokość 115,4 m n.p.m., natomiast najniższy punkt leży na wysokości 34 m n.p.m.[5]

Wody

Miasto położone jest nad rzekami Sprewą i Hawelą oraz ich dopływami. Sprewa w dzielnicy Spandau wpada do Haweli, prawego dopływu Łaby. Berlińskie dopływy Sprewy to Panke, Dahme, Wuhle i Erpe. Hawela płynie przez miast korytem polodowcowym przypominającym jeziora. Bocznymi odnogami Haweli są jeziora Tegeler See i Große Wansee. Do Haweli wpływają strumienie: Tegeler Fließ oraz Bäke. Największym jeziorem na terenie miasta jest jezioro Große Müggelsee położone w dzielnicy Treptow-Köpenick. Obszar wód chronionych w mieście to 212 km² co stanowi prawie jedną czwartą całkowitej powierzchni miasta[6].


Klimat

Miasto znajduje się w umiarkowanej strefie klimatycznej. Przeciętna temperatura roczna wynosi +9,1 °C, średnia roczna ilość opadów wynosi 581 mm. Najcieplejszymi miesiącami są lipiec (+14,3 °C) i sierpień (+14,1 °C), a najzimniejszy jest styczeń (–1,9 °C) i luty (–1,5 °C). Dokładną statystykę zawiera poniższa tabela[7]:

MiesiącŚrednia
minimalna
temperatura
Średnia
maksymalna
temperatura
Ilość
opadów
Dni
deszczowe
Styczeń–1,9 °C2,9 °C42,3 mm10
Luty–1,5 °C4,2 °C33,3 mm8,0
Marzec1,3 °C11 °C40,5 mm9,1
Kwiecień4,2 °C13,2 °C37,1 mm7,8
Maj9,0 °C18,9 °C53,8 mm8,9
Czerwiec12,3 °C21,6 °C68,7 mm9,8
Lipiec14,3 °C23,7 °C55,5 mm8,4
Sierpień14,1 °C23,6 °C58,2 mm7,9
Wrzesień10,6 °C18,8 °C45,1 mm7,8
Październik6,4 °C13,4 °C37,3 mm7,6
Listopad2,2 °C7,1 °C43,6 mm9,6
Grudzień–0,4 °C4,4 °C55,3 mm11,4

Otoczenie

Najbliższe duże miasta (min. 400 tys. mieszkańców) wokół Berlina:

Hamburg
280 km
Kopenhaga

356 km

Szczecin
140 km
Hanower
280 km
Compass rose simple plain.svgPoznań
260 km
Lipsk
180 km
Drezno
190 km
Wrocław
340 km

Historia

Najstarsze osadnictwo i pierwsze grody

Obszar dzisiejszego Berlina był zamieszkiwany już przez przedstawicieli kultury halsztackiej, a nawet wcześniejszych kultur brązu. Germanie pojawili się tam w czasie wielkiej migracji z okresu ok. XIII-XII wieku p.n.e.

Około 120 r. p.n.e. wzdłuż Sprewy musiały wędrować plemiona Cymbrów, Teutonów i Ambronów, podążających następnie przez dzisiejsze Czechy i Węgry do Italii i Galii.

U progu nowej ery obszar ten był zamieszkały przez plemiona zwane Varni i Semnones. Mogli stać się oni później częścią związku zwanego Alamanami. W połowie V w. n.e. mieszkali tam Swebowie (czyli późniejsi Szwabowie, którzy przenieśli się na obszar dzisiejszej Badenii-Wirtembergii).

Osadnictwo słowiańskie w okolicach dzisiejszego Berlina ok. 1150 roku

Przemieszczali się i osiedlali także Sasi na obszarze między Sprewą i Odrą. Następnie pojawili się tam słowiańscy Lucice. Sprewianie założyli tam gród Kopanica, który później stał się dzielnicą Berlina – Köpenick. Nie wiemy, czy zepchnęli oni wszystkich mieszkańców na zachód, czy osiedlali się obok tych, którzy zdecydowali się nie wędrować, tylko pozostać na ziemi.

Gdy na teren dzisiejszego Berlina dotarli wojowie Karola Wielkiego, zamieszkiwany był on przez zachodniosłowiański związek plemienny określający się jako Hawelanie.

W okresie następnym obszar ten ze względu na dobre połączenia rzeczne był infiltrowany przez wikingów.

W pierwszej połowie XII wieku do okolic dzisiejszego Berlina granicę polskich wpływów przesunął książę Polski Bolesław III Krzywousty[8]. Jeszcze w XII wieku istniało na tym obszarze słowiańskie Księstwo Kopanickie, które w latach 50. XII wieku było lennem Polski. Jego stolicą była Kopanica - Köpenick, od 1920 dzielnica Berlina.

