Carl Friedrich Philipp von Martius
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie | przyrodnik, botanik |
Alma Mater | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
Carl Friedrich Philipp von Martius (ur. 17 kwietnia 1794 w Erlangen, zm. 13 grudnia 1868 w Monachium) – niemiecki przyrodnik i botanik, w latach 1817–1820 odbył wraz z Johannem Baptistem von Spixem (1781–1826) wyprawę do Brazylii, w latach 1821–1834 drugi a w latach 1834–1854 pierwszy dyrektor ogrodu botanicznego w Monachium.
Życiorys
Carl Friedrich Philipp von Martius urodził się 17 kwietnia 1794 roku w Erlangen[2]. Jego ojciec Ernst Wilhelm Martius (1756–1849) był aptekarzem i profesorem na uniwersytecie w Erlangen[2].
Po ukończeniu gimnazjum w Erlangen w 1810 roku von Martius rozpoczął studia medyczne na tamtejszym uniwersytecie, które ukończył w 1814 roku[2]. Podczas studiów poznał botanika Johanna Christiana Daniela von Schrebera (1739–1810), a na jego zainteresowania botaniczne wpływ miał również kontakt z ogrodnikiem uniwersyteckim Rumeleinem[3]. Zaprzyjaźnił się wówczas również z braćmi Christianem Gottfriedem Danielem (1776–1858) i Theodorem Friedrichem Ludwigiem Nees von Esenbeckami (1787–1837)[3]. W 1812 roku, po śmierci Schrebera, do Erlangen przybyli monachijscy botanicy Franz de Paula von Schrank (1747–1835) i Johann Baptist von Spix (1781–1826), by zakupić zbiory zmarłego uczonego, którzy namówili von Martiusa, by wstąpił do instytutu prowadzonego przez Bawarską Akademię Nauk (niem. Institut der Eleven)[3]. Pod koniec studiów zaczął specjalizować się w botanice i pracę doktorską – Plantarum horti academici Erlangensis enumeratio – poświęcił katalogowi ogrodniczemu według metody Linneusza[3].
W 1814 roku zdał egzaminy do instytutu Bawarskiej Akademii Nauk i został studentem (niem. élève)[3], wspierając Schranka w prowadzeniu nowo założonego ogrodu botanicznego[2]. W 1816 roku został adiunktem[2], a jego praca polegała na systematycznej identyfikacji i rozmieszczeniu roślin w ogrodzie botanicznym[3]. W okresie tym często udawał się na wycieczki poznawcze, badając lokalną florę, a także roślinność w okolicach Salzburga i w Karyntii[3]. Wyniki swoich badań zawarł w wydanym w 1817 roku dziele Flora cryptogamica Erlangensis[3][2]. Von Martius cieszył się względami króla Bawarii Maksymiliana I. (1756–1825), którego często oprowadzał po ogrodzie botanicznym[3].
Wyprawa do Brazylii
W 1817 roku von Martius razem z Johannem Baptistem von Spixem (1781–1826) został wysłany przez Bawarską Akademię Nauk na wyprawę do Brazylii[2]. Za sprawą Maksymiliana I. bawarscy uczeni zostali zaproszeni do wyjazdu przez stronę austriacką, która organizowała wyjazd do Brazylii arcyksiężnej Marii Leopoldyny (1797–1826) – świeżo poślubionej małżonki późniejszego cesarza Brazylii Piotra II (1825–1891)[3]. Na statkach do Brazylii znajdowali się również uczeni austriaccy – botanik i entomolog Johann Christian Mikan (1769–1844), botanik Johann Baptist Emanuel Pohl (1782–1834), zoolog Johann Natterer (1787–1843), a także pejzażysta Thomas Ender (1793–1875) i nadworny ogrodnik Heinrich Schott (1759–1819)[2].
Bawarscy botanicy mieli zbadać wszystkie główne prowincje kraju, zebrać okazy roślin i zwierząt oraz zbadać ich występowanie, warunki życia i zastosowanie, poczynić pomiary i sporządzić mapy odwiedzanych terenów, zgromadzić informacje na temat kultury i języka Indian[2]. Po przybyciu do Brazylii przez pięć miesięcy pozostawali w stolicy, a potem odłączyli się od uczonych austriackich i udali na objazd prowincji[3]. Zbadali São Paulo, Minas Gerais, Goiás, Bahię, Pernambuco, Piauí i Maranhao[3], a następnie popłynęli w górę Amazonki do ujścia Japury, skąd Spix popłynął do granicy Peru i Rio Negro, a von Martius udał się w górę Japury[2]. W marcu 1820 roku botanicy spotkali się ponownie w Manaus i razem wrócili do Belém[2]. Do Monachium powrócili w grudniu 1820 roku[2].
