Bitwa pod Lututowem

Bitwa pod Lututowem
powstanie styczniowe
Ilustracja
bitwa pod Lututowem
Czas

15 czerwca 1863, od ok. 11.00 do ok. 14.00

Miejsce

las "Koziołek" w Lututowie

Terytorium

Królestwo Kongresowe

Wynik

klęska Polaków

Strony konfliktu
powstańcy styczniowiImperium Rosyjskie
Dowódcy
płk Antoni Korotyńskipłk Tarasenkow
płk Wsiewołod Pomierancew
Siły
ok. 250 powstańców7 rot piechoty, szwadron jazdy, 80 jazdy (50 kozaków i 30 tzw. „objeszczyków”, 4 działa; w sumie 1630 ludzi
Straty
64 zabitych, 46 rannych
Położenie na mapie Guberni Królestwa Polskiego (1904)
Mapa konturowa Guberni Królestwa Polskiego (1904), na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „miejsce bitwy”
Ziemia51°22′18″N 18°26′07″E/51,371667 18,435278

Bitwa pod Lututowem – bitwa powstania styczniowego, stoczona 15 czerwca 1863 na polach miasta Lututów. W bitwie tej przeważające siły wojsk rosyjskich rozbiły około 250-osobowy oddział dowodzony przez płk. Antoniego Korotyńskiego. W znacznym stopniu zapomniana[1].

Przebieg bitwy

Oddział Antoniego Korotyńskiego powstał w pierwszej dekadzie czerwca 1863 roku. W przeważającej części zaciągnęli się do niego mieszkańcy powiatów krotoszyńskiego, ostrowskiego i ostrzeszowskiego, czyli z obszaru zaboru pruskiego. W dniu 10 czerwca oddział liczył około 250 powstańców, uzbrojonych głównie w kosy. Broń palna to wszelkiego rodzaju broń myśliwska oraz kilka sztucerów. Do oddziału dołączyło też kilku kawalerzystów, a raczej posiadaczy koni, którzy mieli pełnić funkcje patrolowe oraz czujek w bezpośredniej dyspozycji dowódcy oddziału.

Informacja o powstaniu oddziału, jego stanie osobowym i uzbrojeniu szybko dotarła do Rosjan, którzy niezwłocznie zorganizowali ekspedycję przeciw niemu. Wyszła z dwóch garnizonów: kaliskiego (od północy) i wieluńskiego (od południa). Zgrupowaniem kaliskim dowodził płk Tarasenkow, mając do dyspozycji 3 kompanie piechoty, szwadron kawalerii oraz 4 działa; w sumie 750 żołnierzy, natomiast zgrupowaniem wieluńskim płk Wsiewołod Pomierancew, mający pod sobą 4 kompanie piechoty, 80 kawalerzystów (50 kozaków i 30 tzw. objezdczyków; razem ok. 880 żołnierzy). W sumie siły rosyjskie liczyły 1630 ludzi.

Wymienione wyżej siły rosyjskie wyruszyły równocześnie w kierunku domniemanego miejsca postoju oddziału Korotyńskiego 14 czerwca. Ppłk Tarasenkow wzdłuż rzeki Prosny do Kuźnicy Grabowskiej, natomiast płk Pomerancew z Wielunia kierował się na wsie Biała, Naramienice i na miasto Lututów. Pomimo tego, że były to odległości nie przekraczające 40 km, to po dotarciu w zaplanowane rejony zatrzymano się na postój i nocleg.

Akcję wznowiono na drugi dzień, 15 czerwca. W godzinach porannych zwiad kolumny kaliskiej natknął się w lesie węglewickim na czat powstańczy. Zaskoczony tak szybkim pojawieniem się Rosjan w rejonie organizującego się zgrupowania, Korotyński zaczął wycofywać się w kierunku południowym, na Lututów. Prawdopodobnie odwrót miał charakter bezładny. Ostatecznie powstańcy znaleźli się na cyplu lasku zwanego w okolicy „Koziołkiem” przy ul. Powstańców Styczniowych 1863r. w Lututowie. Przed nimi rozciągała się ponad 1,5-kilometrowa wolna przestrzeń, za plecami mieli kolumnę kaliską Rosjan a przed sobą nadciągające pododdziały kolumny wieluńskiej.

