Chorągiew (wojsko)

Chorągiew ziemi grodzieńskiej z czasów panowania Zygmunta III Wazy

Chorągiew (staropol. rota)[1] – podstawowa jednostka organizacyjno-taktyczna jazdy rycerskiej o różnej liczebności w dawnej Polsce istniejąca od XIV do XVIII wieku.

Historia

Początkowo chorągwie istniały tylko w pospolitym ruszeniu (chorągwie ziemskie i chorągwie rodowe) i królewskim wojsku nadwornym (chorągwie nadworne). W wojsku zaciężnym chorągwie pojawiły się w XV wieku, kiedy to często zwano je również rotami. Później nazwa chorągiew odnosiła się głównie do jazdy narodowego autoramentu, natomiast w autoramencie cudzoziemskim częściej nazywana była kompanią. W okresie od XV do XVI wieku chorągiew liczyła około 500 żołnierzy. W XVII wieku liczyła już tylko od 50 do 200 żołnierzy (najczęściej nieco ponad 100 żołnierzy – na przykład w 1608 roku Chodkiewicz miał w 18 chorągwiach 2019 jeźdźców[2], także podczas bitwy warszawskiej w 1656 roku jazda koronna liczyła 17 043 jeźdźców zgrupowanych w 156 chorągwiach[3]), a po 1717 roku liczebność chorągwi wahała się od 30 do 70 żołnierzy. W piechocie nazwę chorągiew zastąpiono nazwą kompania. Po reformach Sejmu Czteroletniego nazwa chorągiew zastąpiona została pojęciem szwadron.

Początkowo chorągiew dowodzona była przez rotmistrza, ale od początku XVII wieku coraz częściej na jej czele stawał porucznik. Później chorągwią dowodzili chorąży lub namiestnik.

Chorągiew w średniowieczu

W Koronie Królestwa Polskiego chorągwie dzieliły się na cztery rodzaje:[4]

  • Chorągwie królewskie – przyboczne oddziały towarzyszące królom polskim,
  • Chorągwie ziemskie – złożone ze średniej i drobnej szlachty posiadającej swoje dobra w granicach danej ziemi lub prowincji, oraz podrzędnych im jednostek terytorialnych jak kasztelanie i opola. Chorągwiami tymi dowodzili miejscowi dygnitarze reprezentujący władze królewskie: starostowie, kasztelanowie lub wojewodowie, a na szczeblu niższym przedstawiciele regionalnej administracji królewskiej jak wójtowie miejscy oraz sołtysi wiejscy,
  • Chorągwie rodowe – składały się z rycerzy należących do jednego rodu pieczętujących się tym samym herbem rodowym. Organizowali je oraz dowodzili nimi najbogatsi możnowładcy, których stać było na uzbrojenie oraz wyposażenie wojska.
  • Chorągwie zaciężne – złożone z rycerzy najemnych służących w zamian za żołd lub łupy.

Chorągiew w wieku XV–XVI

Od XV w. do połowy XVI w. istniały w Polsce tylko dwa rodzaje chorągwi:

Chorągiew w wieku XVII–XVIII

Chorągiew była podstawową jednostką taktyczną w armii Rzeczypospolitej.

Chorągwie były też nazywane wojskiem autoramentu narodowego w odróżnieniu od wojsk autoramentu cudzoziemskiego. Różnica tych dwóch rodzajów wojsk polegała przede wszystkim na organizacji. Różnice w ubiorze oraz uzbrojeniu były raczej podkreśleniem innej organizacji.

Niekiedy chorągwiami nazywano także jednostki autoramentu cudzoziemskiego, mianowicie piechoty, dragonii i rajtarii liczebnością odpowiadające kompanii lub nieco ją przewyższające.

Skład

Pancerny

Skład liczbowy chorągwi jazdy zależał od rodzaju wojska. Rodzaj jazdy nazywano znakiem (np. chorągiew znaku husarskiego itd.).

Nazwa własna chorągwi pochodziła bezpośrednio od nazwiska lub tytułu dowódcy. I tak chorągiew, gdzie bezpośrednim dowódcą był hetman, nazywana była chorągwią hetmańską, gdzie król – chorągwią królewską itp.

Organizacja

Chorągiew miała mało skomplikowaną organizację. W skład chorągwi wchodzili:

  • oficerowie: rotmistrz i porucznik,
  • towarzysze i pocztowi,
  • namiestnik i chorąży (stanowiska tytularne).