Podczas czteroletniej wyprawy von Martius i von Spix przemierzyli ok. 10 tys. km[2]. Do Monachium przywieźli bogate zbiory – 6500 gatunków roślin, 350 gatunków ptaków, 85 gatunków ssaków, 130 płazów, 116 ryb, 2700 owadów, 50 pajęczaków i 50 skorupiaków, a także minerały i obiekty entograficzne[3][2]. Główny zbiór roślin trafił do muzeum w Monachium, a zdublowane okazy do herbariów w Berlinie, Wiedniu, Petersburgu, Londynie, Lejdzie, Genewie i Lipsku[2]. Prywatne herbarium von Martius zakupił w 1870 roku belgijski ogród botaniczny (fr. Jardin Botanique National de Belgique)[2].
W dniu powrotu z Brazylii von Martius i von Spix otrzymali Order Zasługi Korony Bawarskiej[2]. Von Martius został przyjęty do Bawarskiej Akademii Nauk i został mianowany drugim dyrektorem ogrodu botanicznego w Monachium[2]. W 1823 roku von Martius poślubił Franziskę von Stengel (1801–1843), córkę urzędnika bawarskiego ministerium Georga von Stengla (1775–1824), z którą miał syna Carla Alexandra (1838–1920) – późniejszego chemika oraz córki Caroline i Marie[2].
W 1826 roku von Martius otrzymał profesurę botaniki na uniwersytecie w Monachium[2]. W 1834 roku, po przejściu Schranka na emeryturę, objął stanowisko pierwszego dyrektora ogrodu botanicznego[3]. W 1840 roku został sekretarzem sekcji matematyczno-fizycznej Bawarskiej Akademii Nauk[4]. W tym samym roku królowa Portugalii Maria II (1819–1853) przyznała mu Order Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z Vila Viçosa[5].
Raport z podroży von Martius i von Spix przedstawili w dziele Reise in Brasilien (1823–1831). Pierwszy tym napisali razem, lecz z powodu nagłej śmierci von Spixa w 1826 roku, drugi tom ukończył von Martius, a trzeci napisał samodzielnie[2]. Znaczenie tej pracy dla badań Bazylii porównywano do znaczenia pracy Reise in die Äquinoktialgegenden Alexandra von Humboldta (1769–1859) dla badań innych obszarów Ameryki Południowej[2][3].
Opisy naukowe nowych gatunków i rodzajów roślin zebranych w Brazylii von Martius zawarł w trzytomowym dziele Nova genera et species, które dzięki wsparciu finansowym króla zostało zilustrowane 300 ręcznie malowanymi tablicami[2]. W tym samym czasie von Martius opracował historię naturalną palm – Historia naturalis Palmarum (1823–1850), do której wkład wnieśli również Hugo von Mohl (1805–1872) o anatomii pni palmowych oraz Franz Unger (1800–1870) o skamieniałościach[2]. Von Martius przedstawił tu swoje obserwacje liści palmowych – zauważył, że liście wydają się być ułożone w spiralny wzór podlegający zasadom geometrycznym (ulistnienie)[6].
W 1853 roku von Martius otrzymał Bawarski Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę[4].
Flora Brasiliensis
Von Martius zaplanował także opracowanie flory Brazylii i dla tego projektu udało mu się pozyskać wsparcie m.in. cesarza Brazylii Piotra II (1825–1891) i króla Bawarii Ludwika I (1786–1868)[2]. Nad redakcją dzieła pracował przez ostatnie lata życia, lecz jej nie ukończył[2]. Prace kontynuował jego uczeń August Wilhelm Eichler (1839–1887), a po śmierci Eichlera Ignaz Urban (1848–1931), który ukończył dzieło dopiero w 1906 roku[2].
Flora Brasiliensis liczy 15 tomów i 3811 tablic[2]. Zawiera opisy 22 767 gatunków (w tym 5689 nowych) oraz ilustracje 6246 gatunków[2]. Jest to największe tego typu dzieło w światowej literaturze botanicznej[2]. W sumie przy jego opracowaniu pracowało 66 botaników z 10 krajów europejskich[2], m.in. Christian Friedrich Hornschuch (1793–1850), Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck (1776–1858), August Grisebach (1814–1879), Johannes von Hanstein (1822–1880) i Friedrich Anton Wilhelm Miquel (1811–1871)[3]. Choć sam von Martius opisał dwie rodziny (Anonaceae i Agaveae[3]), to wniósł wiele informacji o występowaniu i znaczeniu gospodarczym innych opisywanych rodzajów i gatunków[2].