Panowanie brandenburskie i czeskie

Najwcześniej w drugiej połowie XII wieku obszar znalazł się w granicach Marchii Brandenburskiej. Około 1200 był już poddany pełnej kolonizacji niemieckiej, głównie z Saksonii oraz terenów dzisiejszej Holandii.

Miasto Cölln (słowiańskie Kolno), położona na wyspie na Sprewie część podwójnego osiedla Berlin-Cölln, zostało po raz pierwszy wspomniane w 1237, zaś Berlin, położony na prawym (północnym) brzegu rzeki, w 1244. Przez Berlin-Cölln przebiegała trasa Via Imperii, łącząca Szczecin z Rzymem. W 1307 zbudowano wspólny ratusz dla obu miast.

W latach 1373–1415 Berlin wraz z Marchią Brandenburską był we władaniu Królestwa Czech. W 1380 pożar strawił centrum miasta. Dwa lata po utracie miasta przez Czechy do Berlina przeniesiono stolicę marchii z Brandenburga.

Berlin w XVII wieku

W latach 1443–1451 wzniesiono zamek. Od 1451 Berlin był rezydencją brandenburskich margrabiów i elektorów. W trakcie wojny pomiędzy Brandenburgią a śląskim księstwem głogowskim w 1477 lub 1478 pod Berlin dotarł najazd piastowskiego księcia Jana II Szalonego. W XVII wieku Berlin został rozbudowany o kilka przedmieść. W pierwszej połowie XVII w. miasto odwiedził późniejszy król Polski, Jan Sobieski. Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) spowodowała zmniejszenie liczby mieszkańców z 14 000 do 8000 osób[9]. W 1650 rozpoczęto budowę Twierdzy Berlin. W 1685 elektor Fryderyk Wilhelm I zezwolił na osiedlanie się w Brandenburgii francuskim hugenotom. Migracja Francuzów odbywała się czterema falami: w latach 1686/87, 1695, 1697/98 i 1700[10]. W 1700 roku Francuzi stanowili już ok. 30% populacji miasta[10]. Inni imigranci przybywali m.in. z Polski i Czech. W 1688 zostało połączonych pięć sąsiadujących ze sobą miast, tworząc Wielki Berlin liczący 56 000 mieszkańców (w tym 20 000 pierwotnego Berlina)[9].

Stolica Królestwa Prus

Berlin w 1737

W 1701 Berlin został stolicą nowo utworzonego Królestwa Prus. W latach 1701–1705 hugenoci wybudowali Katedrę Francuską. W 1708 wzniesiono Katedrę Niemiecką. W 1709 zjednoczono miasta i gminy Berlin, Cölln, Friedrichswerder, Dorotheenstadt i Friedrichstadt w jedno miasto Berlin. Wkrótce powstały dalsze przedmieścia. W 1742 otwarto Królewski Teatr Dworski. W połowie wieku miasto liczyło ponad 100 000 mieszkańców[9]. W 1760 roku Berlin był przez kilka dni okupowany przez wojska rosyjskie. W latach 1747–1773 w protestanckim Berlinie wybudowano katolicki kościół św. Jadwigi. W 1774 świątynię konsekrował Ignacy Krasicki, który został w niej pochowany w 1801 roku. W latach 1788–1791 wzniesiono Bramę Brandenburską, będącą obecnie jednym z symboli miasta. W 1800 Berlin był największym miastem (co najmniej 170 000 mieszkańców[9]) krajów niemieckich po Wiedniu. W 1806 został zajęty przez Napoleona[11]. W latach 1816–1821 stolica rejencji berlińskiej w prowincji Brandenburgia, a w latach 1822–1875 rejencji poczdamskiej w tej samej prowincji. W XIX wieku w Berlinie funkcjonowały rozmaite organizacje polskie: w 1818 powstały studencki Związek Przyjacielski oraz Stowarzyszenie Polskie, w 1819 Związek Polski, w 1869 Towarzystwo Naukowe Akademików Polskich w Berlinie[12]. W latach 1837–1840 w Berlinie nauki u Carla Friedricha Rungenhagena pobierał Stanisław Moniuszko. W 1847 miał tu miejsce tzw. proces berliński przeciwko 254 Polakom, oskarżonym o przygotowanie powstania wielkopolskiego z 1846 roku[13]. W kolejnym roku miastem wstrząsnęły niemieckie wystąpienia rewolucyjne[14][15]. W 1861 obszar miasta został ponownie rozszerzony, gdy włączono miejscowości Wedding, Moabit oraz przedmieścia po stronie Tempelhofu i Schönebergu. W 1863 w więzieniu Moabit za pomoc powstańcom styczniowym byli więzieni przez Prusaków Wojciech Kętrzyński i Maksymilian Jackowski. W 1864 w Berlinie odbył się kolejny proces berliński, tym razem przeciwko 149 osobom, związanym z powstaniem styczniowym.

