Cieśla

Cieśla – zawód związany z obróbką drewna, który polega na wykonywaniu elementów konstrukcji, części wyposażenia oraz detali z drewna, trwale związanych z obiektem działania (budynek, budowla, okręt).

Niejednokrotnie zawody cieśli oraz stolarza (zwłaszcza stolarza budowlanego) są mylone. Cieśla – w odróżnieniu od stolarza – zajmuje się wykonywaniem konstrukcji wieńcowej (zrębu) budynku, więźby dachowej, a stolarz budowlany podłogi, drzwi, okien[1]. W pracy wykorzystuje zestaw narzędzi ciesielskich, wykonując w przygotowanym materiale odpowiednie połączenia. Zwykle do prac ciesielskich niezbędna jest znajomość czytania rysunków technicznych[2].

Historia

Cieśla przy pracy
Obiekty ciesielskie 1
Rekonstrukcja bramy Biskupin
Ośmioboczny wiatrak w Rogierówku z 1905
Kościół klepkowy w Borgund
Kościół klepkowy w Eidsborg
Kościół klepkowy w Fantoft
Kościół klepkowy w Heddal
Kościół klepkowy w Hopperstad
Kościół klepkowy w Reinli
Kościół klepkowy w Lom
Kościół klepkowy w Rødven
Kościół klepkowy w Torpo
Kościół klepkowy w Urnes
Kościół klepkowy w Uvdal
Kościół klepkowy z Vang (obecnie w Karpaczu)
Wiatrak (holender) w Lønstrup
Koźlak w Lednogórze, przy trasie PoznańGniezno
Wiatrak Pitstone uważany za najstarszy na Wyspach Brytyjskich
Mechanizm wewnątrz wiatraka (wiatrak-koźlak, Skansen w Białowieży
Dwa wiatraki w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach
Koło nasiębierne
Koło śródsiębierne
Koło podsiębierne
Koło wodne
Wieża oblężnicza
Obiekty ciesielskie 2
Taran
Trebusz
Balista
Onager
Onager
Porok
Osiemnastowieczna cerkiew św. Dymitra w Czarnej (XVIII wiek)
Cerkiew św. Michała Archanioła w Mochnaczce
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Skwirtnem
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Bereście
Cerkiew bojkowska w Smolniku nad Sanem
Cerkiew z Rosolina przeniesiona do skansenu w Sanoku.
Izbice przed filarami mostu na Narwi we wsi Łaś-Toczyłowo
Drakkar w muzeum w Oslo

Wzmianki o obiektach ciesielskich sięgają zarówno czasów biblijnych (Arka i jej twórca Noe), jak i mitologicznych (Argo, koń trojański).

Drewno jest jednym z najstarszych materiałów budowlanych ludzkości. Technika ciesielska udoskonalała się wraz z postępem technologicznym od czasów epoki kamienia do epoki brązu i epoki żelaza. Jednymi z najstarszych archeologicznych znalezisk w dziedzinie ciesiołki są obudowy studni, z których czerpano wodę. W Ostrowie w Czechach, niedaleko Pardubic znaleziono studnię z dębu i leszczyny z 5256 r. p.n.e., zbudowaną w konstrukcji sumikowo-łątkowej, a we wschodnich Niemczech, w pobliżu Lipska, (Eythra koło Zwenkau, Brodau i Altscherbitz) odkopano cztery studnie zbudowane przy użyciu drewna dębowego, jedną ze złączami ciesielskimi na czop i gniazdo, z kołkami w czopie zapobiegającymi rozsuwaniu się konstrukcji, inną ze złączami węgłowymi na obłap - zamek prosty, typowymi dla konstrukcji wieńcowej, z ostatkami, pochodzące sprzed około 7000 lat, z początku okresu neolitycznego.

Już w 7400 r. p.n.e. domy mieszkalne w Çatalhöyük w Anatolii, ponad dziewięć tysięcy lat temu, miały mieć dachy płaskie z drewnianych okrąglaków oraz trzcin i gliny, a wejście przez otwór w dachu i drewnianą drabinę, jak wskazują badania archeologiczne i powstałe na ich podstawie rekonstrukcje.

W Polsce najbardziej chyba znanym jest Biskupin (częściowo zachowanym). Wprawdzie drewno nie wytrzymuje zbyt dobrze próby czasu, to jednak w Japonii istnieją zachowane drewniane świątynie pochodzące z VII wieku, zbudowane przez ówczesnych cieśli[3].

Niektóre z najstarszych zachowanych drewnianych budynków na świecie to świątynie w Chinach, takie jak świątynia Nanchan zbudowana w 782 r., Kościół Greensted, którego część pochodzi z XI wieku, oraz kościoły klepkowe w Norwegii z XII i XIII wieku.

Stosunkowo niewiele informacji o ciesielstwie jest dostępnych z czasów prehistorycznych (z czasów przed wynalazkiem języka pisanego) lub nawet z ostatnich stuleci, ponieważ wiedza i umiejętności były przekazywane ustnie, rzadko na piśmie, aż do momentu wynalezienia prasy drukarskiej w XV wieku, gdy budowniczy rozpoczęli regularne wydawanie przewodników i wzorników w XVIII i XIX wieku. Najstarszym zachowanym kompletnym tekstem architektonicznym jest dziesięć ksiąg Witruwiusza, zatytułowanych „O architekturze” - „De architectura”, które omawiają niektóre prace ciesielskie.

W XV–XVI wieku ciesielstwo zostało objęte organizacją cechową[3]. Mistrz ciesielski miał terminatorów, których uczył rzemiosła i którzy uzyskiwali tytuł czeladnika.

