Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie
![]() | |||||||||||||||||||||||
cerkiew parafialna | |||||||||||||||||||||||
![]() Widok cerkwi od strony ul. Wolskiej | |||||||||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||||||||
Wyznanie | |||||||||||||||||||||||
Kościół | |||||||||||||||||||||||
Diecezja | |||||||||||||||||||||||
Wezwanie | |||||||||||||||||||||||
Wspomnienie liturgiczne | 30 marca/12 kwietnia; | ||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Warszawy | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |||||||||||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||||||||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Cerkiew_%C5%9Bw._Jana_Klimaka_w_Warszawie_ok._1920.jpg/240px-Cerkiew_%C5%9Bw._Jana_Klimaka_w_Warszawie_ok._1920.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/041012_Interior_of_Orthodox_church_of_St._John_Climacus_in_Warsaw_-_12.jpg/240px-041012_Interior_of_Orthodox_church_of_St._John_Climacus_in_Warsaw_-_12.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/041012_Interior_of_Orthodox_church_of_St._John_Climacus_in_Warsaw_-_20.jpg/240px-041012_Interior_of_Orthodox_church_of_St._John_Climacus_in_Warsaw_-_20.jpg)
Cerkiew św. Jana Klimaka – prawosławna cerkiew parafialna w Warszawie. Należy do dekanatu Warszawa diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Świątynia znajduje się na Woli w rejonie Ulrychowa, przy ulicy Wolskiej 140, w obrębie cmentarza prawosławnego. Została wzniesiona w latach 1903–1905 z inicjatywy arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima z przeznaczeniem na miejsce pochówku jego syna Iwana – a w przyszłości również samego hierarchy – jak również jako świątynia cmentarna służąca pogrzebom i nabożeństwom w intencji zmarłych. Cerkwią parafialną stała się w dwudziestoleciu międzywojennym, po rozbiórce lub zamknięciu większości warszawskich cerkwi, kojarzonych z zaborem rosyjskim. Świątynia nieprzerwanie pełni funkcje liturgiczne od momentu poświęcenia, z wyjątkiem lat 1915–1919. Cerkiew została uszkodzona w czasie II wojny światowej, a podczas rzezi Woli hitlerowcy zamordowali służących w niej kapłanów, ich rodziny oraz dzieci z prawosławnego przytułku dla sierot prowadzonego przy parafii.
Budowla została wzniesiona według projektu Władimira Pokrowskiego. Naśladuje swoim wyglądem XVII-wieczne budownictwo sakralne regionu rostowskiego. Na wyposażeniu cerkwi znajdują się zabytkowe ikony i utensylia z pocz. XX wieku, w tym ikonostas wykonany przez Aleksandra Muraszkę. Autorami fresków, wykonanych w latach 60. i 70. XX wieku, są Adam Stalony-Dobrzański i Jerzy Nowosielski. Budowlę wyremontowano w latach 1945−1948 oraz w latach 60. i 70. XX wieku. Od 2003 w cerkwi wystawione są dla kultu relikwie św. Bazylego Martysza.
Cerkiew wraz z całym zespołem Reduty Wolskiej została wpisana do rejestru zabytków 20 sierpnia 2003 pod nr A-54[1].
Historia
Okoliczności budowy
Prawosławna cerkiew w obrębie cmentarza na Woli była prywatną fundacją arcybiskupa warszawskiego i nadwiślańskiego Hieronima[2]. Miała pełnić zadania świątyni pomocniczej wobec parafialnej cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, urządzonej w odebranym katolikom po powstaniu listopadowym kościele św. Wawrzyńca[3]. Bezpośrednim jednak celem budowy było upamiętnienie zmarłego 8 sierpnia 1902 w Piatigorsku syna arcybiskupa, Iwana Iljicza Ekziemplarskiego[2][a].
