Brandenburgia

Brandenburgia
Brandenburg
kraj związkowy
ilustracja
HerbFlaga
HerbFlaga
Hymn: Märkische Heide (nieoficjalny)
Państwo Niemcy
StolicaPoczdam
Kod ISO 3166-2DE-BB
PremierDietmar Woidke (SPD)
Powierzchnia29 654[1] km²
Populacja (31 grudnia 2020)
• liczba ludności

2 531 071[2]
• gęstość85 os./km²
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba miast na prawach powiatu4
Liczba powiatów14
Liczba urzędów53
Liczba gmin419
Liczba przedstawicieli w parlamencie
Liczba przedstawicieli w Bundesracie4
Położenie na mapie Niemiec
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Niemcy

Brandenburgia (niem. Brandenburg, dolnołuż. Bramborska, górnołuż. Braniborska) – jeden z 16 krajów związkowych Niemiec. Stolicą jest Poczdam. Obecny premier Brandenburgii to Dietmar Woidke (SPD), stojący na czele lokalnej koalicji SPD/Die Linke.

Geografia

Na terenie Brandenburgii leży Berlin, wydzielony jako osobny kraj związkowy. Brandenburgia graniczy z Polską oraz krajami związkowymi: Meklemburgią-Pomorzem Przednim, Saksonią, Saksonią-Anhalt i Dolną Saksonią.

Część granicy wschodniej tworzy rzeka Odra; podobną rolę na zachodzie pełni Łaba. Pozostałe ważniejsze rzeki to Sprewa i Hawela. Na południu znajduje się podmokły region zwany Spreewald; jest to najbardziej na północ wysunięta część Łużyc, do dzisiaj zamieszkiwanych przez potomków pierwotnych mieszkańców tych ziem, Serbołużyczan. W tej części oprócz języka niemieckiego jest również w użyciu język dolnołużycki.

Historia

Słowianie połabscy oraz postępy niemieckie

Tereny zamieszkane przez Słowian we wczesnym średniowieczu na niemieckiej mapie ukazującej przebieg Limes Sorabicus - granicy między Germanami, a Słowianami.

Na początku X wieku ludność germańska zaczęła przemieszczać się na wschód i zdobywać tereny pomiędzy Łabą i Odrą, zamieszkiwane dotąd przez Słowian połabskich.

W 948 r. król Otton I Wielki ustanowił niemiecką kontrolę nad w większości słowiańskimi mieszkańcami tych ziem i ustanowił biskupstwa w Havelbergu (ówczesna nazwa Hobolin) i Brandenburgu. Jednak po śmierci Ottona I (973), wybuchło w 983 r. wielkie powstanie Słowian. Niemcy tracą wtedy znaczną część zdobytych terenów i zmuszeni są wycofać się na zachód od Łaby.

W 1134 r., po przeprowadzeniu skutecznej akcji przeciwko Słowianom, Marchię Północną otrzymał od cesarza Lotara III Albrecht Niedźwiedź. W 1138 r. doszło w Polsce do rozbicia dzielnicowego i w przeciągu kilkudziesięciu lat granica władztwa niemieckiego przesunęła się bardzo na wschód, w dużej mierze dzięki powiększaniu obszaru Brandenburgii i zwiększaniu tam przewagi żywiołu niemieckiego.

Kontrola Albrechta nad tym terytorium przez dziesięciolecia była tylko nominalna, ale zaangażował się on w wiele wypraw przeciwko Słowianom połabskim. Dzięki temu, a także dzięki wysiłkom dyplomatycznym jego władza stała się w połowie stulecia bardziej rzeczywista. W 1150 r. formalnie odziedziczył on Brandenburgię po ostatnim władcy połabskim, Przybysławie, a w 1157 została ostateczne utworzona Marchia Brandenburska. Równolegle istniało słowiańskie Księstwo Kopanickie, będące lennem Polski. Albert i jego następcy z dynastii Askańczyków uczynili dużo dla chrystianizacji i rozwoju gospodarczego tych ziem, jednak wiązało się to z systematyczną polityką ucisku słowiańskiej ludności i wynaradawianiem jej.

W latach 1249-1252 we władanie Marchii Brandenburskiej przeszła ziemia lubuska, będąca wcześniej częścią rozbitej dzielnicowo Polski, a w XV w. Marchia Wkrzańska kosztem Pomorza oraz Chociebuż kosztem Czech.

