Bitwa nad Bzurą
II wojna światowa, Kampania wrześniowa 1939 | |||
![]() Wielkopolska Brygada Kawalerii w bitwie nad Bzurą | |||
Czas | 9 – 18/22 września 1939, | ||
---|---|---|---|
Miejsce | wzdłuż Bzury, rejon Kutna, Łowicza i Sochaczewa | ||
Terytorium | |||
Przyczyna | próba zaatakowania od skrzydła wojsk niemieckich idących na Warszawę | ||
Wynik | zwycięstwo Niemców | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Dowódcy | |||
| |||
Siły | |||
| |||
Straty | |||
|
Bitwa nad Bzurą (także bitwa pod Kutnem) – starcie zbrojne, trwające od 9 do 22 września[2] 1939 roku. Największa bitwa kampanii polskiej 1939. Została ona stoczona przez dwie polskie armie – „Poznań” (gen. Tadeusz Kutrzeba) i „Pomorze” (gen. Władysław Bortnowski) z niemieckimi 8 Armią (gen. Johannes Blaskowitz) i 10 Armią (gen. Walter von Reichenau) z Grupy Armii Południe „Süd” (gen. Gerd von Rundstedt). Bitwa miała wyjątkowe znaczenie, ponieważ Polacy wykazali inicjatywę i byli stroną atakującą.
Dowództwo niemieckie nie zauważyło, że na tyłach szybko posuwających się ku Warszawie dywizji pancernych i zmotoryzowanych Wehrmachtu znalazły się liczne siły Wojska Polskiego. Nieprzyjaciel dążył do zamknięcia całości wojsk polskich w gigantycznym kotle na zachód od Wisły, obejmującym tereny przyznane mu w tajnych aneksach paktu Ribbentrop-Mołotow. Niemcy zlekceważyli jednak najdalej wysuniętą na zachód Armię „Poznań” dowodzoną przez gen. Tadeusza Kutrzebę. Wobec groźby okrążenia wycofywała się ona na wschód i w pewnym momencie spotkała się z dywizjami Armii „Pomorze” gen. Władysława Bortnowskiego[3].
Gen. Kutrzeba, wykorzystując tę sytuację, chciał uderzyć połączonymi siłami obu armii na tyły maszerującej ku Warszawie 8. Armii niemieckiej.
9 września marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał rozkaz natarcia na północne skrzydło Grupy Armii Południe. Generał Kutrzeba dążył do tego uderzenia od dłuższego czasu, jednak spotykał się z odmową marszałka, który nakazywał wycofywanie wojsk armii „Poznań” w kierunku Warszawy.
Celem uderzenia było zmuszenie Niemców do zaprzestania pościgu za odchodzącymi do południowo-wschodniej Polski (przedmoście rumuńskie) armiami „Prusy”, „Lublin”, „Kraków”, „Karpaty”[3].
Przebieg bitwy
Rozpoczęcie działań wojennych i ich kierunek nie było zaskoczeniem dla sztabów polskich. Zastosowanie taktyki blitzkriegu znacząco zdezorganizowało polską obronę graniczną i zaplecze taktyczne. Pierwsze dni wojny nie naruszyły znacząco Armii „Poznań”, której miejsce stacjonowania znajdowało się poza głównymi kierunkami ataków.
Drugiego września 1939 doszło do wkroczenia wojsk polskich na terytorium III Rzeszy, jednak słuszne spostrzeżenie o braku ataku strony niemieckiej dało możliwość wsparcia Armii „Łódź”. Zaproponowano Naczelnemu Dowództwu wydania Niemcom zaczepnej bitwy pod Sieradzem. Propozycja została jednak odrzucona, gdyż postępy wojsk niemieckich w głąb kraju zmusiły do wydania rozkazu odwrotu za Wisłę.