W tej sytuacji Korotyński, prawdopodobnie dla ratowania najlepiej uzbrojonej części oddziału, dokonał jego podziału: część uzbrojona w broń palną – chociaż mieli do niej niewiele amunicji – pod dowództwem swojego zastępcy o pseudonimie „Tatar”[2] miała próbować przebicia się przez zaciskająca się pętlę okrążenia, atakując zgrupowanie kaliskie. Grupa ta liczyła 130 ludzi, natomiast Korotyński pozostał na miejscu ze 120 ludźmi uzbrojonymi tylko w kosy.

Walka rozpoczęła się około godz. 11.00, na polach Lututowa i trwała prawie trzy godziny. Szybko, przy wymienionej wyżej dysproporcji sił, przekształciła się w rozpaczliwą obronę ludzi skazanych w tej sytuacji na pewną śmierć. Ostatecznie część z nich, widząc bezsens dalszego oporu poddała się. Dowodzący nimi Antoni Korotyński został ciężko ranny i zmarł po kilku dniach.

Bitwa, która sama w sobie była masakrą, zakończyła się też masakrą, ponieważ dowódca grupy wieluńskiej płk Pomerancew wydał rozkaz Kozakom wymordowania wziętych do niewoli.

Ostatecznie na polu bitwy pozostało 64 zabitych i 40 rannych, z których po kilku dniach zmarło dalszych 11. Do niewoli wzięto tylko trzech powstańców.

Grupa „Tatara” najprawdopodobniej również została rozbita albo sama uległa rozproszeniu, bo brak jest wiadomości o jej dalszej działalności[3].

Upamiętnienie

Poległych w walce Rosjanie nie pozwolili pochować na cmentarzu stąd ciała ich złożono w zbiorowej mogile w głębi lasu o miejscowej nazwie „Cezarka” (kierunek Górka Klonowska).

Zmarłych później od ran pochowano na cmentarzu w Lututowie, w mogile (w lewo od gł. wejścia), która zachowała się tylko w stanie szczątkowym. Pogrzeb miał charakter manifestacyjny z licznym udziałem okolicznej ludności i 40 księży.

Na miejscu bitwy po zachodniej stronie szosy, na skraju lasu „Koziołek” w 1993 r. ustawiono dwa duże krzyże i głazy (na wsch. i zach. skraju pola bitwy). Obok jednego z krzyży, przy samotnej sośnie z kapliczką, na granitowym głazie, wyryto wizerunek Orła powstańczego ze słowami modlitwy: Boże, zbaw Polskę. Poniżej zamocowano napisy wykonane w metalu: 15 VI 1863 r. w lesie Koziołek miała miejsce bitwa kosynierów pod wodzą płk A. Korotyńskiego z wojskami rosyjskimi. Po drugiej stronie pola bitwy trzy głazy, a na największym z nich Orzeł powstańczy z napisem w otoku: Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie i poniżej: Miejsce zaciętej bitwy 120 kosynierów pod wodzą płk Antoniego Korotyńskiego z wojskami rosyjskimi dnia 15 VI 1863 r. Zabito i wymordowano 64 powstańców, 46 ciężko raniono, 3 wzięto do niewoli. Cześć ich pamięci.

Przypisy

  1. Nie wymienia jej, ani osoby dowodzącego ze strony polskiej, w swojej fundamentalnej monografii Powstanie styczniowe Stefan Kieniewicz.
  2. Według T. Olejnika w publikacji pt. Powstanie... (ss. 162, 295 oraz przypis 276) mógł to być por. Konstanty Kraszewski, brat pisarza J.I. Kraszewskiego, który używał pseudonimu „Tatarewicz”.
  3. Galiński, op. cit.

Bibliografia

  • Antoni Galiński, Z dziejów powstania styczniowego w Wieluńskiem. Bitwa pod Lututowem, 15 VI 1863 roku. Wieluń-Lututów 2013
  • E. Sobczak, Powstanie styczniowe w tradycji ludowej, [w:] „Rocznik Wieluński”, 1963, s. 47-56.

Media użyte na tej stronie

Gubernia Królestwa Polskiego 1904 mapa lokalizacyjna.svg
Autor: Paweł Ziemian, Licencja: CC BY-SA 3.0
Mapa lokalizacyjna Królestwa Polskiego (wg mapy z 1904)
  • N: 56.00° N
  • S: 49.50° N
  • W: 16,09° E
  • E: 25.34° E
Legenda miejsce bitwy.svg
Symbol miejsca bitwy do legendy mapy