W 1903 arcybiskup zakupił działkę położoną przy wschodnim murze cmentarnym od ulicy Wolskiej o powierzchni 1237 sążni kwadratowych. Koszt zakupu wyniósł 4275 rubli[4]. 28 czerwca 1903 w jej obrębie położony został kamień węgielny pod budowę cerkwi. Jej projekt wykonał architekt eparchialny Władimir Pokrowski[5]. Wzniesienie świątyni i otaczającego ją żelaznego płotu w całości sfinansował prawosławny arcybiskup warszawski. Budynek był gotowy w czerwcu 1905[5], jednak jego konsekracja, również przeprowadzona przez arcybiskupa Hieronima, nastąpiła dopiero 15 października 1905. Była połączona z pogrzebem Iwana Ekziemplarskiego[2]. Dwa tygodnie później zmarł również arcybiskup. Zgodnie ze swoim życzeniem został on pochowany obok syna[6]. Ceremonię, która odbyła się w nieukończonej jeszcze dolnej cerkwi, poprowadzili arcybiskup wileński i litewski Nikander i biskup chełmski Eulogiusz. Na pogrzebie oprócz wyznawców prawosławia obecni byli również katolicy i Żydzi[5].
Prace w tej części świątyni zostały ukończone w 1906, a jej konsekracji 1 listopada 1906 dokonał protoprezbiter Pawieł Kallistow. W czasie ceremonii[7] w prezbiterium dolnej cerkwi ustawiono ołtarz-święty stół (cs. prestoł), który umieszczono nad miejscem pochówku arcybiskupa Hieronima. Nagrobek Iwana Ekziemplarskiego znalazł się natomiast w południowo-wschodniej części cerkwi[8]. Następnego dnia Świętą Liturgię w cerkwi odprawili arcybiskup wileński i litewski Nikander oraz biskup chełmski Eulogiusz. Uroczyste Święte Liturgie w intencji fundatora odbywały się codziennie jeszcze przez tydzień, po czym postanowiono, że w dolnej cerkwi nabożeństwo takie będzie miało miejsce w każdą środę (w tym dniu tygodnia zmarł arcybiskup)[7].
1915–1939
W 1915 wszyscy kapłani prawosławni pracujący w Warszawie zostali ewakuowani, w związku z czym cerkiew św. Jana Klimaka została zamknięta. Opiekował się nią sługa cerkiewny Nikanor Skibin.
Dopiero w 1919 do stolicy przyjechał z Łodzi ks. Antoni Rudlewski, który został proboszczem parafii Trójcy Świętej i zaczął regularnie odprawiać nabożeństwa w cerkwi na Podwalu. Na jego prośbę do Warszawy przybył również ks. Jan Kowalenko. Objął on opiekę nad świątynią na Woli[9]. Z jego inicjatywy przy budynku wzniesiono w 1931 dzwonnicę, której cerkiew dotąd nie posiadała, i zawieszono na niej dzwony o łącznej wadze 354 kg[10]. Na skutek akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych, w czasie której zburzono szereg budynków sakralnych wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, zaś te powstałe w dawnych kościołach katolickich zwrócono pierwotnym właścicielom, świątynia na Woli stała się – obok cerkwi św. Marii Magdaleny na Pradze – jedną z dwóch wolno stojących cerkwi prawosławnych w Warszawie[11][b].
W 1923 w cerkwi św. Jana Klimaka (w jej dolnej części) został pochowany zamordowany metropolita warszawski Jerzy[12].
II wojna światowa
Cerkiew, zwłaszcza jej część dolna, była niejednokrotnie schronieniem dla cywilnej ludności Warszawy w czasie jej obrony we wrześniu 1939[13].
5 sierpnia 1944, w czasie rzezi Woli, zginął proboszcz parafii św. Jana Klimaka archimandryta Teofan (Protasiewicz) oraz jeden z jej kapłanów, ks. Antoni Kaliszewicz razem z rodziną[14]. Oddziały niemieckie zamordowały również dzieci z prawosławnego sierocińca prowadzonego przez parafię, jego pracowników i kilkadziesiąt osób ukrywających się w dolnej części cerkwi: członków chóru parafialnego, kilkanaścioro prawosławnych wiernych oraz grupę mieszkańców domów w najbliższej okolicy[14]. Zbiorowy grób dzieci i personelu sierocińca znajduje się przy cerkwi od strony ulicy Wolskiej[15].