W granicach Niemiec

Pałac Raczyńskich w 1876

W 1871 miasto zostało stolicą zjednoczonych Niemiec – jako cesarstwa. Stołeczną funkcję zachował do dziś, będąc następnie stolicą Republiki Weimarskiej, III Rzeszy, Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz Republiki Federalnej Niemiec. Po 1874, po śmierci hrabiego Atanazego Raczyńskiego, niemiecki rząd zakupił Pałac Raczyńskich, w latach 1884–1894 wznosząc w jego miejscu gmach parlamentu. W 1875 w dawnym Pałacu Radziwiłłów umieszczono Kancelarię Rzeszy.

Na przełomie XIX i XX wieku Berlin był znaczącym ośrodkiem polskiej prasy, kultury, sportu i nauki. Tu mieszkali i tworzyli m.in. malarz Wojciech Kossak, pisarz Stanisław Przybyszewski, kompozytorzy Feliks Nowowiejski, Mieczysław Karłowicz i Leopold Godowski. W 1891 roku w Berlinie powstała Gazeta Robotnicza, a w 1897 Dziennik Berliński. W 1895 powstało Polskie Towarzystwo szkolne „Oświata”[12]. W Berlinie została założona w 1905 przez Grzegorza Fitelberga, Ludomira Różyckiego i Apolinarego Szeluto, a następnie miała siedzibę Spółka Nakładowa Młodych Kompozytorów Polskich[16]. W 1911 założono Polski Klub Sportowy Berlin, rozwiązany przez niemieckie władze w 1939 i reaktywowany w Berlinie Wschodnim w latach 1948–1951.

Po I wojnie światowej w 1918 ogłoszono w Berlinie republikę. W 1920 na podstawie tzw. Ustawy o Dużym Berlinie ponownie znacznie rozszerzono obszar miasta, przyłączając kilka miast i kilkadziesiąt wsi. Berlin osiągnął wówczas około 4 mln mieszkańców.

27 sierpnia 1922 do sądu w Berlinie wpłynął wniosek o rejestrację Związku Polaków w Niemczech. 3 grudnia 1922 sąd zatwierdził statut i odbyło się pierwsze Walne Zebranie Związku, na którym Stanisław Sierakowski został wybrany pierwszym jego prezesem. 14 stycznia 1922 ukonstytuowała się 2. dzielnica Związku Polaków w Niemczech. Swoim zasięgiem obejmowała teren Berlina i Ziemi Połabskiej. Od 1924 roku w Berlinie Stanisław Sierakowski wydawał gazetę Kulturwehr dla obrony praw autochtonicznych mniejszości narodowych ówczesnych Niemiec: Polaków, Serbołużyczan, Fryzów, Duńczyków i Litwinów. 6 marca 1938 do Berlina przyjechało ok. 5000 Polaków z całej Rzeszy na I Kongres Polaków w Niemczech.

W 1930 r. Berlin został siedzibą katolickiej diecezji berlińskiej.

Mur Berliński przed zburzeniem w 1989 roku

Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 Berlin stał się stolicą III Rzeszy. W 1936 r. odbyły się w Berlinie igrzyska olimpijskie. Planowano znaczną rozbudowę miasta na stolicę świata (tzw. plan Germania Alberta Speera), czemu przeszkodziła klęska Niemiec w II wojnie światowej. W czasie alianckich bombardowań i walk o zdobycie Berlina przez wojska radzieckie i polskie znaczne obszary zabudowy zostały dosłownie zmiecione z powierzchni ziemi. Berlin został zniszczony w 40% i w 10% jego infrastruktura podziemna. Dzielnica Mitte została zniszczona w 70%[17]. W czasie wojny w Berlinie byli więzieni m.in. Wincenty Witos, Stefan Rowecki, Zdzisław Maszewski i Juliusz Bursche.

(c) Bundesarchiv, Bild 183-16144-0006 / Krueger / CC-BY-SA 3.0
Budowa Karl-Marx-Allee (1952)

Po II wojnie światowej Berlin został podzielony przez aliantów na 4 sektory okupacyjne. Stąd też przed ponownym zjednoczeniem Niemiec miasto było podzielone na część wschodnią, stanowiącą sektor radziecki i od 1949 stolicę NRD (Berlin, Hauptstadt der DDR), i część zachodnią (Berlin Zachodni), będącą specjalnym obszarem administrowanym przez aliantów ze statusem zbliżonym do wolnego miasta (błędem jest stwierdzenie, że Berlin Zachodni należał do RFN) powstałą z francuskiego, brytyjskiego i amerykańskiego sektora okupacyjnego. W latach 1948–1949 Sowieci wprowadzili blokadę Berlina Zachodniego, na co alianci zachodni odpowiedzieli uruchomieniem mostu powietrznego z zaopatrzeniem. W latach 1961–1989 Berlin Zachodni był otoczony murem, którego zburzenie w 1989 r. stanowi symbol zjednoczenia dwóch części miasta oraz dwóch państw niemieckich. Decyzją Bundestagu, od 1991 Berlin jest stolicą zjednoczonych Niemiec. Od 1999 w Berlinie swoje siedziby mają parlament i rząd.