Gen. Kutrzeba, dostosowując się do rozkazów, nakazał rozpoczęcie odwrotu. Obawiano się, że znacznie lepiej zmotoryzowane niemieckie wojsko szybciej osiągnie linię Wisły, co zablokuje możliwość przeprawy przez rzekę. Ponownie zaapelowano o możliwość zaatakowania 8 Armii niemieckiej z nieosłoniętego skrzydła. Mimo otrzymania rozkazu marszu w kierunku Warszawy, morale żołnierzy spadało.
Po skontaktowaniu się z dowódcą Armii „Pomorze” gen. Bortnowskim i zapoznaniu go z planami uderzenia po raz kolejny wysłano depeszę o pozwolenie na atak. Wobec szybkiego dotarcia niemieckiego korpusu na przedmieścia stolicy i opuszczenie jej przez Naczelnego Wodza pozostała ona bez odpowiedzi. Plan poparty został przez gen. Stachiewicza, który widział korzyści w postaci uzyskania czasu na przygotowanie Warszawy do obrony i odciążenie Armii „Łódź” oraz dania czasu innym oddziałom na dotarcie do stolicy i wycofanie się za Wisłę. Pozwolenie Naczelnego Wodza dotarło do Kutrzeby dopiero 11 września.
Bitwa miała trzy główne fazy:
- I faza – natarcie Polaków na Stryków (9–12 września)
- II faza – natarcie Polaków na Łowicz (13–15 września)
- III faza – odwrót w kierunku Warszawy, w czasie którego polskie siły uległy rozbiciu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Polish_artillery_Battle_of_Bzura_1939.jpg/240px-Polish_artillery_Battle_of_Bzura_1939.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Bitwa_nad_Bzur%C4%85_%282-150%29.jpg/240px-Bitwa_nad_Bzur%C4%85_%282-150%29.jpg)
W I fazie zgrupowanie uderzeniowe Grupy Armii „Poznań”-„Pomorze”, którego trzon stanowiła Grupa Operacyjna pod dowództwem gen. bryg. Edmunda Knoll-Kownackiego (skład: 14 Dywizja Piechoty, 17 Dywizja Piechoty, 25 Dywizja Piechoty, 7 pułk artylerii ciężkiej), osłaniana od wschodu przez Wielkopolską Brygadę Kawalerii (dowódca gen. bryg. Roman Abraham), a od zachodu przez Grupę Operacyjną Kawalerii gen. bryg. Stanisława Grzmota-Skotnickiego (skład: Podolska Brygada Kawalerii, Pomorska Brygada Kawalerii, 7 batalion strzelców), zaatakowało godzinami popołudniowymi maszerującą wzdłuż prawego brzegu Bzury, na północnym skrzydle 8 Armii niemieckiej (dowódca gen. piech. Johannes von Blaskowitz), 30 Dywizję Piechoty.
17 DP płk. Mozdyniewicza wypchnęła przeciwnika z Góry Św. Małgorzaty. 14 DP gen. Włada uderzyła na Piątek. Wielkopolska Brygada Kawalerii i Grupa Operacyjna Kawalerii gen. Grzmota-Skotnickiego udanie nacierały na pozycje niemieckie, przerywając linie komunikacyjne X Korpusu. W ciągu 3 dni niemiecka 30 Dywizja Piechoty została pobita, ponosząc ciężkie straty (w tym ranny dowódca gen. mjr Kurt von Briesen) zepchnięta na południe mimo kontrataków. Wzięto do niewoli sporo jeńców i sprzęt. Zdobyto Łęczycę, Piątek, Uniejów, Walewice, docierając do linii Ozorków – Stryków.
Atak Polaków okazał się zaskoczeniem, gdyż niemieckie dowództwo nie spodziewało się przebywania w tamtym rejonie polskich oddziałów zdolnych do ataku. Zawiodło także niemieckie lotnictwo, nie wykrywając ruchów wojsk.