Po tych wydarzeniach cerkiew została opuszczona i pozostawała bez opieki do stycznia 1945. Żołnierze niemieccy jeszcze kilkakrotnie dopuścili się w niej aktów wandalizmu, ukradli również dzwony[16]. Wielokrotnie służyła jeszcze także jako kryjówka dla ludności cywilnej w czasie powstania warszawskiego[14].
Między styczniem i majem 1945 świątynią opiekował się ks. Eugeniusz Pietraszkiewicz, pod nadzorem którego dokonano usunięcia części wojennych zniszczeń obiektu[14].
Okres PRL
Starania poprzednika kontynuował ks. Aleksander Czubuk-Podolski, który został nowym proboszczem parafii na Woli w końcu 1945 i który służył w niej do 1948[14]. Na początku kolejnej dekady stan techniczny budynku cerkwi opisano jako dobry, wskazano jednak, że obiekt powinien zostać odremontowany[17].
W latach 50. na terenie cmentarza oraz przy chodniku ulicy Wolskiej ustawiono dwie tablice Tchorka upamiętniające ofiary rzezi Woli[18].
W latach 60. XX wieku świątynia została gruntownie odnowiona. W 1964 przeprowadzono renowację elewacji cerkwi, a także jej kopuły. W 1966 we wnętrzu budynku zbudowano chór muzyczny z malowidłem przedstawiającym modlitwę Chrystusa na pustyni[19]. W tym samym dziesięcioleciu parafia św. Jana Klimaka zorganizowała punkt nauki religii prawosławnej dla dzieci w wieku szkolnym, którego zajęcia odbywały się w cerkwi (placówka duszpasterska nie posiadała domu parafialnego). Na początku lat 70. brało w nich udział ok. trzydzieściorga dzieci[19].
W nocy z 22 na 23 maja 1968 nieznani sprawcy włamali się do budynku, kradnąc szereg zabytkowych ikon oraz utensyliów cerkiewnych[19].
W 1977 odnowiono dolną cerkiew[20]. W grudniu 1978 budynek został ponownie poświęcony po dokonanym w latach poprzednich gruntownym remoncie. Ceremonii przewodniczył metropolita warszawski i całej Polski Bazyli w asyście archimandryty Atanazego, przełożonego monasteru w Żyrowiczach (Rosyjski Kościół Prawosławny) oraz grupy kapłanów PAKP. Prace remontowe trwały jeszcze po wyświęceniu budynku. W 1980 zakończono podjęte siedem lat wcześniej prace przy freskach w górnej cerkwi[20], zaś w 1987 zastąpiono starszą dzwonnicę nową konstrukcją zaprojektowaną przez Michała Sandowicza[21]. W następnym roku w cerkwi odbyły się uroczystości tysiąclecia chrztu Rusi, w których oprócz duchowieństwa prawosławnego brali udział przedstawiciele innych Kościołów chrześcijańskich. We wnętrzu obiektu umieszczono tablicę upamiętniającą to wydarzenie[21].
Po 1989
W latach 90. XX wieku w cerkwi przeprowadzono kolejne remonty, m.in. odnowiono freski w górnej cerkwi. 5 grudnia 1999, po zakończeniu tych prac, obiekt ponownie poświęcił metropolita warszawski i całej Polski Sawa[21].
W 2009 na zachodniej ścianie budynku została odsłonięta tablica ku czci wyznawców prawosławia, którzy ponieśli śmierć w czasie II wojny światowej[22].
W 2014 po raz kolejny odnowiono cerkiew dolną, wymieniając posadzkę i malując sklepienia. Trwają starania o odrestaurowanie fresków Jerzego Nowosielskiego z uwagi na ich zły stan techniczny z powodu zagrzybienia i zawilgocenia ścian[23].
