Bezirk Teschen
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/BezirkTeschen1910.png/200px-BezirkTeschen1910.png)
Powiat polityczny Cieszyn (niem. Politischer Bezirk Teschen) – dawny powiat (Bezirk) Cesarstwa Austrii (a od 1867 Austro-Węgier), istniejący w latach 1850-1855 i 1868-1918 na terenie przedlitawskiej prowincji Śląsk Austriacki.
Historia
Wiosna Ludów w Cesarstwie Austriackim pociągnęła za sobą liczne przemiany społeczne, prawne, jak również administracyjne. Pod koniec grudnia 1849 usamodziełnił się Śląsk Austriacki jako kraj koronny. Podzielono go następnie na siedem powiatów politycznych, w tym z siedzibą w Cieszynie. Powiaty polityczne podzielono na mniejsze powiaty sądowe. Powiat cieszyński podzielono w ten sposób na frysztacki, cieszyński i jabłonkowski. W okresie rządów Aleksandra Bacha w 1855 zlikwidowano powiaty polityczne a w ich miejsce ustanowiono Urzędy Powiatowe (niem. Bezirkamt) pokrywające się terytorialnie z powiatami sądowymi. W 1863 wydano ważną dla samorządów śląską krajową ustawę gminną. W 1868 przywrócono powiaty polityczne, a do powiatu cieszyńskiego wcielono powiat sądowy frydecki z byłego powiatu politycznego frydeckiego, a wydzielono z niego powiat sądowy frysztacki w celu utworzenia powiatu politycznego Frysztat. W 1880 roku powiat polityczny liczył 101 gmin, w tym powiat sądowy cieszyński 49, frydecki 32, jabłonkowski 20[1]. Do 1890 liczba gmin wzrosła do 102, ponieważ wcześniej z gminy Błędowice Górne wydzielono Żermanice. 1 stycznia 1890 rozdzielono gminę Łomna na Łomna Górna i Łomna Dolna. 1 października 1901 reaktywowano powiat polityczny frydecki poprzez wyłączenie obszaru powiatu sądowego frydeckiego (33 gminy) z powiatu politycznego cieszyńskiego[2]. Tym samym w 1910 powiat polityczny cieszyński liczył około 730 km², 70 gmin (49 w powiecie sądowym cieszyńskim i 21 w jabłonkowskim).
Według spisów ludności przeprowadzonych w latach 1880, 1890, 1900 i 1910 powiaty sądowe Cieszyn i Jabłonków liczyły w sumie[3][a]:
- 1880: 76 512
- 1890: 81 401 (w tym powiecie sądowym cieszyńskim ludności polskojęzycznej było 39.258, natomiast ludności czeskiej znacznie mniej - 4.912[4])
- 1900: 91 031
- 1910: 102 552
Po I wojnie światowej Śląsk Cieszyński w tym także obszaru powiatu stał się przedmiotem sporu granicznego pomiędzy Polską a Czechosłowacją, co doprowadziło do wybuchu wojny polsko-czechosłowackiej oraz do ostatecznego podziału regionu i powiatu decyzją Rady Ambasadorów z 20 lipca 1920. Większa część austriackiego powiatu cieszyńskiego znalazła się w granicach Czechosłowacji, gdzie na jego obszarze powstał powiat Czeski Cieszyn, natomiast mniejsza część powiatu która znalazła się w Polsce została powiększona o część gmin z powiatu bielskiego i przyłączona do województwa śląskiego.