Demografia

Odsetek ludności polskiej w Berlinie w 2012 r. według dzielnic

Ludność Berlina w latach 1880–2015 wyrażona w tys. osób: Berlin population2.svg
W końcu 2015 Berlin zamieszkiwało 621 tys. cudzoziemców z ponad 190 krajów, w tym 54 951 Polaków[18].

Religia

Archidiecezja berlińska (niem.: Erzbistum Berlin) – katolicka archidiecezja niemiecka położona w północno-wschodniej części kraju, obejmująca swoim zasięgiem terytoria trzech landów: Berlin, część Brandenburgii, Meklemburgii-Pomorza Przedniego. Siedziba arcybiskupa znajduje się w katedrze św. Jadwigi w Berlinie. Katolicką patronką Berlina jest polska święta Jadwiga Śląska.

Wyznanie% wszystkich mieszkańców
Brak wyznania59%
Ewangelicy21%
Katolicy9%
inni chrześcijanie3%
Muzułmanie6%
inne religie2%

Źródło: Wszystkie dane pochodzą z tygodnika Idziemy nr 29 z 2010.

Administracja

Miasto podzielone jest na 12 okręgów administracyjnych (niem. Bezirk), które dzielą się na 96 dzielnic (niem. Ortsteil, czyli części miasta). Podział ten istnieje od 1 stycznia 2001, kiedy to w wyniku reformy administracyjnej zmniejszono liczbę okręgów administracyjnych z 23 do 12 w celu obniżenia kosztów. Każdy okręg ma oddzielny samorząd i prawa zbliżone do praw miejskich.

Herb i nazwa okręgu administracyjnego
Liczba mieszkańców
Stan na 31 sierpnia 2013
Powierzchnia
km²
Berlin Subdivisions.svg
Coat of arms of Charlottenburg-Wilmersdorf.svg Charlottenburg-Wilmersdorf300 69964,72
Coat of arms of borough Friedrichshain-Kreuzberg.svg Friedrichshain-Kreuzberg261 79020,16
Coat of arms of borough Lichtenberg.svg Lichtenberg260 77852,29
Coat of arms of borough Marzahn-Hellersdorf.svg Marzahn-Hellersdorf250 06361,74
Coat of arms of borough Mitte.svg Mitte333 90539,47
Coat of arms of borough Neukoelln.svg Neukölln310 64344,93
Coat of arms of borough Pankow.svg Pankow368 571103,01
Coat of arms of borough Reinickendorf.svg Reinickendorf243 37189,46
Coat of arms of borough Spandau.svg Spandau220 75291,91
Coat of arms of borough Steglitz-Zehlendorf.svg Steglitz-Zehlendorf283 018102,50
Coat of arms of borough Tempelhof-Schoeneberg.svg Tempelhof-Schöneberg322 46653,09
Coat of arms of borough Treptow-Koepenick.svg Treptow-Köpenick243 091168,42

Gospodarka

Berlin jest ważnym ośrodkiem gospodarczym i finansowym. Przemysł, głównie elektroniczny (m.in. Siemens, AEG), maszynowy, środków transportu i odzieżowy.

Miasto stanowi ważny ośrodek handlowy organizujący międzynarodowe targi i wystawy o znaczeniu nie tylko niemieckim, europejskim, ale cały szereg z nich (międzynarodowe targi kolejnictwa InnoTrans, Internationale Tourismus-Börse (Międzynarodowa Giełda Turystyczna), Internationale Funkausstellung (Międzynarodowa Wystawa Radiowa), Internationale Grüne Woche Berlin (Berliński Międzynarodowy Zielony Tydzień)) – światowym. Prym wśród organizatorów pełnią Messe Berlin.

Pomiędzy 1993 a 2012 rokiem w prywatne ręce trafiła prawie połowa miejskich zasobów mieszkaniowych, a liczba lokali socjalnych zmalała z 370 tys. do około 150 tys.[19] Działania te wraz z deregulacją polityki czynszowej doprowadziły do gentryfikacji najatrakcyjniejszych dzielnic miasta.

Transport

Miasto stanowi węzeł transportu drogowego, kolejowego, lotniczego oraz wodnego.

Transport drogowy

Autostrady

Transport kolejowy

Kolej z Berlina do Poczdamu była drugą na terenie Niemiec i została uruchomiona w 1838, biegnąc z obecnego placu Poczdamskiego przez Steglitz, Zehlendorf i Novawes do Poczdamu.