W sierpniu 2018 r. rozpoczęto generalny remont cerkwi[24], który zakończył się w 2020[25]. Na wieży przywrócono piaskowo-żółte dekoracje, wymieniono zniszczone elementy kopuły, a znajdujący się na niej krzyż został pozłocony[25]. Na skutym tynku wewnątrz kopuły grupa artystów z Ukrainy namalowała wizerunek Chrystusa Pantokratora, a poniżej wizerunki aniołów, proroków i świętych[25]. Wokół świątyni ułożono granitowy bruk[25]. W kolejnych latach ma zostać odrestaurowana elewacja cerkwi poniżej wieży[25].
19 sierpnia 2021 r. cerkiew została wyróżniona certyfikatem „Cenny zabytek Mazowsza”[26].
Architektura
Tworząc projekt cerkwi, Władimir Pokrowski wzorował się na siedemnastowiecznej architekturze sakralnej regionu rostowskiego[2]. Wyrazisty styl ruski miał pozostawać w kontraście z wyglądem cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, która zdaniem twórcy nowej świątyni zbyt wyraźnie zachowała zewnętrzne cechy katolickiej sztuki sakralnej[27].
Budynek został wzniesiony na planie krzyża łacińskiego z kamienia, obłożonego jasną cegłą. Całość wieńczy pojedyncza cebulasta kopuła z krzyżem[2], kryta miedzianą łuskowatą blachą[28]. Na jej wschodniej ścianie znajduje się tablica z napisem w języku rosyjskim upamiętniająca fundatora i opisująca okoliczności powstania świątyni[5]. Wejście do cerkwi od strony zachodniej prowadzi przez wysunięty ganek (element również spotykany w architekturze rostowskiej[28]), nad którym na trójkątnym tympanonie znajduje się fresk z postacią Matki Bożej. Budynek jest trójdzielny[2]. Z zewnątrz zdobią ją dekoracyjne detale również typowe dla budownictwa rostowskiego, w tym dla świątyń Kremla rostowskiego. Portale nawy głównej oraz nawy bocznej wypełniają akroteriony w kształcie kokoszników, przypominające równocześnie cebulastą kopułę cerkwi. Fryz z półkolistych akroterionów znajduje się na bębnie, poniżej rzędu okien. Z kolei powyżej okien znajdują się jeszcze dwa fryzy – jeden z formie okien biforialnych i jeden potrójny. Trzy fryzy znajdują się również we wszystkich absydach: najniższy w formie okien biforialnych, jeden z motywami florystycznymi i ostatni z motywami geometrycznymi. Poza fryzami na ścianach bocznych nie ma żadnych zdobień[28].
Cerkiew posiada dwie kondygnacje, na których znajdują się niezależne od siebie pomieszczenia przystosowane do celów kultowych[2].
Część górna
Patronem górnej cerkwi jest święty mnich Jan Klimak. Według pierwotnego projektu była to świątynia wyjątkowo skromna na tle innych cerkwi wzniesionych przez Rosjan w Warszawie, m.in. była ona całkowicie pozbawiona fresków na ścianach. Wynikało to z przeznaczenia budynku na cerkiew cmentarną[6]. Obecnie ściany obiektu zdobi dekoracja malarska wykonana przez Adama Stalony-Dobrzańskiego[13] i Sotirisa Pantopulosa[20]. Adam Stalony-Dobrzański wykonał także witraże w oknach świątyni[13].