Elektorat Brandenburgii i epizod czeski

Władztwo czeskie za panowania Karola Luksemburskiego obejmowało prawie całą dzisiejszą Brandenburgię: ówczesną Brandenburgię i Łużyce Dolne z pominięciem Ruppina, Havelbergu i Marchii Wkrzańskiej

W 1320 r. wygasła brandenburska linia Askańczyków, stąd od 1323 do 1373 r. Brandenburgią władali przedstawiciele dynastii Wittelsbachów, znani bardziej jako władcy Bawarii. W 1356 r. Brandenburgię podniesiono do rangi elektoratu, którym pozostawała do końca istnienia Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1806 r. Po okresie rządów Luksemburgów, kiedy to w 1373 r. dzięki staraniom cesarza rzymskiego i króla czeskiego Karola IV Luksemburga Elektorat Brandenburgii stał się częścią Korony Królestwa Czech (władcy czescy uzyskali dzięki temu drugi głos elektorski), w 1415 r. marchia została podarowana (ściślej – oddana w zastaw z prawem wykupu, który nigdy nie nastąpił) przez króla rzymskiego i węgierskiego oraz namiestnika Królestwa Czeskiego Zygmunta Luksemburskiego dynastii Hohenzollernów, którzy rządzili nią aż do końca I wojny światowej.

W XVI w. do Brandenburgii przyłączono państwo stanowe Ruppin i biskupstwo Havelbergu.

Brandenburgia była jednym z krajów niemieckich, który w XVI wieku (1539 r.) przyjął wyznanie reformowane. W następnym stuleciu nastąpił rozwój terytorialny kraju – w 1618 r. nastąpiło połączenie jej w unii personalnej z Księstwem Prus, pozostającym lennem Królestwa Polskiego do 1657, a w 1614 r. przyłączenie terenów położonych wzdłuż Renu. Powstałe w rezultacie państwo było niespójne i trudne do obrony, co dało się we znaki podczas wojny trzydziestoletniej.

Pomimo zniszczeń wojennych, dzięki utalentowanym władcom, Brandenburgia zdołała wyrosnąć na znaczącą potęgę militarną Europy. Pierwszym z tych władców był Fryderyk Wilhelm, zwany „Wielkim Elektorem”, który doprowadził do odbudowy i zjednoczenia kraju. Przeniósł on stolicę do Poczdamu z Berlina, który był stolicą państwa od 1417 r.

Królestwo Prus

Po śmierci Fryderyka Wilhelma w 1688 r., władzę po nim przejął syn, również Fryderyk. W 1701 r. przyjął on tytuł króla Prus jako Fryderyk I. Odtąd Brandenburgia stała się formalnie częścią Królestwa Prus, w 1815 r. przekształconą w prowincję Brandenburgia. Nowa prowincja różniła się terytorialnie od Marchii – została pozbawiona tzw. Starej Marchii, włączonej w granice prowincji Saksonia, a uzyskała Łużyce Dolne, dotychczasowe północne ziemie Królestwa Saksonii, utracone na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego. W efekcie w południowej części Brandenburgii w dziewiętnastu miastach można znaleźć osiemnastowieczne pocztowe słupy dystansowe, ozdobione herbami Polski i Saksonii, monogramem króla Polski oraz polską koroną królewską, postawione w czasach istnienia unii polsko-saskiej.

Brandenburgia składała się z dwóch rejencji: poczdamskiej i frankfurckiej (Berlin stanowił wydzielony obszar Prus i nie był częścią Brandenburgii).

Okres powojenny

Po 1945 roku tereny Brandenburgii zmniejszyły się o obszary położone na wschód od Odry, tzw. Nową Marchię (Neumark) (m.in. Gorzów Wielkopolski, Słubice i Kostrzyn nad Odrą), które jako ziemię lubuską przyłączono do Polski (jednakże Lubusz pozostał w rękach niemieckich). W latach 1947-1952 istniał niezależny kraj związkowy Brandenburgia jako część okupacyjnej strefy sowieckiej, a później NRD. Został on zlikwidowany w wyniku reformy administracyjnej centralizującej władzę w NRD na wzór sowiecki. W 1990 kraj związkowy Brandenburgia wskrzeszono – jego stolicą stał się jednak nie Berlin, a Poczdam. Jego granice (z wyjątkiem części wschodniej) kształtem są zbliżone do prowincji Brandenburgia istniejącej od 1815 r.

W 1995 r. władze Berlina i Brandenburgii postanowiły połączyć oba kraje związkowe (powstałby kraj związkowy Berlin-Brandenburgia), ale ten pomysł został odrzucony w referendum w 1996 (głosami mieszkańców Brandenburgii). Obecnie prowadzone są ponowne negocjacje nad połączeniem obu krajów związkowych (zwolennikiem tego był m.in. Klaus Wowereit). Jako uzasadnienie podkreśla się głównie argumenty finansowe oraz tradycje historyczne. Pojawiły się nawet pomysły by zjednoczony kraj związkowy nazwać Prusami.

