Choroszcz

Choroszcz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Panorama ze wzniesienia „Szubienica”
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Powiat

białostocki

Gmina

Choroszcz

Aglomeracja

białostocka

Prawa miejskie

1507

Burmistrz

Robert Wardziński

Powierzchnia

16,79 km²

Wysokość

130–175 m n.p.m.

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


5 960[1]
355, 3 os./km²

Strefa numeracyjna

85

Kod pocztowy

16-070

Tablice rejestracyjne

BIA

Położenie na mapie gminy Choroszcz
Mapa konturowa gminy Choroszcz, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa konturowa powiatu białostockiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Ziemia53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556
TERC (TERYT)

2002014

SIMC

0922811

Urząd miejski
ul. Dominikańska 2
16-070 Choroszcz
Strona internetowa

Choroszczmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej.

Według danych z 31 grudnia 2021 Choroszcz liczyła 5 960 mieszkańców[1].

W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki koców i sukna, która należała do rodziny Moesów.

Położenie

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Położone jest na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Choroszcz leży w dawnej ziemi bielskiej na historycznym Podlasiu[2]. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia

Choroszcz jest jednym z najstarszych w regionie osiedli miejskich. Jak wskazują badania archeologiczne, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy, czyli puszczy znajdował się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko – jaćwiesko – ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz.

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup wileński Stefan Mikołaj Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, produkowało w Choroszczy 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo – kapeluszniczej rodu Moesów i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, około 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913–1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny.

W 1929 społeczność żydowska posiadała na terenie miasta synagogę[4].

W czasie okupacji radzieckiej w latach 1939–1941 wywieziono część pacjentów szpitala w głąb Rosji. W 1941 Choroszcz zajęli Niemcy, którzy w pobliskim lesie w Nowosiółkach rozstrzelali chorych i ułomnych (464 osoby). Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941–1944. Ludność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 została wysłana do komór gazowych w Treblince. Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich (1969–1973), w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.

W 1979 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy.

Zespół dawnej fabryki sukna i kortów fabrykanta Augusta Moesa
(Budynek nr 47), obecnie szpitalna maszynownia
Dawna stajnia z magazynem
Dawna portiernia („budynek nr 27")
Dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplica
Miejsko-Gminne Centrum Kultury

Zabytki

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[5]:

  • zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych.
    • pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956
    • park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002
  • Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984:
    • 12 budynków fabrycznych
    • wieża ciśnień
    • brama wjazdowa
Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890–1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.
  • kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988
  • cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988

Pozostałe zabytki:

  • rynek w Choroszczy otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
  • kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)

Demografia

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 2405 osób, wśród których 1679 było wyznania rzymskokatolickiego, 135 prawosławnego, 63 ewangelickiego, 72 greckokatolickiego, 450 mojżeszowego i 6 baptystów. Jednocześnie 1954 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 4 białoruską, 44 niemiecką, 390 żydowską, 13 rosyjską i 1 łotewską. Było tu w 1921 344 budynków mieszkalnych[6].

Dane z 30 czerwca 2012[7]:

OpisOgółemKobietyMężczyźni
jednostkaosób%osób%osób%
populacja5 716100289050,56282649,44
powierzchnia16,79 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
340,44172,13168,31
  • Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:
  • Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku[8].

Piramida wieku Choroszcz.png

Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców[9].

Transport

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo StareBiałystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane

Komunikacja miejska

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych.

Główne ulice

  • Ulica Białostocka
  • Branickiego
  • Lipowa
  • Powstania Styczniowego
  • Henryka Sienkiewicza
  • Adama Mickiewicza
  • Aleja Niepodległości
  • Ogrodowa
  • Dominikańska
  • Warszawska
  • Zastawie I
  • Kruszewska
  • Szkolna

Edukacja

  • Przedszkole Samorządowe w Choroszczy im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza

Instytucje publiczne

Zespół Szkół w Choroszczy
  • Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy
  • Miejsko-Gminne Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
  • Gminne Centrum Informacji
  • Poczta
  • Posterunek policji
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • Szpital Psychiatryczny
  • Elektrociepłownia
  • Zespół Szkół w Choroszczy
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy
  • Przedszkole Samorządowe
  • Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
  • Cerkiew Opieki Matki Bożej

Kościoły i związki wyznaniowe

Imprezy cykliczne

NazwaMiejsceData
Narwiański Bieg Narciarski
Urodziny Hetmanowej BranickiejPałac Branickich
Marsz z flagą z okazji Dnia Flagi Rzeczypospolitej2 maja
Międzynarodowa Noc MuzeówPałac Branickich
Dni ChoroszczyCzerwiec (od 1982)
Jarmark DominikańskiPark Pałacowy (z wyjątkiem l. 2013-2017)Pierwsza niedziela sierpnia (od 5 sierpnia 1990)[10]
Święto Wojska Polskiego15 sierpnia
Jam Session w Stajni (Koncert muzyczny)Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta MoesaOstatnia sobota sierpnia
Święto NiepodległościRynek 11 listopada11 Listopada
Choroszczańskie DyktandoMiejsko-Gminne Centrum KulturyListopad

Turystyka i sport

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecne występuje na najniższym stopniu rozgrywek, czyli A-klasie. Istnieją także 2 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz i Lambada Choroszcz. Piłkarskie szkolenie dla dzieci prowadzą kluby: Narew Choroszcz (dla chłopców) i Lambada Choroszcz (dla dziewcząt).

Obiekty sportowe

  • Stadion Miejski w Choroszczy
  • Orlik 2012 – Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa, tzn. „Biały Orlik” wraz z lodowiskiem.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy.