Ikonostas jest dziełem kijowskiego ikonografa i rzeźbiarza Ołeksandra Muraszki, który wcześniej wykonywał prace dekoratorskie m.in. w cerkwi św. Michała Archanioła w Warszawie[6]. Napisane przez niego dla cerkwi ikony pozostają pod wyraźnym wpływem twórczości Wiktora Wasniecowa, w szczególności wizerunków świętych z soboru św. Włodzimierza w Kijowie[8]. Muraszko obserwował powstawanie fresków Wasniecowa, gdyż sam pracował w soborze św. Włodzimierza nad złoceniami i częścią ikonostasu[29]. Ikonostas wyrzeźbiono w drewnie dębowym. Jest on trzyrzędowy, dekorowany kolumienkami w stylu neoromańskim, rozetkami i akroterionami. W pierwszym rzędzie ikon, na drzwiach diakońskich, znajduje się scena Zwiastowania i cztery wizerunki Ewangelistów. Tradycyjnie z lewej strony znalazła się ikona patrona cerkwi, zaś po obu stronach królewskich wrót – wizerunki Jezusa Chrystusa i Matki Bożej. Z prawej strony zlokalizowano ikonę św. Hieronima. Ponad carskimi wrotami umieszczono znacznie mniejszą, prostokątną ikonę Chrystusa typu Acheiropoietos[6]. Drugi rząd ikon tworzą (od lewej) przedstawienia św. Aleksandry, św. Bazylego Wielkiego, Ostatniej Wieczerzy, św. Jana Chryzostoma i św. Mikołaja. Najwyższy rząd skomponowany został z okrągłych ikon św. Piotra, św. Pawła oraz centralnie położonej Trójcy Świętej[6]. Powyżej ikonostasu znajdował się, już nieistniejący, napis w języku cerkiewnosłowiańskim Czaju woskriesienija miertwych (pol. Oczekuję zmartwychwstania umarłych)[13]. Z kolei od 1986 nad carskimi wrotami znajduje się kopia Poczajowskiej Ikony Matki Bożej, napisana w Warszawie i poświęcona w ławrze Poczajowskiej[13]. Po zwróceniu Kościołowi katolickiemu kościoła św. Wawrzyńca, do cerkwi św. Jana Klimaka przeniesiono dodatkowo trzy ikony, które pierwotnie znajdowały się w tej świątyni (wcześniej cerkwi pod wezwaniem Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej)[30].
W części ołtarzowej obiektu znajduje się ikona Zmartwychwstania Pańskiego oraz cykl ikon przedstawiających wybrane wielkie święta prawosławia. Z kolei od strony nawy, po obydwu stronach ikonostasu zlokalizowano wizerunki św. Sergiusza z Radoneża i św. Serafina z Sarowa. Po prawej stronie od ikonostasu umieszczona została Golgota oraz ikona Chrystusa Cierpiącego, napisana przez protodiakona Wieniamina Siemionowa. Inni święci, których wizerunki są czczone w cerkwi, to św. Andrzej Apostoł, św. Olga Kijowska, św. Włodzimierz Wielki (ikony wstawione z okazji tysiąclecia chrztu Rusi Kijowskiej) oraz przywiezione z pielgrzymek na Athos kopia Atoskiej Ikony Matki Bożej oraz podobizna św. Jana Ruskiego. Natomiast w przedsionku zawieszona została reprodukcja obrazu Kazanie Chrystusa w Łodzi[13]. Wyposażenie świątyni jest stale wzbogacane i odnawiane[31].
Szczególną czcią otaczane są ikony św. Mikołaja oraz kopia Kazańskiej Ikony Matki Bożej, umieszczona w 2001 w zdobionym kiocie wykonanym przez Wojciecha Szmeję[31]. Wizerunki te trafiły do cerkwi z inicjatywy jej fundatora[13]. Od 2003 w świątyni znajdują się również relikwie Bazylego Martysza, jednego z męczenników chełmskich i podlaskich[32].