Podział na gminy
Stan według spisu powszechnego z 1910 roku[5]:
- Powiat sądowy Jabłonków (Gerichtsbezirk Jablunkau)
- Bystrzyca (Bistrzitz)
- Boconowice (Boconowitz)
- Bukowiec (Bukowetz)
- Gródek (Grudek)
- Istebna
- Jabłonków (Jablunkau)[b]
- Jaworzynka (Jaworzinka)
- Karpętna (Karpentna)
- Koniaków (Koniakau)
- Koszarzyska (Koszarzisk)
- Łyżbice (Lischbitz)
- Łomna Dolna (Unter Lomna)
- Łomna Górna (Ober Lomna)
- Milików (Millikau)
- Mosty koło Jabłonkowa (Mosty)
- Nawsie (Nawsi)
- Nydek (Niedek)
- Oldrzychowice (Oldrzychowitz)
- Piosek
- Tyra
- Wędrynia (Wendrin)
- Powiat sądowy Cieszyn (Gerichtsbezirk Teschen)
- Bażanowice (Bażanowitz)
- Błędowice Dolne (Nieder Bludowitz)
- Bobrek
- Brzezówka (Brzezuwka)
- Datynie Dolne (Nieder Dattin)
- Dobracice (Dobratitz)[c]
- Domasłowice Dolne (Nieder Domaslowitz)[d]
- Domasłowice Górne (Ober Domaslowitz)
- Dzięgielów (Dzingelau)
- Ligotka Kameralna (Kameral Ellgoth)
- Grodziszcz (Grodischcz)
- Gumna
- Guty (Gutty)
- Hażlach (Haslach)
- Gnojnik (Hnojnik)
- Kojkowice (Kojkowitz)
- Końska (Konskau)
- Kocobędz (Kotzobendz)[e]
- Krasna[f]
- Leszna Dolna (Nieder Lischna)
- Leszna Górna (Ober Lischna)
- Mistrzowice (Mistrzowitz)[g]
- Mnisztwo (Mönichhof)
- Mosty
- Niebory
- Ogrodzona (Ogrodzon)
- Pastwiska (Pastwisk)[h]
- Pogwizdów (Pogwisdau)[i]
- Puńców (Punzau)
- Ropica (Roppitz)
- Rzeka
- Sibica (Schibitz)[j]
- Szobiszowice (Schöbischowitz)[k]
- Szumbark (Schumbarg)
- Śmiłowice (Smilowitz)[l]
- Stanisłowice (Stanislowitz)
- Miasto Cieszyn (Teschen Stadt)[m]
- Cierlicko Dolne (Nieder Tieritzko)
- Cierlicko Górne (Ober Tierlitzko)
- Toszonowice Dolne (Nieder Toschonowitz)
- Toszonowice Górne (Ober Toschonowitz)
- Trzanowice (Trzanowitz)[n]
- Trzyniec (Trzynietz)
- Trzycież (Trzytiesch)
- Wielopole (Wielopoli)
- Zamarski (Zamarsk)
- Żuków Dolny (Nieder Zukau)
- Żuków Górny (Ober Zukau)
- Żywocice (Zywotitz)
Uwagi
- ↑ Powiat polityczny cieszyński do 1901 obejmował również powiat sądowy frydecki, jednak dla przejrzystości danych został tu pominięty.
- ↑ z Pioseczną, przedmieściem Biała Zamkowa (Biala-Burgrecht) i Szygłą (Schigla)
- ↑ z Bukowicami (Bukowitz)
- ↑ z Kocurowicami (Kotzurowitz) i Wołowcem (Wolowetz)
- ↑ z Ligotą Alodialną (Allodial Ellgoth) i Podoborą (Thiergarten)
- ↑ z Gułdowami
- ↑ z Koniakowem (Koniakau)
- ↑ z Boguszowicami (Boguschowitz) i Kalembicami (Kalembitz)
- ↑ z Marklowicami (Marklowitz)
- ↑ z Błogocicami (Blogotitz)
- ↑ z Pitrowem (Pitrau), Szobiszowice były ponadto wewnętrznie podzielone na Dolne i Górne
- ↑ z Rakowcem (Rakowetz)
- ↑ z przedmieściami: Brandys (Brandeis), Frysztackie Przedmieście (Freischtädter Dorstadt), Młynówka (Mühlgraben), Saska Kępa (Sachsenberg), Kamieniec (Steinplatz), Górne Przedmieście (Obere Dostadt), Mała Łąka (Kleine Wiese)
- ↑ Trzanowice były podzielone wewnętrzne na Dolne i Górne
Przypisy
- ↑ Kazimierz Piątkowski: Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem. Cieszyn: Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego, 1918, s. 4. (pol.).
- ↑ K. Piątkowski, 1918, s. 5
- ↑ K. Piątkowski, 1918, s. 12, 72-75
- ↑ Alfons Parczewski, O zbadaniu granic i liczby ludności polskiej na kresach obszaru etnograficznego polskiego [w:] „III Zjazd Historyków Polskich w Krakowie”
- ↑ Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.).
Bibliografia
- Śląsk Cieszyński od Wiosny Ludów do I wojny światowej (1848-1918). Red. Krzysztof Nowak, Idzi Panic. Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2013, s. 12-13. ISBN 978-83-935147-3-1.
Media użyte na tej stronie
Autor: D T G, Licencja: CC BY-SA 4.0
Powiat polityczny Cieszyn w 1910 we wschodniej części Śląska Austriackiego (Śląsk Cieszyński)