W następstwie tego Niemcy musieli ściągnąć początkowo całe siły 8 Armii (X Korpus Armijny: 24 DP, pozostałości 30 DP; XIII Korpus Armijny: 10 DP, 17 DP oraz 221 DP z odwodu Grupy Armii „Południe”), a potem skierowali do bitwy nad Bzurą główne siły 10 Armii, w tym XVI Korpus Armijny spod Warszawy, XV Korpus Armijny i XIV Korpus Armijny. Sprowadzenie dodatkowych sił zapobiegło przerwaniu niemieckiego frontu.
Polacy, po wprowadzeniu do walki 11 września na kierunku Łowicz – Głowno Grupy Operacyjnej gen. bryg. Mikołaja Bołtucia (skład: 4 Dywizja Piechoty, 16 Pomorska Dywizja Piechoty), z rozkazem poszerzenia natarcia, zaatakowali i zdobyli Łowicz znajdujący się na wschodnim skrzydle bitwy i wyrzucili z niego niemiecką 24. Dywizję Piechoty, która nie zdążyła jeszcze przygotować się do obrony. Mimo to walki były zacięte. Nocny atak pozwolił na sukces[4]. W nocy z 12 na 13 września siły polskie zostały wycofane na lewy brzeg Bzury. Polska 4 Dywizja Piechoty w zażartych walkach wyparła wroga z Bielaw i Walewic, lecz Wielkopolska Brygada Kawalerii została zatrzymana.
Następnego dnia grupa gen. Knolla-Kownackiego ciągle realizowała swoje zadania w kierunku Ozorkowa, Modlina i Celestynowa, odrzucając niemieckie kontrataki. Zaczęły pojawiać się pierwsze braki w zaopatrzeniu, przez co tempo ataku znacząco spadło.
W II fazie gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba zdecydował o ataku w kierunku Skierniewic. Natarcie miała wykonać Armia „Pomorze” pod dowództwem gen. dyw. Władysława Bortnowskiego (skład: 26. Dywizja Piechoty; GO gen. Bołtucia: 4 DP, 16 DP). Pod osłoną natarcia na Skierniewice, pozostałe siły Armii Poznań miały się przegrupować: Grupa Operacyjna gen. Abrahama (Wielkopolska Brygada Kawalerii, Podolska Brygada Kawalerii) nad dolną Bzurę; Grupa Operacyjna gen. Knoll-Kownackiego (w poprzednim składzie) na podstawy wyjściowe do natarcia w rejonie Sochaczewa – doszło wtedy do 2,5 dniowej bitwy o Sochaczew – które stało się kluczowe dla powodzenia tej fazy operacji. Niemieckie lotnictwo rozpoczęło bombardowania siłami 4. Floty Powietrznej.
14 września GO Bołtucia musiała ponownie zaatakować, opuszczony dzień wcześniej, a teraz silnie obsadzony przez Niemców, Łowicz. W krwawych walkach udało się sforsować Bzurę i zagrozić niemieckim pozycjom. Całkowitą tragedią zakończył się natomiast atak 26 DP na wschód od Łowicza. Rozwijające się pod ciężkim niemieckim ogniem natarcie zostało wstrzymane w godzinach południowych na (przedwczesny?) rozkaz (najprawdopodobniej przeżywającego załamanie nerwowe) gen. Bortnowskiego (gen. Bołtuć wnioskował w związku z tym o odebranie gen. Bortnowskiemu dowodzenia), na podstawie niesprawdzonych informacji o marszu niemieckich oddziałów pancernych w rejon Sochaczewa. Cała 26 DP wraz z częścią 16 DP odpłynęła na północny brzeg Bzury, ponosząc niewspółmierne i niepotrzebne straty w ludziach i uniemożliwiając oddziałom Bołtucia sukces w rejonie Łowicza. Pod koniec dnia gen. Bortnowski wydał kolejny, niekonsultowany z gen. Kutrzebą, defensywny rozkaz odwrotu całości sił Armii „Pomorze” na lewy brzeg Bzury.