W XIX wieku w Berlinie powstało 9 dworców czołowych kolei dalekobieżnych. Z czasem poszczególne koleje połączono ze sobą – najpierw linią przetokową, zastąpioną później przez linię pierścieniową (zwaną Ring lub Psią Głową) i linią średnicową wschód-zachód na estakadzie. Od lat 60. XIX w. kursowały w Berlinie pociągi podmiejskie i regionalne, z biegiem czasu otrzymywały własne tory, zaś od 1924 zostały przekształcone w elektryczną kolej miejską S-Bahn. Dla kolei S-Bahn zbudowano w latach 1934–1939 tunel północ-południe.

W latach 50. w związku ze spadkiem dalekobieżnego ruchu kolejowego zamknięto wszystkie dworce czołowe Berlina. W maju 2006 otwarto nowy centralny dworzec, na skrzyżowaniu linii wschód-zachód i drugiego tunelu północ-południe, pod nazwą Berlin Hauptbahnhof, podczas budowy zwanego też nazwą Berlin Hauptbahnhof-Lehrter Bahnhof na pamiątkę istniejącego tam wcześniej dworca Lehrter Bahnhof.

Linie szybkich kolei oraz metra w Berlinie

Główne dworce dalekobieżne Berlina:

Największe dworce regionalne:

(c) Arne Müseler / www.arne-mueseler.com, CC BY-SA 3.0 de
Port lotniczy Berlin-Brandenburg - Terminal 1

W Berlinie kursuje najstarsze w Niemczech metro (1902), posiadające obecnie 9 linii, z czego 14% tras znajduje się na powierzchni.

Transport lotniczy

Berlin od 31 października 2020 obsługiwany jest przez lotnisko Berlin-Brandenburg.

Mapa berlińskich dróg wodnych

Transport wodny

Łączna długość dróg wodnych w granicach miasta wynosi 182 km, a w jego otulinie około 400 km. [20] Berlin leży w centrum wschodniego obszaru niemieckich federalnych dróg wodnych. Zbiegają się tu trzy główne drogi wodne: kanał Odra-Sprewa, kanał Odra-Hawela oraz kanał Hawela-Łaba. Największe znaczenie ma kanał Hawela-Łaba który łączy się z poprzez Mittelland Kanal z Renem a poprzez Łabę z Hamburgiem. Kanał Odra-Sprewa łączy Berlin poprzez Górną Odrę z Górnym Ślaskiem, kanał Odra-Hawela łączy się z Dolną Odrą i stanowi drogę wodną do portów w Szczecinie i Świnoujściu.

Miasto ma trzy porty śródlądowe: Port Neuköln, Port Südhafen w dzielnicy Spandau oraz największy port Port Westhafen w dzielnicy Moabit.

Kultura

Stara Galeria Narodowa (niem. Alte Nationalgalerie) na Wyspie Muzeów w formie świątyni rzymskiej została otwarta w 1876 i zawiera dzieła sztuki XIX wieku
Berliner Philharmonie

Berlin, w porównaniu z innymi stolicami europejskimi, posiada bardzo dużą liczbę zabytków. Prócz tego znaleźć tu można wiele muzeów i innych instytucji kultury. Interesujące są także miejskie ogrody.

Opery:

Orkiestry symfoniczne:

Zespoły muzyki dawnej:

  • Akademie für Alte Musik Berlin
  • Berliner Barock-Compagney

Chóry:

  • Berliner Singakademie
  • RIAS Kammerchor
  • Philharmonischer Chor Berlin
  • Rundfunkchor Berlin
  • Schöneberger Sängerknaben
  • Studio-Chor Berlin

Teatry:

W Berlinie znajdują się 3 światowej klasy opery, które mogą pomieścić ponad 4 400 widzów. Ponadto w Berlinie znajduje się ponad 150 teatrów i sal na każdy rodzaj imprezy[21].

W Berlinie od 1989 do 2010 r. odbywała się (z przerwami w latach 2004–2005) największa na świecie impreza technoLove Parade. W największej z nich brało udział ponad milion osób. Od 2004 naturalnej wielkości, kolorowe berlińskie Buddy Bears podróżują po świecie – jako symbol tolerancyjnych i otwartych Niemiec. W roku 2002 okrąg składający się z 140 United Buddy Bears, reprezentujących 140 krajów i nazywanych także po angielsku „Art of Tolerance”, można zobaczyć po raz pierwszy na Placu Paryskim, obok Bramy Brandenburskiej[22].