Część dolna
Część dolna nosi wezwanie św. Eliasza i św. Hieronima, patronów fundatora świątyni[2]. Pracami dekoratorskimi w dolnej części budynku kierował Piotr Fedders. Znajduje się tam jednorzędowy ikonostas wykonany przez Włodzimierza Inokjentiewa[13] z różowego i czarnego marmuru, sprowadzonego specjalnie na ten cel ze Szwecji. Z tego samego materiału wykonany jest ołtarz, pod którym pochowano arcybiskupa Hieronima. Ściany świątyni pokrywała polichromia autorstwa A. Korielina, który napisał również na szkle ikonę Chrystusa Pantokratora w otoczeniu apostołów. Na suficie zawieszono panikadiło[33]. W 1979 (inne źródło podaje 1977[20]) dotychczasową dekorację ścian zastąpiły freski Jerzego Nowosielskiego[34]. Przedstawiają one wybrane sceny z historii zbawienia, zaś na wschodniej ścianie wykonany został wizerunek Matki Bożej Oranty[13]. Centralny marmurowy anałoj w dolnej cerkwi jest równocześnie nagrobkiem metropolity warszawskiego Jerzego[8].
W swoim testamencie arcybiskup prosił, by wygląd dolnej części cerkwi nie był zmieniany i by nie dokonywano w niej następnych pogrzebów. Dla pochówków innych spokrewnionych z nim osób miała być przeznaczona kwatera sąsiadująca z cerkwią od wschodu. Ostatnia wola hierarchy nie została jednak spełniona. We wskazanej przez niego kwaterze chowane były inne osoby[c]. Ponadto w 1944 istniał projekt poszerzenia dolnej kaplicy, by mogły się w niej odbywać kolejne pogrzeby[33]. Plan ten został ostatecznie zrealizowany w 1978[13].
Podczas remontu świątyni przeprowadzonego w latach 2018–2020 przeniesiono razem z fragmentem ściany dwa freski Jerzego Nowosielskiego: Spotkanie Pańskie i Wprowadzenie do Świątyni Najświętszej Bogurodzicy Marii w celu przywrócenia podziemnej części budowli dawnego układu przestrzennego[25].
Związani z cerkwią
W cerkwi św. Jana Klimaka służył w latach 1905–1906 protoprezbiter Nikołaj Łopatinski, duchowny nagrodzony złotym krzyżem[4]. Pierwszym proboszczem świątyni po okresie bieżeństwa był Jan Kowalenko, bliski współpracownik metropolity warszawskiego i całej Polski Dionizego, następnie członek Tymczasowego Kolegium Rządzącego PAKP[9]. W czasie II wojny światowej, do śmierci podczas rzezi Woli, parafią kierował archimandryta Teofan (Protasiewicz)[14]. W II połowie XX wieku proboszczami parafii byli m.in. Jerzy Klinger i Aleksy Znosko, teolodzy i profesorowie Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej[19]. Z kolei w I dekadzie XXI w. stanowisko to pełnił igumen (następnie archimandryta) Paisjusz (Martyniuk)[35][36], obecny arcybiskup przemyski i gorlicki[37].
Goście cerkwi
Świątynię wielokrotnie odwiedzali hierarchowie różnych prawosławnych Cerkwi autokefalicznych, przybywający z oficjalnymi wizytami do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Byli wśród nich patriarchowie konstantynopolitańscy Dymitr i Bartłomiej[21], patriarcha jerozolimski Teofil III[38], patriarcha aleksandryjski Teodor II[39], patriarcha rumuński Teoktyst, patriarcha serbski Paweł, arcybiskup Aten Chrystodulos, metropolita albański Anastazy[21], metropolita ziem czeskich i Słowacji Krzysztof[40], metropolici całej Ameryki i Kanady Teodozjusz, Herman oraz Tichon[41], arcybiskupi Kuopio i całej Finlandii Paweł oraz Leon, metropolita leningradzki Aleksy, metropolita miński i słucki Filaret[21], metropolita astański i kazachstański Aleksander[42], metropolita Czarnogóry i Przymorza Amfilochiusz[43], arcybiskup Telmessos Hiob (przedstawiciel Patriarchatu Konstantynopolitańskiego przy Światowej Radzie Kościołów)[44] i inni prawosławni biskupi z Bułgarii, Cypru, Gruzji, Białorusi, Ukrainy, Grecji, Rumunii, Serbii, Włoch i Portugalii[21].