W III fazie bitwy, 16–18 września dowodzący polskimi oddziałami podjęli decyzję o próbie przerwania okrążenia w celu przebicia się do Warszawy. Pod naporem niemieckich sił rozpadły się polskie dywizje i pułki, a ich resztki musiały forsować rzekę. Armia „Pomorze” została zniszczona, a dowódca gen. Bortnowski dostał się 21 września do niewoli. Miał do tego doprowadzić atak pomiędzy Sochaczewem a Witkowicami. W odpowiedzi Niemcy rozpoczęli kontrnatarcie z rejonu Sochaczewa oraz ataki lotnicze bombowców na polskie pozycje. Do okolic Puszczy Kampinoskiej udało się przebić 50 tysiącom żołnierzy, do niewoli dostało się około 100 tysięcy.
Grupa Operacyjna Kawalerii gen. Abrahama, sztab gen. Kutrzeby i Knolla-Kownackiego oraz części 15. i 25. Dywizji Piechoty przez dwa dni przebijały się w stronę stolicy lub Modlina. 14. pułk Ułanów Jazłowieckich skutecznie pod Wólką Węglową przebił się do Warszawy.
Bitwa nad Bzurą była jedyną przeprowadzoną na tak wielką skalę operacją zaczepną przeciwko III Rzeszy do 1941 roku.
Bitwę tę scharakteryzowało słynne, choć przesadne określenie „Z lancą na tanki”, użyte przez Aleksandra Jantę-Połczyńskiego w artykule Kawaleria w emigracyjnym Tygodniku Polskim nr 29 z 1944[5][6].
Siły stron
Siły polskie
- Armia „Poznań”; dowódca – gen. Tadeusz Kutrzeba
- Grupa Operacyjna – gen. bryg. Edmund Knoll-Kownacki
- 14 Dywizja Piechoty – gen. bryg. Franciszek Seweryn Wład
- 17 Dywizja Piechoty – płk dypl. Mieczysław Mozdyniewicz
- 25 Dywizja Piechoty – gen. bryg. Franciszek Ksawery Alter
- Wielkopolska Brygada Kawalerii – gen. bryg. Roman Abraham
- Brygada Obrony Narodowej „Poznań” (dwanaście batalionów)
- 7 pułk artylerii ciężkiej – płk Tadeusz Bodnar (poległ); mjr inż. Jerzy Bolechowski (p.o.); mjr Wojciech Wilkoński (od 13 IX)
- Grupa Operacyjna – gen. bryg. Edmund Knoll-Kownacki
- Armia „Pomorze”; dowódca – gen. Władysław Bortnowski
- Grupa Operacyjna „Wschód” – gen. bryg. Mikołaj Bołtuć
- 4 Dywizja Piechoty; – płk dypl. Mieczysław Rawicz-Mysłowski (poległ), płk dypl. Tadeusz Lubicz-Niezabitowski (12–13 września), płk Józef Werobej 13–18 września (19 września dostał się do niewoli), gen. bryg. Mikołaj Bołtuć 19–21 września (poległ)
- 16 Dywizja Piechoty – płk dypl. Zygmunt Bohusz-Szyszko
- Grupa Operacyjna Kawalerii (powstała z połączenia brygad kawalerii: Podolskiej i Pomorskiej) – gen. bryg. Stanisław Grzmot-Skotnicki
- 15 Dywizja Piechoty – gen. bryg. Zdzisław Wincenty Przyjałkowski
- 26 Dywizja Piechoty – płk dypl. Adam Brzechwa-Ajdukiewicz
- 27 Dywizja Piechoty – gen. bryg. Juliusz Drapella
- Brygada Obrony Narodowej (sześć batalionów)
- Grupa Operacyjna „Wschód” – gen. bryg. Mikołaj Bołtuć
Siły niemieckie
- 8 Armia; dowódca – gen. Johannes Blaskowitz
- 3 Korpus Armijny – gen. płk Curt Haase
- 50 Dywizja Piechoty – generalleutnant Konrad Sorsche
- Brygada Netze
- 3 Dowództwo Artylerii
- 43 batalion łączności