W latach 1965–1978 przedrukowano w całości wszystkie trzy dzieła Reise in Brasilien, Historia naturalis Palmarum i Flora Brasiliensis[2].
Po śmierci von Spixa von Martius zajmował się również opisaniem języka i zwyczajów rdzennych mieszkańców Brazylii, sporządzając m.in. zapisy nutowe ich pieśni i muzyki[2]. W 1868 roku von Martius wydał dwutomowe dzieło Beiträge zur Ethnographie und Sprachenkunde Amerikas, zumal Brasiliens[2]. Znaczna część zbiorów etnograficznych von Martiusa i von Spixa przechowywana jest w Museum Fünf Kontinente w Monachium[2].
W 1854 roku von Martius odszedł z ogrodu botanicznego i z uczelni w proteście przeciwko wzniesieniu na terenie ogrodu gmachu pałacu wystawowego Glaspalast, którego budowa związana była ze zniszczeniem części ogrodu[2]. Zarabiał wyłącznie poprzez działalność naukową, przede wszystkim publikacje Flora Brasiliensis[2]. Uczniami von Martiusa byli m.in. Karl Friedrich Schimper (1803–1867), Alexander Braun (1805–1877), Hugo von Mohl (1805–1872), Otto Sendtner (1813–1859) i August Wilhelm Eichler (1839–1887)[2].
Von Martius zmarł 13 grudnia 1868 roku w Monachium[2].
Publikacje
Lista publikacji podana za Neue Deutsche Biographie[2]:
- 1823–1831 – Reise in Brasilien auf Befehl S. M. Maximilian Joseph's I. von Baiern von 1817—1820 unternommen, 3 tomy – 1. i 2. tom razem z von Spixem
- 1824–1832 – Nova genera et species plantarum, 3 tomy, 300 kolorowych tablic
- 1823–1850 – Historia naturalis Palmarum, 3 tomy, 245 kolorowych tablic
- 1828–1834 – Icones plantarum cryptogamicarum
- 1835 – Die Eriocauleae, w Nova Acta Leopoldina 17, 1835, s. 1–72
- 1838 – Vorträge und Reden üb. Gegenstande aus d. Gebiete d. Naturforschung
- 1840 – Flora Brasiliensis, 1. tom (pozostałe 14 tomów napisali August Wilhelm Eichler (1839–1887) i Ignaz Urban (1848–1931) – ostatni został wydany w 1906 roku)
- 1842 – Die Kartoffelepidemie
- 1866 – Akademische Denkreden
- 1868 – Beiträge zur Ethnographie und Sprachenkunde Amerikas, zumal Brasiliens
Członkostwa
- członek korespondencyjny Rosyjskiej Akademii Nauk[7]
- 1816 – członek Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina[8]
- 1820 – członek Bawarskiej Akademii Nauk[4]
- 1826 – członek korespondencyjny Francuskiej Akademii Nauk[9]
- 1832–1864 – członek korespondencyjny Pruskiej Akademii Nauk[10]
- 1838 – członek zagraniczny Royal Society[11]
- 1845 – honorowy członek zagraniczny Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk[12]
- 1851 – członek Akademii Nauk w Getyndze[13]
- 1864 – członek Pruskiej Akademii Nauk[10]
Odznaczenia
- 1820 – Order Zasługi Korony Bawarskiej
- 1840 – Order Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z Vila Viçosa
- 1853 – Bawarski Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę
Upamiętnienie
Na cześć von Martiusa nazwano wiele nowych gatunków roślin i zwierząt[3], m.in. Martiodendron Gleason (Caesalpiniaceae)[14], Martiusella Pierre (Sapotaceae)[14] i Martiusia Benth. (Caesalpiniaceae)[14].
Przypisy
- ↑ IPNI 2022 ↓.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao Neue Deutsche Biographie ↓.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Allgemeine Deutsche Biographie ↓.
- ↑ a b c Bayerische Akademie der Wissenschaften ↓.
- ↑ Regierungsblatt für das Königreich Bayern ↓.
- ↑ Encyclopædia Britannica ↓.
- ↑ Российская академия наук ↓.
- ↑ Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina ↓.