Szlaki rowerowe

NazwaDługośćTrasa
szlak turystyczny niebieski Obwodnica rowerowa NPN90 kmChoroszcz – BaciutySurażŁapyKurowoTykocinZłotoria – Choroszcz.
szlak turystyczny niebieski Szlak Włókniarzy60 kmFastyDzikieŻółtki – Choroszcz – KościukiNiewodnica KościelnaTołczeDobrowodaBojarySurażZawykiDoktorceStrabla
szlak turystyczny zielony Szlak Światowida17.8 kmBiałystokKrupniki – Choroszcz – KonowałyKruszewo

Szlaki piesze

NazwaDługośćTrasa
szlak turystyczny zielony im. Zygmunta Glogera48 kmBiałystok (Starosielce) – KrupnikiSienkiewicze – Choroszcz – RuszczanyRogówekRogowoPańkiRzędzianyLeśnikiSanikiTykocinŁopuchowiJeżewo NoweJeżewo Stare

Media

Prasa

  • Gazeta w Choroszczy[11]
  • Horyzonty Choroszczy

Miasta partnerskie

Lista miast partnerskich Choroszcz[12]:

Pomniki Lenina

Podczas okupacji sowieckiej 1939-1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941[13].

Zobacz też

  • Cmentarz żydowski w Choroszczy

Przypisy

  1. a b Choroszcz (podlaskie) w liczbach » Przystępne dane statystyczne, polskawliczbach.pl [dostęp 2021-07-21] (pol.).
  2. Antoni Mackiewicz: Miasteczko Choroszcz w: „Litwa i Ruś”, r. II z. VI, red. Jan Obst. Drukarnia Wydawnicza Józefa Zawadzkiego, Wilno 1913, s. 40.
  3. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 96.
  4. Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa; Annuaire da la Pologne (y Compris la V.L. de Dantzig), Warszawa 1930, s. 109.
  5. Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 5. [dostęp 2012-10-28].
  6. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 10.
  7. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2015 r.. stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-14]. (pol.).
  8. Choroszcz w liczbach. Choroszcz - Dane demograficzne, Polska w liczbach [dostęp 2016-05-19] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  9. Bilans ludności z 31 grudnia 2011. stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-19]. (pol.).
  10. Józef Waczyński, Jak to z Jarmarkiem Dominikańskim bywało…. choroszcz.pl. [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-25)]. (pol.).
  11. Media u nas. choroszcz.pl. [dostęp 2022-06-08]. (pol.).
  12. Partnerstwo Choroszcz Horohiv nawiązane. [dostęp 2015-01-16]. (pol.).
  13. Artykuł o pomnikach Lenina w Choroszczy.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Podlaskie Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Podlaskie Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 54.50 N
  • S: 52.17 N
  • W: 21.45 E
  • E: 24.10 E
Powiat białostocki location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa powiatu białostockiego, Polska
POL Szlak niebieski.svg
Niebieski szlak turystyczny.
POL Szlak zielony.svg
Zielony szlak turystyczny.
Droga ekspresowa nr 8 - Choroszcz.JPG
Autor: Damiang1997, Licencja: CC BY-SA 3.0
Droga ekspresowa S8 w Choroszczy. Kierunek - Warszawa
Choroszcz.jpg
© Marek i Ewa Wojciechowscy / Trips over Poland, CC BY-SA 3.0
Branicki Palace in Choroszcz
Wieza.jpeg
Autor: J.Xavier.B, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Wieża ciśnień przy Zajeździe Dworek w Choroszczy k. Białegostoku
Piramida wieku Choroszcz.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Choroszczy, 2014
Choroszcz (gmina) location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa gminy Choroszcz, Polska
Podlaskie - Choroszcz - Kruszewska - Szubienica - Choroszcz.JPG
Autor: Athantor, Licencja: CC BY-SA 3.0
Panorama Choroszczy wykonana z wzniesienia „Szubienica”.
Choroszcz - zespol Fabryki Sukna i Kortow Moesa - ndx - 17.JPG
Autor: Nexusdx, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Choroszcz, pl. Brodowicza 1 - zespół dawnej Fabryki Sukna i Kortów Moesa: stajnia z magazynem (zabytek nr 521 z 20.07.1984)
Choroszcz - zespol Fabryki Sukna i Kortow Moesa - ndx - 10.JPG
Autor: Nexusdx, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Choroszcz, pl. Brodowicza 1 - zespół dawnej Fabryki Sukna i Kortów Moesa: dawna portiernia "budynek nr 27" (zabytek nr 521 z 20.07.1984)
Choroszcz - zespol Fabryki Sukna i Kortow Moesa - ndx - 21.JPG
Autor: Nexusdx, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Choroszcz, pl. Brodowicza 1 - zespół dawnej Fabryki Sukna i Kortów Moesa: Pawilon dla chorych (nr 47), obecnie szpitalna maszynownia (zabytek nr 521 z 20.07.1984)
Choroszcz - zespol Fabryki Sukna i Kortow Moesa - ndx - 1.JPG
Autor: Nexusdx, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Choroszcz, ul. Sienkiewicza 29 - dawny budynek w zespole Fabryki Sukna i Kortów Moesa, obecnie Miejsko-Gminne Centrum Kultury (zabytek nr 521 z 20.07.1984)
Choroszcz - zespol Fabryki Sukna i Kortow Moesa - ndx - 7.JPG
Autor: Nexusdx, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Choroszcz, pl. Brodowicza 1 - zespół dawnej Fabryki Sukna i Kortów Moesa: dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplica (zabytek nr 521 z 20.07.1984)
Gymnasium in Choroszcz.JPG
Autor: Damiang1997, Licencja: CC0
Gimnazjum w Choroszczy