- 403 oddział zaopatrzeniowy
- 403 oddział żandarmerii polowej
- Wojska ochrony pogranicza
- Artyleria dyspozycyjna Grupy Armii „Süd”
- 1 Flota Powietrzna
- 4 Flota Powietrzna – generał pułkownik Alexander Löhr
- 3 Korpus Armijny – gen. płk Curt Haase
- 10 Armia; dowódca – gen. Walter von Reichenau
- 11 Korpus Armijny – gen. Emil Leeb
- 18 Dywizja Piechoty – gen. por. Erich von Manstein
- 19 Dywizja Piechoty – gen por. Günther Schwantes
- 15 Korpus Armijny – gen. płk Hermann Hoth
- 2 Dywizja Lekka – gen. mjr Georg Stumme
- 3 Dywizja Lekka – gen. mjr Adolf Kuntzen
- 16 Korpus Pancerny
- 11 Korpus Armijny – gen. Emil Leeb
Upamiętnienie
Walki żołnierza polskiego nad Bzurą zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic, po 1945 r. „KUTNO 10 – 17 IX 1939”, a po 1990 r. „BZURA 9 – 22 IX 1939”, oraz napisem „KUTNO” na zniczu Grobu Nieznanego Żołnierza w Krakowie.
W 1989 został wybity medal z podobizną Tadeusza Kutrzeby o treści Bitwa nad Bzurą, wydany przez Mennicę Państwową, a zaprojektowany przez Bohdana Jana Chmielewskiego[7].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Pomnik_bohater%C3%B3w_Bitwy_nad_Bzur%C4%85.jpg/400px-Pomnik_bohater%C3%B3w_Bitwy_nad_Bzur%C4%85.jpg)
Mapy
Zobacz też
- Cmentarz wojenny w Starych Budach
Przypisy
- ↑ straty sprzętu za: Waldemar Rezmer, Armia „Poznań” 1939, Bellona, 1992, ISBN 83-11-07753-3 .
- ↑ według różnych źródeł, bitwa w Puszczy Kampinoskiej nawet do ok. 24 września.
- ↑ a b Bitwa nad Bzurą – największe starcie kampanii wrześniowej, PolskieRadio24.pl [dostęp 2019-09-09] .
- ↑ Paweł Piotr Wieczorkiewicz: Kampania 1939 roku. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 2001. ISBN 83-88072-53-6.
- ↑ Władysław Kopaliński: Słownik wydarzeń, pojęć i legend XX wieku. Warszawa: PWN, 1999, s. 55. ISBN 83-01-12849-6.
- ↑ Henryk Markiewicz, Andrzej Romanowski: Skrzydlate słowa. Wielki słownik cytatów polskich i obcych. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005, s. 196. ISBN 83-08-03649-X.
- ↑ Andrzej Romaniak: Medale, medaliony, plakiety. Katalog zbiorów. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2005, s. 101. ISBN 83-919305-8-0.
Bibliografia
- [red.] Krzysztof Komorowski: Boje Polskie 1939–1945. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Bellona, 2009, s. 68. ISBN 978-83-7399-353-2.
- Ignacy Bukowski , Z minionych lat : wspomnienia oficera sztabu, Warszawa: MON, 1974 .
- Apoloniusz Zawilski , Bitwy polskiego Września, Łódzkie, 1989, ISBN 83-21808174 .
- Piotr Bauer , Bogusław Polak, Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Poznańskie, 1983, ISBN 83-210-0385-0 .
- Konrad Ciechanowski , Armia „Pomorze” 1939, Warszawa: MON, 1982, ISBN 83-110-6793-7 .
- Marcin Czajkowski , Wojciech Kalwat , Hubert Kuberski , Dowódcy II Wojny Światowej Tadeusz Kutrzeba, Warszawa: Kolekcja Hachette, 2012, s. 22–45, ISBN 978-83-7739-645-2 .