Pozostałe informacje
Według tego samego projektu ok. 1910 wzniesiono cerkiew św. Włodzimierza w Opocznie (zburzoną w 1929)[45].
Uwagi
- ↑ Ilja Ekziemplarski przyjął święcenia jako kapłan żonaty, miał trzech synów. W 1885, dziesięć lat po śmierci małżonki, zdecydował się na złożenie ślubów mniszych. W 1896 został biskupem chełmskim i warszawskim. Por. Иероним (Экземплярский / Экземпляровский). ortho-rus.ru. [dostęp 2009-12-21]. (ros.).
- ↑ Oprócz dwóch cerkwi wolno stojących w Warszawie istniała również cerkiew Trójcy Świętej na Podwalu, wzniesiona w XVIII w. przez prawosławnych Greków, a od 1936 także cerkiew Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni, zorganizowana staraniem białych emigrantów rosyjskich
- ↑ W tym metropolici warszawscy i całej Polski Dionizy (Waledyński), Tymoteusz (Szretter), Stefan (Rudyk) i Bazyli (Doroszkiewicz) oraz inni kapłani.
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – Warszawa, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 24 listopada 2022 .
- ↑ a b c d e f g h P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s.111.
- ↑ A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, „Kalendarz Prawosławny 2005”, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2004, ISSN 1425-2171, s. 176.
- ↑ a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, ss. 177-178.
- ↑ a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 178.
- ↑ a b c d e P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 112.
- ↑ a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 179.
- ↑ a b c КЛАДБИЩЕНСКАЯ ЦЕРКОВЬ СВ. ПРП. ИОАННА ЛЕСТВИЧНИКА. Варшава, Польша – Cerkiew św. Jana Klimaka. artrz.lfond.spb.ru. [dostęp 2013-12-20]. (ros.).
- ↑ a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 181.
- ↑ A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 182.
- ↑ P. Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów, s. 6.
- ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 101. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ a b c d e f g h i j Dariusz Anchimiuk: Historia parafii św. Jana Klimaka. cerkiew.pl. [dostęp 2009-12-21]. (pol.).
- ↑ a b c d e f A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, ss. 183–184
- ↑ Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 420. ISBN 83-06-00089-7.
- ↑ P. Paszkiewicz, M. Sandowicz, Cmentarz prawosławny..., s. 18
- ↑ A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, ss. 184–185.
- ↑ Stanisława Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 253. ISBN 83-01-06109-X.
- ↑ a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 185.
- ↑ a b c d A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 186.
- ↑ a b c d e f g A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 187
- ↑ Panichida w intencji ofiar wojny. ekumenizm.wiara.pl, 2 września 2009. [dostęp 2014-09-07]. (pol.).
- ↑ Remont w dolnej świątyni. prawoslawie.pl. [dostęp 2014-09-07]. (pol.).
- ↑ Ogłoszenie – prośba o wsparcie remontu cerkwi. prawoslawie.pl, 18 sierpnia 2018. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ a b c d e f Tomasz Urzykowski: Wieża wolskiej cerkwi uratowana. Spięta włóknem węglowym. gazeta.pl, 13 stycznia 2020. [dostęp 2020-01-17].
- ↑ Marta Czaban: Nasza cerkiew z certyfikatem „Cenny zabytek Mazowsza”. prawoslawie.pl, 20 sierpnia 2021. [dostęp 2021-08-20].
- ↑ Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 131.
- ↑ a b c P. Przeciszewski: Warszawa. Prawosławie i rosyjskie dziedzictwo. Warszawa: Egros, 2011, s. 54. ISBN 9788389986.
- ↑ Украинское наследие Варшавы, Українська правда _Життя [dostęp 2022-08-28] .
- ↑ K. Sokoł, Russkaja Warszawa, s. 64.
- ↑ a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 191.
- ↑ Patron Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego św. kapłan-męczennik, płk Bazyli Martysz. [dostęp 2009-12-21]. (pol.).
- ↑ a b A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 180.