- ↑ Académie des sciences ↓.
- ↑ a b Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften ↓.
- ↑ Royal Society ↓.
- ↑ American Academy of Arts and Sciences ↓.
- ↑ Akademie der Wissenschaften zu Göttingen ↓.
- ↑ a b c Quattrocchi 1999 ↓, s. 1625.
Bibliografia
- Académie des sciences: Les membres du passé dont le nom commence par M. [dostęp 2022-08-14]. (fr.).
- Akademie der Wissenschaften zu Göttingen: Mitglieder. [dostęp 2022-08-15]. (niem.).
- American Academy of Arts and Sciences: Karl Friedrich Phillip von Martius. [dostęp 2022-08-15]. (ang.).
- Bayerische Akademie der Wissenschaften: Prof. Dr. Carl Ritter von Martius. [dostęp 2022-08-14]. (niem.).
- Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften: Karl Friedrich Philipp von Martius. [dostęp 2022-08-14]. (niem.).
- Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina: Carl Friedrich Philipp von Martius. [dostęp 2022-08-14]. (niem.).
- IPNI: Martius, Carl(Karl) Friedrich Philipp von (1794-1868). International Plant Names Index. Published on the Internet www.ipni.org, The Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria & Libraries and Australian National Botanic Gardens., 2022. [dostęp 2022-08-14]. (ang.).
- Mägdefrau, Karl: Martius, Carl Friedrich Philipp Ritter von. W: Neue Deutsche Biographie. T. 16. 1990, s. 310–312. (niem.).
- Quattrocchi, Umberto: CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. CRC Press, 1999. ISBN 978-0-8493-2677-6. [dostęp 2022-08-15].
- „Regierungsblatt für das Königreich Bayern”. 49, s. 989, 7. Dezember 1840. (niem.).
- Российская академия наук: Марциус Карл Фридрих Филипп фон. [dostęp 2022-08-14]. (ros.).
- Royal Society: Record: Martius; Carl Friedrich Philipp von (1794 - 1868). [dostęp 2022-08-14]. (ang.).
- Karl Friedrich Philipp von Martius, [w:] Encyclopædia Britannica [online] [dostęp 2022-08-14] (ang.).
- Wunschmann, Ernst: Martius, Carl Friedrich Philipp Ritter von. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 20. 1884, s. 517–527. (niem.).
Linki zewnętrzne
- Johann Baptist von Spix, C. F. P. von Martius: Travels in Brazil, in the Years 1817-1820: Undertaken by Command of His Majesty the King of Bavaria. Cambridge University Press, 2013. ISBN 978-1-108-06381-4. [dostęp 2022-08-15]. (ang.).
- ISNI: 0000 0000 8156 5695
- VIAF: 76416582
- LCCN: n80139420
- GND: 118731416
- BnF: 124761814, 15143863p
- SUDOC: 033957703
- NLA: 35073421
- NKC: js20090924001
- BNE: XX1445305
- NTA: 109817044, 073483680
- BIBSYS: 1063016
- CiNii: DA04549922
- Open Library: OL203647A
- NUKAT: n2013005158
- J9U: 987007278478305171
- PTBNP: 148591
- CONOR: 205067107
- BNC: 000383401
- ΕΒΕ: 225741
- BLBNB: 000291349
- LIH: LNB:CYN3;=BJ
- RISM: pe81779
- WorldCat: lccn-n80139420
Media użyte na tej stronie
Map of Brazil showing 1817-20 route followed by von Martius and von Spix
Order of Maximilian for Art and Sciences's ribbon - Bavaria - Germany
Carl Friedrich Philipp von Martius (* 17th April 1794 in Erlangen; † 13th December 1868 in Munich), german naturalist, botanist and ethnograph
Autor: McOleo, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar of the Order of Merit of the Bavarian Crown
Autor: Boroduntalk, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar: Ordem de Nossa Senhora da Conceição de Vila Viçosa. Cavaleiro. Portugal.
Autor: Paul K from Sydney, Australia, Licencja: CC BY 2.0
bibliodyssey.blogspot.com/2009/07/historia-naturalis-palm...
- I & II Attalea funifera
- III Cocos coronata = Syagrus coronata (Mart.) Becc. (1916)
- IV Cocos fehizophylla ??
- V Sabal umbraculifera = Sabal bermudana L.H.Bailey (1934) or Sabal blackburnea Glazebr. or Sabal palmetto (Walter) Lodd. ex Schult. & Schult.f.