Zabytki

Bundestag (Reichstag)

W północnej części Volkspark Friedrichshain w 1972 wzniesiono pomnik (Denkmal des polnischen Soldaten) projektu zespołu polsko-niemieckiego (Zofia Wolska, Tadeusz Ladziana, Arnd Wittig i Günther Merkel), na którym umieszczono napis „Für eure und unsere Freiheit” (Za waszą i naszą wolność).

Nauka i oświata

Uniwersytet Humboldtów

W Berlinie jest 17 szkół wyższych, które mają około 180 000 studentów. Najważniejsze z nich to:

Rada Europejskiego Instytutu Technologii i Innowacji (EIT)[30] 16 grudnia 2009 wyznaczyła centra pierwszych trzech węzłów wiedzy i innowacji. Uczelnie z Berlina będą brać udział w pracach węzła informatycznego i węzła klimatycznego.

Sport

W 1936 Berlin był gospodarzem Letnich Igrzysk Olimpijskich.

9 lipca 2006 na stadionie Olympiastadion Berlin odbył się Finał Mistrzostw Świata w Piłce nożnej pomiędzy Włochami a Francją.

W Berlinie odbywa się Maraton Berliński, który ze względu na wyniki w nim osiągane jest uznawany za „najszybszy” maraton świata. W 2009 miasto gościło lekkoatletyczne mistrzostwa świata.

W Berlinie swoją siedzibę ma polski klub piłkarski FC Polonia Berlin, który nawiązuje do PKS Berlin założonego w 1911 roku, a zlikwidowanego w 1951 r.

Turystyka

Najpopularniejszą trasą turystyczną w Berlinie jest szlak Muru Berlińskiego (Berliner Mauerweg)[31]. Liczy ok. 160 kilometrów długości, z czego ok. 50 kilometrów prowadzi przez obszar miejski Berlina, w tym ścisłe centrum, a pozostała część przez tereny podmiejskie i leśne. Pierwsza wersja trasy powstała w 1990 roku przygotowana przez Powszechny Niemiecki Klub Rowerowy (Allgemeine Deutsche Fahrrad-Club) z myślą o turystach pieszych i rowerowych. Przebieg wyznaczają poziome tabliczki z sylwetką wieży obserwacyjnej. Na trasie są m.in. Reichstag, Brama Brandenburska, Pomnik Pomordowanych Żydów Europy, East Side Gallery i Most Glienicke.

Przez Berlin prowadzą dwa szlaki rowerowe sieci EuroVelo - Szlak Stolic nr 2 i Szlak Słońca nr 7.

Przestępczość

W 2013 roku na terenie Berlina popełniono łącznie ponad 503 tys. przestępstw[32].

Dość niebezpiecznym rejonem jest centralny kiez Regierungsviertel (dzielnica Mitte). To tutaj dochodziło najczęściej (w przeliczeniu na 1000 mieszk.) do kradzieży rowerów (w całym mieście zgłoszono ponad 26,5 tys. takich zdarzeń) oraz uszkodzeń mienia (w całym Berlinie – 43,5 tys.). W tym samym rejonie dochodziło także najczęściej do kradzieży w ogóle (w całym Berlinie – ponad 226 tys.). Kiez Regierungsviertel jest także miejscem, gdzie najczęściej dochodziło do aktów wandalizmu w postaci graffiti (w całym Berlinie – ponad 9,6 tys. takich zdarzeń). Samochody w stolicy Niemiec w roku 2013 kradzione były łącznie ponad 6,6 tys. razy, najczęściej w dzielnicy Halensee. Podpaleń odnotowano 973. Do uszkodzeń ciała (w tym: groźnych) dochodziło najczęściej w rejonie Kurfürstendamm (w całym Berlinie – 52,1 tys.). Naruszenia prawa związane z narkotykami odnotowano 13,3 tys. razy (najczęściej w kiezie Schillerpromenade oraz Südliche Luisenstadt). Policja odnotowała ponadto 11,5 tys. włamań do mieszkań i domów (najczęściej w dzielnicy Grunewald)[32].

Urodzeni w Berlinie

Pałac Radziwiłłów ok. 1830 (niezachowany)

Współpraca

W ramach Partnerstwa-Odra Berlin razem z landami Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie i Saksonia współpracuje z zachodnimi województwami Polski: dolnośląskim, lubuskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim oraz z pięcioma największymi miastami Polski zachodniej: z Poznaniem, Szczecinem, Wrocławiem, Gorzowem Wielkopolskim i Zieloną Górą[33][34].