Linki zewnętrzne
- Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą – strona oficjalna Muzeum
- Bitwa nad Bzurą 1939 Skład sił i przebieg bitwy – portal Kampania Wrześniowa 1939.pl
- Rekonstrukcja Bitwy nad Bzurą (16–18 września 2005 r.) – zdjęcia i informacja
- Bitwa nad Bzurą – oficjalna strona organizatora
- Brochów Przebieg rekonstrukcji (wrzesień 2009 r.) – video
- Wirtualny Spacer po Muzeum
Media użyte na tej stronie
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej, a później Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1928-1980 ustanowiona rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach, Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980 i potwierdzona dekretem z dnia 9 listopada 1955 r. o znakach Sił Zbrojnych, Dz. U. z 1955 r. Nr 47, poz. 315.
Do odwzorowania barwy czerwonej użyto domyślnego odcienia "vermilion" (#E34234, cynober). Proporcje 5:8 (w dekrecie z 1955 roku błędnie ustalone jako 3:8, skorygowane w obwieszczeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1956 r. o sprostowania błędu w dekrecie z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych, Dz.U. z 1955 r. Nr 47 poz. 314).
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej, a później Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1928-1980 ustanowiona rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach, Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980 i potwierdzona dekretem z dnia 9 listopada 1955 r. o znakach Sił Zbrojnych, Dz. U. z 1955 r. Nr 47, poz. 315.
Do odwzorowania barwy czerwonej użyto domyślnego odcienia "vermilion" (#E34234, cynober). Proporcje 5:8 (w dekrecie z 1955 roku błędnie ustalone jako 3:8, skorygowane w obwieszczeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1956 r. o sprostowania błędu w dekrecie z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych, Dz.U. z 1955 r. Nr 47 poz. 314).
Battle of the Bzura 1939 -Polish infantry of 18 regiment in attack
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bitwa nad Bzurą (położenie wojsk 18-09-1939)
Autor: Rr016, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa strategiczna polskiej kontrofensywy Bzury, 12 września 1939 r. Zainspirowany mapami z „Wielki Atlas Kampanii Wrześniowej 1939” Wojciecha Zalewskiego.
Zniszczony polski sprzęt wojskowy na brzegu Bzury.
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bitwa nad Bzurą (położenie wojsk 9-13-09-1939)
Autor: Rr016, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa strategiczna polskiej kontrofensywy Bzury, 9 września 1939 r. Zainspirowany mapami z „Wielki Atlas Kampanii Wrześniowej 1939” Wojciecha Zalewskiego.
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bitwa nad Bzurą (położenie wojsk 14-09-1939)
Autor: Rr016, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa strategiczna polskiej kontrofensywy na Bzurę, 16 września 1939 r. Ukazująca bitwy pod Ruszkami i Kiernozią.
Autor: Rr016, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa strategiczna polskiej kontrofensywy Bzury, 11 września 1939 r. Zainspirowany mapami z „Wielki Atlas Kampanii Wrześniowej 1939” Wojciecha Zalewskiego.
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Bitwa nad Bzurą (położenie wojsk 16-09-1939)
Polish artillery in Battle of Bzura 1939 after an air attack. Polish Bofors AA gun and a bombed column of Polish Army. As published here, this photo is reversed - the sight corrector should be on the right hand side of the gun.
Autor: Rr016, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa strategiczna polskiej kontrofensywy Bzury, 10 września 1939 r. Zainspirowany mapami z „Wielki Atlas Kampanii Wrześniowej 1939” Wojciecha Zalewskiego.
Autor: Silentgringo, Licencja: CC BY-SA 3.0
Usytuowane na prawym brzegu Wisły granitowe kamienie z nazwami armii, dywizji i mniejszych jednostek, które brały udział w Bitwie nad Bzurą. Naprzeciw pomnika znajduje się mapa z rozmieszczeniem oddziałów przed bitwą i w jej trakcie.
Wielkopolska Brygada Kawalerii. Polska kawaleria podczas bitwy nad Bzurą.