- ↑ Małgorzata Kitowska-Łysiak: Jerzy Nowosielski. culture.pl. [dostęp 2009-12-21]. (pol.).
- ↑ A. Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, s. 193.
- ↑ Chirotonia bp. Paisjusza (Martyniuka). [dostęp 2014-09-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-09-07)].
- ↑ Oficjalna strona Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Diecezja Przemysko-Gorlicka
- ↑ Teofil III kończy wizytę w Polsce. info.wiara.pl, 28 czerwca 2010. [dostęp 2014-09-07]. (pol.).
- ↑ Drugi dzień pobytu patriarchy Teodora w Polsce. orthodox.pl, 21 września 2018. [dostęp 2018-09-24].
- ↑ Delegacja Ziem Czeskich i Słowacji odwiedza wolską Parafię. prawoslawie.pl, 26 czerwca 2012. [dostęp 2014-09-07]. (pol.).
- ↑ Zakończyła się wizyta metropolity Tichona w Polsce. orthodox.pl, 23 sierpnia 2018. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Metropolita Kazachstanu w naszej parafii. prawoslawie.pl, 31 października 2012. [dostęp 2014-09-07]. (pol.).
- ↑ Pierwszy dzień wizyty Metropolity Amfilochiusza w Polsce. orthodox.pl, 19 września 2014. [dostęp 2014-09-30]. (pol.).
- ↑ Oficjalna strona Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Arcybiskup Telmissos Hiob w Warszawie [dostęp: 31.08.2016.]
- ↑ Ałła Matreńczyk. O cerkwi, której już nie ma. „Przegląd Prawosławny”, s. 34, 36, listopad 2016.
Bibliografia
- Dariusz Anchimiuk: Historia parafii św. Jana Klimaka. cerkiew.pl. [dostęp 2009-12-21]. (pol.).
- Adam Misijuk, Parafia prawosławna św. Jana Klimaka w Warszawie na Woli, „Kalendarz Prawosławny 2005”, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2004, ISSN 1425-2171
- Piotr Paszkiewicz: Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815–1915. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1991.
- Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1999. ISBN 83-85938-13-3.
- Piotr Paszkiewicz, Michał Sandowicz: Cmentarz prawosławny w Warszawie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, seria: Miniatury warszawskie. ISBN 83-01-10880-0.
- Paweł Przeciszewski: Warszawa. Prawosławie i rosyjskie dziedzictwo. Warszawa: Egros, 2011. ISBN 9788389986.
- Kirył Sokoł: Russkaja Warszawa. Moskwa: MID Synergia, 2002. ISBN 5-7368-0252-X.
Media użyte na tej stronie
(c) Mfloryan at pl.wikipedia, CC BY 2.5
Mapa Warszawy - podkład lokalizacyjny
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 53.55N
- S: 50.95 N
- W: 19.15 E
- E: 23.25 E
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie, widok z ulicy Wolskiej
Autor: Jolanta Dyr, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wnętrze Cerkwi pw Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie (dolna cerkiew)
Autor: Happa, Licencja: CC BY-SA 3.0
L Warszawa - Orthodox church of St. John Climacus - Iconostasis
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Grób dzieci zamordowanych 5 sierpnia 1944 przy cerkwi św. Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Loraine, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0
Freski Jerzego Nowosielskiego w dolnej cerkwi w cerkwi prawosławnej św. Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Loraine, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tablica upamiętniająca fundatora cerkwi św. Jana Klimaka w Warszawie - arcybiskupa Hieronima
Autor: Jolanta Dyr, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wnętrze Cerkwi pw Jana Klimaka w Warszawie
Cerkiew św. Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Loraine, Licencja: CC BY-SA 4.0
Orthodox church of St. John Climacus in Warsaw
Autor: Jolanta Dyr, Licencja: CC BY-SA 3.0
Dzwonnica przy cerkwi pw Jana Klimaka w Warszawie
Autor: Jolanta Dyr, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wnętrze Cerkwi pw Jana Klimaka w Warszawie