Miejscowości partnerskie:

Przypisy

  1. RBB: „Wowereit geht, Müller ist da” (Wowereit odchodzi, jest Müller) (niem.). 2014-12-11. [dostęp 2014-12-11].
  2. a b Bevölkerung am 31.12.2020 nach Nationalität und Bundesländern [dostęp 2021-07-29] (niem.).
  3. „Berlin ortsname” w niemieckim czasopiśmie językowym „Onomastik”.
  4. S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, [w:] Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957.
  5. Opis Berlina.
  6. Wasserschutzgebiete - Berlin.de, www.berlin.de [dostęp 2020-11-07] (niem.).
  7. World Meteorological Organization.
  8. Jerzy Krasuski, Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 51, ISBN 978-83-04-04985-7, OCLC 750890813.
  9. a b c d Pierre Chaunu Cywilizacja wieku oświecenia Państwowy Instytut Wydawniczy (seria Rodowody Cywilizacji), wyd. 1993, s. 403
  10. a b Huguenot Refugees in Brandenburg and Berlin, Germany. Family Search. [dostęp 2016-03-26].
  11. Jerzy Krasuski, Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 142, ISBN 978-83-04-04985-7, OCLC 750890813.
  12. a b Polonijny Berlin – związki stare i nowe, cz. 1 historyczne i współczesne związki polonijne w Berlinie. Głos Polski. [dostęp 2016-03-26].
  13. Jerzy Krasuski, Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 160, ISBN 978-83-04-04985-7, OCLC 750890813.
  14. A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, www.archive.org [dostęp 2017-11-15].
  15. Jerzy Krasuski, Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 174, ISBN 978-83-04-04985-7, OCLC 750890813.
  16. 1896 - 1914 Okres nauki, Młoda Polska | Karol Szymanowski, www.karolszymanowski.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  17. „LEIPZIGER STRASSE“ im Bezirk Mitte von Berlin Architekturbüro Meyer Große Hebestreit Sommerer Berlin, im Dezember 2017.
  18. Nationalitäten in Berlin. [dostęp 2017-09-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-26)].
  19. Beata Chomątowska: Szklana pułapka.
  20. Reise: Deutschland, boote-magazin.de [dostęp 2020-12-05] (niem.).
  21. e, 20 Zaskakujących Informacji i Ciekawostek o Berlinie, Fajne Podróże, 18 listopada 2018 [dostęp 2019-07-12] (pol.).
  22. A Brief History of Berlin’s Iconic Buddy Bears.
  23. Brama Brandenburska | Przewodnik po Berlinie ze znajomością rzeczy, Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy, 27 maja 2017 [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  24. Mur Berliński: krótka historia, mapa, szlak turystyczny i ciekawostki, Podróże po Europie, 3 listopada 2019 [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  25. Berlin - zwiedzanie i informacje praktyczne, Podróże po Europie, 5 lipca 2016 [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  26. Muzeum Żydowskie w Berlinie, arcydzieło Daniela Libeskinda, www.archirama.pl [dostęp 2019-12-06].
  27. Czerwony Ratusz w Berlinie, MiastaEuropy, 22 sierpnia 2014 [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  28. Nowa Synagoga w Berlinie – Centrum Judaicum, Museumsportal Berlin [dostęp 2019-12-06] (pol.).
  29. Ku’damm, Wyspa Muzeów i Zamek Bellevue. Berlin na weekend, kultura.gazetaprawna.pl [dostęp 2019-12-06].
  30. European Institute of Innovation and Technology: Single View.. [dostęp 2009-12-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-19)].
  31. Szymon Nitka, Berlin na weekend: Mur Berliński w 30. rocznicę upadku, Znajkraj, 24 września 2019 [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  32. a b Julius Tröger, Moritz Klack: Kriminalität in Berlin – So gefährlich ist Ihr Kiez (niem.). Berliner Morgenpost, 2014-07-22. [dostęp 2014-08-18].
  33. Czym jest Partnerstwo-Odra? (niem. • pol.). Kancelaria Senatu, Administracja Senacka ds. Gospodarki, Technologii i Badań Naukowych. [dostęp 2013-06-06].
  34. Regiony Partnerstwa Odry (niem. • pol.). Kancelaria Senatu, Administracja Senacka ds. Gospodarki, Technologii i Badań Naukowych. [dostęp 2013-06-06].
  35. Städtepartnerschaft Berlin – Warschau. Partnerstwo miast – Warszawa i Berlin. W: Berlin–Warschau. Warszawa–Berlin. Berlin: Berlin Partner GmbH, 06 2011, s. 6–11. [dostęp 2013-06-06]. (niem. • pol.)