Podział administracyjny

Powiaty Brandenburgii

Administracyjnie Brandenburgia dzieli się na czternaście powiatów i cztery miasta na prawach powiatu.

Powiaty ziemskie i ich siedziby

  1. Powiat Barnim, Eberswalde
  2. Powiat Dahme-Spreewald, Lubin (dolnołuż. Damna-Błota)
  3. Powiat Elbe-Elster, Herzberg (Elster)
  4. Powiat Havelland, Rathenow
  5. Powiat Märkisch-Oderland, Seelow
  6. Powiat Oberhavel, Oranienburg
  7. Powiat Oberspreewald-Lausitz, Senftenberg (dolnołuż. Gorne Błota-Łužyca)
  8. Powiat Oder-Spree, Beeskow
  9. Powiat Ostprignitz-Ruppin, Neuruppin
  10. Powiat Potsdam-Mittelmark, Bad Belzig
  11. Powiat Prignitz, Perleberg
  12. Powiat Spree-Neiße, Forst (Lausitz) (dolnołuż. Sprjewja-Nysa)
  13. Powiat Teltow-Fläming, Luckenwalde
  14. Powiat Uckermark, Prenzlau

Miasta na prawach powiatu

  1. Brandenburg an der Havel
  2. Chociebuż (niem. Cottbus, dolnołuż. Chóśebuz)
  3. Frankfurt nad Odrą (niem. Frankfurt an der Oder)
  4. Poczdam (niem. Potsdam)

Polityka

Koalicja rządząca: koalicja SPD/Die Linke
Ostatnie wybory: wrzesień 2019
Najbliższe wybory: wrzesień 2024

Mniejszości narodowe

W południowej części kraju, na Dolnych Łużycach, zamieszkują Serbołużyczanie, a język dolnołużycki ma status języka regionalnego. Głównym ośrodkiem kulturalnym regionu jest Chociebuż, w którym działają najważniejsze instytucje dolnołużyckich Serbów m.in. Dom Serbołużycki, Dolnołużyckie gimnazjum i Muzeum Serbołużyckie.

Turystyka

W Brandenburgii zachowało się wiele miast z historycznym centrum otoczonym murami miejskimi i basztami. Są to: Altlandsberg, Angermünde, Bad Belzig, Beelitz, Beeskow, Brandenburg an der Havel, Dahme/Mark, Gransee, Herzberg (Elster), Jüterbog, Königs Wusterhausen, Kremmen, Kyritz, Lenzen (Elbe), Luckau, Mühlberg/Elbe, Nauen, Neuruppin, Peitz, Perleberg, Potsdam, Rheinsberg, Templin, Treuenbrietzen, Uebigau-Wahrenbrück, Werder (Havel), Wittstock/Dosse i Ziesar.

Rozwinięta jest turystyka rowerowa. Długość wszystkich dróg rowerowych szacuje się na ponad 7000 kilometrów[3]. Do najpopularniejszych długodystansowych tras rowerowych Brandenburgii należą droga rowerowa Łaby, Międzynarodowy szlak rowerowy Odra - Nysa, droga rowerowa Berlin-Kopenhaga, droga rowerowa Berlin-Uznam i Tour Brandenburg. Noclegi rowerzystom oferuje sieć Bett+Bike, zorganizowana przez Powszechny Niemiecki Klub Rowerowy (ADFC).

Okręgi turystyczne

Dla potrzeb ruchu turystycznego Brandenburgię podzielono na 13 „okręgów turystycznych”. Podział ten nie pokrywa się z podziałem administracyjnym kraju związkowego.

Ochrona przyrody

W Brandenburgii duże znaczenie przywiązuje się do ochrony przyrody. W 2002 r. utworzono 15 stref ochrony przyrody: jeden park narodowy, trzy rezerwaty biosfery i jedenaście obszarów chronionego krajobrazu. Pod względem wielkości powierzchni chronionej Brandenburgia jest trzecim krajem związkowym w Niemczech.