Rotmistrz był dowódcą chorągwi, porucznik – jego zastępcą. Oznaką władzy był buzdygan oraz nieco inny sposób noszenia się (np. brak hełmu w bitwie lub odsłonięty rękaw, w husarii inny kolor skóry narzuconej na zbroję). W chorągwiach nie istniało pojęcie sztabu. Stanowisko chorążego nie było stopniem oficerskim, a jedynie wyróżnieniem dla doświadczonego towarzysza, opiekującego się znakiem-chorągwią. Na dodatek rotmistrz był często stanowiskiem tytularnym, piastowanym przez finansującego chorągiew magnata, który w ataku nie brał udziału, a czasem nie wyruszał nawet na wojnę. Tak było zwłaszcza w chorągwiach husarskich, organizacja których była sporym wysiłkiem finansowym. De facto dowódcą był więc porucznik. Gdy padł w walce, był ciężko ranny lub chory: oddziałem dowodził namiestnik-doświadczony towarzysz mianowany przez rotmistrza.

Wyższą jednostką w jeździe polskiej był pułk jazdy. Pułk składał się od kilku do kilkunastu nawet chorągwi. Dowódcą był oficer w randze pułkownika, podobnie jak w przypadku chorągwi stanowiący jednoosobowe dowództwo, pozbawiony pomocy sztabu. Takiego oficera musiały cechować szybka orientacja i zmysł taktyczny. Z reguły pułku nie tworzyły chorągwie jednego znaku:

  • pułk jazdy przeznaczony do uderzenia – chorągwie husarii i pancernych
  • pułk jazdy – chorągwie pancernych wzmocnione kilkoma lekkimi
  • pułk jazdy lekkiej – chorągwie lekkie wzmocnione chorągwią pancerną lub husarską

Nabór do wojska

Organizację oddziału nazywano wystawieniem chorągwi. Chorągwie wystawiało państwo lub wielcy magnaci. Wpierw sejm określał ilość zaciąganej armii, obliczanej w jednostkach: koniach i w porcjach. Te jednostki były później podstawą do obliczenia żołdu. Ponieważ oficerowie zarabiali więcej, część porcji nazywano porcjami ślepymi. Prawdopodobnie jednostek ślepych stanowiło około 10%[6]. Tak więc w oddziale liczącym 200 jednostek służyło około 180 ludzi.

Kolejnym krokiem było wystawienie tzw. listu przypowiedniego. Do wystawienia listu uprawnieni byli hetmani wielki i polny, którzy adresowali je do zawodowych rotmistrzów. W dokumencie wyszczególniony był rodzaj jazdy, wysokość żołdu, czas trwania służby itp.

Nabór przebiegał na zasadzie zwanej zaciągiem towarzyskim. Oficer dysponujący listem przypowiednim ogłaszał nabór. Duże znaczenie miała sława i znaczenie oficera, im sławniejszy był oficer, tym szybciej zgłaszali się do niego ochotnicy-szlachcice, oficer więc najczęściej ogłaszał nabór na ziemiach, skąd sam pochodził.

Zgłaszający się ochotnik wystawiał tak zwany poczet konny (czyli wyposażał, uzbrajał, kupował konie dla siebie oraz 2–3 pocztowych). Od tej pory szlachcic nazywany był towarzyszem. Pocztowymi zostawali wynajęci przez szlachcica pachołkowie. Zadaniem pocztowego była opieka nad majątkiem, posługi dla towarzysza itp., a w bitwie osłanianie pana, podawanie zapasowej broni, prowadzenie zapasowych koni (luzaków). Tradycja pocztu wywodziła się wprost z pocztu rycerskiego, najmniejszej jednostki taktycznej jazdy w średniowieczu.

Zobacz też

  • Kategoria:Chorągwie koronne
  • Kategoria:Chorągwie litewskie

Przypisy

  1. Słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973
  2. Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1985, s. 107, ISBN 83-05-11452-X, OCLC 176976102.
  3. Mirosław Nagielski, Warszawa 1656, Warszawa: „Bellona”, 1990, s. 246, ISBN 83-11-07786-X, OCLC 69331222.
  4. Tadeusz Marian Nowak, Jan Wimmer, Historia oręża polskiego 963-1795, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981, s. 148, ISBN 83-214-0133-3, OCLC 835735421.
  5. Rozróżniano choragwie lekkie chorągwie wołoskie, chorągwie tatarskie, chorągwie kozackie, chorągwie petyhorskie; w zależności od stroju i rodzaju uzbrojenia.
  6. Jan Wimmer, Wojsko polskie w dobie odsieczy wiedeńskiej, w:Tryumf wiedeński 1683, Kraków, KAW, ​ISBN 83-03-01012-3

Bibliografia

  • PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ​ISBN 83-01-13506-9

Media użyte na tej stronie

Chorągiew grodzieńska.JPG
Autor:
NieznanyUnknown from Hrodna powiat
, Licencja: CC BY 2.5