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Portal icon.svg
Autor: , Licencja: CC BY 2.5
Icon for Wikimedia project´s portals.
Flag of Namibia.svg
Flag of Namibia
Hanseatenwimpel.svg
Hanseatic Flag
Haupthandelsroute Hanse.png
Main trading routes of the Hanseatic League in northern Europe.
Hansestadt Lubeck Tatiana Yagunova Watercolor painting 2014.jpg
Autor: Tatiana Yagunova / Татьяна Ягунова, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lubeka (Akwarela Tatiany Yagunovej) — główne miejsce Ligi Hanzeatyckiej. Związek Hanzeatycki — organizację kupiecką pod kierownictwem doświadczonego racjonalnego ośrodka kupieckiego — Wolnego Miasta Lubeki. Opublikowano:
Compass rose simple plain.svg
A simple compass rose with 8 points
Eliza Radziwiłłówna.jpg
Eliza Radziwiłłówna
Berlin Philharmonie asv2018-05 img1.jpg
Autor: A.Savin (Wikimedia Commons · WikiPhotoSpace), Licencja: FAL
Philharmonie (concert hall) in Berlin
AlteNationalgalerie 1a.jpg
Berlin-Mitte. Die Alte Nationalgalerie
Berlin Olympiastadion aussen.jpg
Autor: Nikolai Schwerg, Licencja: CC-BY-SA-3.0
The Berlin Olympic stadium
Berlin Dusableau 1737.jpg
Leicht veränderte und aktualisierte Kopie des Plans von 1723. Links unten hält ein Adler eine Papierrolle mit einer Legende; rechts oben das königliche Wappen, darunter eine Windrose.
Brandenburg location map G.svg
Autor: Hanhil based on work by NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Brandenburg, showing position of Brandenburg within Germany
HZiller Stadtschloss Handskizze.jpg
Abriss der Häuser der Schlossfreiheit: Perspektivische Ansicht mit Schlossfassade von der Schlossbrücke aus
Berlin Brandenburg Airport Terminal 1 at night.jpg
(c) Arne Müseler / www.arne-mueseler.com, CC BY-SA 3.0 de
Berlin Brandenburg Airport Terminal 1 at night
Coat of arms of Charlottenburg-Wilmersdorf.svg
Coat of arms of Charlottenburg-Wilmersdorf, a borough of Berlin
Karte Jaxa.jpg
(c) Lienhard Schulz, CC-BY-SA-3.0
Karte zu Jaxa von Köpenick, um 1150
Berlin in Germany and EU.png
Autor: User:Athinaios, Licencja: CC-BY-SA-3.0
City-State Berlin in Germany and EU.
Berlin Subdivisions.svg
Map of administrative divisions of Berlin.
Berlin night.jpg
Autor: Robert Debowski, Licencja: CC BY 2.0
Berlin nocą. Widok z budynku Allianz w Treptow, pokazujący budynek Universalu po prawej stronie rzeki Szprewy i wieżę telewizyjną przy Alexanderplatz
Polacy w Berlinie.png
Autor: Cassubia1238, Licencja: CC BY-SA 3.0
Bevölkerung mit polnischem Migrationshintergrund in Berlin
Berlin Straßenverkehr Übersichtskarte.png
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Berlin, Straßenverkehr Übersichtskarte
Berlin population2.svg
Autor: , Licencja: CC0
Berlin's population (1880-2015).
Coat of arms of borough Pankow.svg
Coat of arms of Pankow, borough of Berlin.
Bundesarchiv Bild 183-16144-0006, Berlin, Bau Karl-Marx-Allee, Block D-Nord.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 183-16144-0006 / Krueger / CC-BY-SA 3.0
Dla celów dokumentacyjnych Niemieckie Archiwum Federalne często zachowywało oryginalny opis fotografii, który może być błędny, tendencyjny, przestarzały bądź politycznie skrajny. Info non-talk.svg
Zentralbild Krueger 2.9.1952 Nationales Aufbauprogramm Berlin 1952 Übersicht über die Stalinallee (links) Block D-Nord, (ganz hinten) Block F-Süd, Block E-Süd Block D-Süd.
141227 Berliner Dom.jpg
(c) Ansgar Koreng / CC BY 3.0 (DE)
The west front of the Berlin Cathedral in the early morning at the blue hour.
Berlinermauer.jpg
(c) Noir, CC-BY-SA-3.0
opis: To zdjęcie zostało zrobione w 1986 roku przez Thierry'ego Noir przy Bethaniendammie w Berlin-Kreuzbergu.
Humboldt University And Bebelplatz.jpg
Autor: Ryan Hadley from Seattle, USA, Licencja: CC BY-SA 2.0
Walk of Ideas "Modern Book Printing" with Humboldt University in background
Palais Raczynski, Berlin 1876.jpg
The Raczynski Palace on Königsplatz (“king's square”, now Platz der Republik), which was demolished in 1884 in favor of the Reichstag building.
Karte der Berliner Wasserstraßen.png
Autor: This map results from a map request to the Kartenwünsche in the Kartenwerkstatt. You can make as well a request for a new map., Licencja: CC BY-SA 2.5
Map of the waterways in the region of Berlin
Berlin Palais Radziwill.JPG
Berlin - Pałac Schulenburgów lub Pałac Radziwiłłów, późniejszy Pałac Kanclerski przy Wilhelmstraße 77 ok. 1830