Strefy ochrony przyrody w Brandenburgii:

  • Park Narodowy Doliny Dolnej Odry (Nationalpark Unteres Odertal), pow. 106 km²
  • Rezerwat biosfery Flusslandschaft Elbe-Brandenburg (Biosphärenreservat Flusslandschaft Elbe-Brandenburg), 533 km²
  • Rezerwat biosfery Schorfheide-Chorin, 1291 km²
  • Rezerwat biosfery Spreewald, 474 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Barnim (Naturpark Barnim), 750 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Dahme-Heideseen, 594 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Hoher-Fläming, 827 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Märkische Schweiz, 204 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Niederlausitzer Heidelandschaft, 490 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Niederlausitzer Landrücken, 580 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Nuthe-Nieplitz, 623 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Schlaubetal, 225 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Uckermärkische Seen, 895 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Westhavelland, 1315 km²
  • Obszar chronionego krajobrazu Stechlin-Ruppiner Land, 1080 km²

Współpraca

W ramach Partnerstwa-Odra Brandenburgia razem z landami Berlin, Meklemburgia-Pomorze Przednie i Saksonia współpracuje z zachodnimi województwami Polski: dolnośląskim, lubuskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim[6][7].

Zobacz też

Przypisy

  1. Statistiken zu Brandenburg [dostęp 2021-06-27] (niem.).
  2. Bevölkerung im Land Brandenburg nach amtsfreien Gemeinden, Ämtern und Gemeinden 31. Dezember 2020 [dostęp 2021-06-27] (niem.).
  3. Północna Brandenburgia. Rowerowe Niemcy, „Znajkraj”, 23 maja 2016 [dostęp 2016-05-28].
  4. Fala kulminacyjna zbliża się do woj. lubuskiego. wprost.pl.
  5. Inne formy współpracy. lubuskie.pl. [dostęp 2010-09-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-02-17)].
  6. Pierwsze spotkanie na szczycie odnośnie Partnerstwa Odry (pol.). Land Brandenburg, 2008-11-02. [dostęp 2013-06-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-29)].
  7. Czym jest Partnerstwo-Odra? (pol. • niem.). Partnerstwo-Odra/Oder-Partnerschaft. [dostęp 2013-06-05].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Portal icon.svg
Autor: , Licencja: CC BY 2.5
Icon for Wikimedia project´s portals.
Postmeilensäule Bad Liebenwerda2.jpg
Autor: von de:Benutzer:Acf (2004), Licencja: Copyrighted free use
Postmeilensäule Bad Liebenwerda
Nsg-cottbus.jpg
Picture of the Sorb Grammar School Cottbus
Postmeilensäule - Dahme-Mark - panoramio (2).jpg
(c) Löwe 48, CC BY-SA 3.0
Postmeilensäule - Dahme/Mark
Senftenberg Postmeilensäule 3.jpg
Autor: Photo: Andreas Praefcke, Licencja: CC BY 3.0
Senftenberg (Brandenburg), Markt, Sächsische Postmeilensäule
Germanische und slavische Volksstaemme zwischen Elbe und Weichsel.jpg

Image extracted from page 15 of Die Territorialgeschichte des brandenburgisch preussischen Staates, im Auschluss an zehn historische Karten übersichtlich dargestellt, Fix W. Original held and digitised by the British Library.

Note: The colours, contrast and appearance of these illustrations are unlikely to be true to life. They are derived from scanned images that have been enhanced for machine interpretation and have been altered from their originals.
Postmeilensaule Lieberose 5.jpg
Autor: J.-H. Janßen, Licencja: CC BY-SA 3.0
This is a picture of the Brandenburger Baudenkmal (cultural heritage monument) with the ID
Ruhland kursaechs Postmeilenstein Wappenstück.jpg
Autor: Oberlausitzerin64, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wappenstück der kursächsischen Distanzsäule (Nachbildung) auf dem Marktplatz Ruhland
132.Französisches Rondell Große Fontäne - Sanssouci Steffen Heilfort.JPG
Autor: Steffen Heilfort, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Französisches Rondell Große Fontäne - Sanssouci
Postmeilensäule Uebigau Uebigau-Wahrenbrück 3.jpg
Autor: Clemensfranz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ortsteil Uebigau in der Gemeinde Uebigau-Wahrenbrück in Brandenburg. Die Postmeilensäule steht unter Denkmalschutz.
Brandenburg in Germany.svg
Autor: TUBSEmail Silk.svg Gallery, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location of state xy (see filename) in Germany.
Wappenteil Postmeilensäule Elsterwerda 2b.jpg
Autor: S. John, Elsterwerda, Licencja: CC BY-SA 3.0
Postmilestone in Elsterwerda. It shows the arms of Saxony (right) and Polish–Lithuanian Commonwealth (left).
Brandenburg Kreise (nummeriert).svg
Autor: David Liuzzo, Licencja: CC BY-SA 2.0 de
Karte des Landes Brandenburg mit eingezeichneter Kreiseinteilung und alphabetischer Nummerierung der Landkreise. Die kreisfreien Städte sind mit Buchstaben angegeben.