Później, na skutek rozwoju budownictwa ceglanego, ciesielstwo konstrukcyjne rozwijało się bardziej w mniejszych miastach i na wsi. W ciągu wielowiekowego rozwoju wytworzyły się główne typy budowli (kościół, kapliczka, synagoga, dwór, chałupa, spichlerz itp.), systemy konstrukcji (np. konstrukcja wieńcowa czy sumikowo-łątkowa) i schematy dekoracji[4]. Niezależnie od tego, że wielu historycznych i współczesnych cieśli uważanych jest za rzemieślników – poziom umiejętności niektórych i tworzenie drewnianych dzieł o niepowtarzalnym pięknie pozwala uznać ich za artystów[3].

Obiekty ciesielskie

Za początek obróbki drewna można uznać ścięcie pierwszego drzewa przez człowieka za pomocą narzędzia – kamiennego topora. Z biegiem czasu, a szczególnie po wynalezieniu piły, nastąpiła specjalizacja w jego obróbce:

Najstarsze konstrukcje wykonane jako obiekty ciesielskie

Charakterystyka pracy cieśli

Praca cieśli odbywa się zwykle na placu budowy na otwartej przestrzeni przy zmiennych warunkach atmosferycznych, jak również na zapleczu budowy w pomieszczeniach zamkniętych lub w warsztatach rzemieślniczych. Pracę wykonuje się też w głębokich wykopach lub na wysokościach. Impregnacja drewna powoduje kontakt z substancjami toksycznymi[5]. Z tego względu cieśla powinien być uzdolniony manualnie, silny, wytrzymały fizycznie, z dobrym refleksem, bez lęku wysokości i przestrzeni. Zagrożenia ze strony środowiska pracy to m.in. możliwość upadku z wysokości, urazy kończyn oraz skaleczenia przez ostre i wystające elementy[6]. Przeciwwskazaniami zdrowotnymi do wykonywania zawodu są m.in. wady wzroku wymagające korekcji szkłami, choroby oczu, brak widzenia obuocznego, zaburzenia równowagi, omdlenia i zawroty głowy oraz wiele chorób takich jak wady serca, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i reumatyzm[7].

Rodzaje prac ciesielskich

Praca cieśli
Cieśla z Tennessee przy pracy, wczesna fotografia kolorowa, czerwiec 1942
Przygotowanie materiału
Przecinanie wzdłużne
Trasowanie
Przecinanie poprzeczne
Kształtowanie siekierą
Struganie
Dłutowanie (na jarmarku folklorystycznym w Austrii)

Typowe prace ciesielskie polegają na wykonywaniu:

  • form i deskowań drewnianych przeznaczonych do konstrukcji betonowych i żelbetowych
  • konstrukcji drewnianych z okrąglaków i tarcicy
  • stemplowań oraz wszelkich konstrukcji z drewna niezbędnych na placu budowy (np. rusztowań, pomostów roboczych, daszków ochronnych i innych)
  • konstrukcji rozporowych oraz ścian podporowych w wykopach i na powierzchni
  • elementów budowlanych z drewna (np. stropy, schody, konstrukcje dachowe, ścianki działowe) w budynkach murowanych monolitycznych i prefabrykowanych
  • elementów drewnianych w budynkach o różnej konstrukcji, drewnianych obiektów tymczasowych na placu budowy i drewnianych konstrukcji inżynierskich, jak mosty, wieże, hangary, remizy[6]
  • konserwacji konstrukcji ciesielskich, zabezpieczaniu przed gniciem, butwieniem i zagrzybieniem oraz przed niszczeniem przez owady[8].

Przykłady specjalizacji

Cieśla okrętowy

Cieśla okrętowy (ang. Carpenter's Mate) specjalizuje się w okrętownictwie i technikach napraw statków oraz ciesielstwie na potrzeby żeglugi. Wykonuje remonty awaryjne pozwalające na zachowanie pływalności statku czy okrętu, np. awaryjne likwidowanie przecieków kadłuba – uszczelnienie poszycia[9]. W czasach żaglowców cieśla okrętowy był szkutnikiem i dodatkowo specjalistą od napraw takielunku, zajmował się też dorabianiem brakujących lub uszkodzonych elementów i był odpowiedzialny za utrzymanie działania urządzeń pokładowych, takich jak: urządzenia sterowe, kabestany, pompa zęzowa itp.; jego rolę można porównać do funkcji, jaką dziś pełni na statkach starszy mechanik[10][11].

Cieśla szalunkowy

Cieśla szalunkowy zajmuje się wykonywaniem szalunków (konstrukcji z drewna lub metalowo-drewnopochodnych), które są następnie wypełniane betonem, np. schody betonowe i żelbetowe[12].

Maszyny i narzędzia

Przy obróbce drewna cieśle posługują się narzędziami ręcznymi i elektronarzędziami, oraz używają wyspecjalizowanych maszyn. Jako jeden z nielicznych fachowców budowlanych cieśla wciąż jest zmuszony w niektórych przypadkach do używania narzędzi ręcznych[13]. Powszechne używane narzędzia ręczne to m.in.: młotek, ciesak, strug, piła, dłuto, wyrzynarka, ściski[14], narzędzia traserskie, kątowniki, kątomierze ciesielskie, piony, sznury do znaczenia linii, klamry ciesielskie, klamry budowlane oraz łomy[13]. Maszyny do obróbki to z kolei pilarka tarczowa, frezarka (wykonywanie złączy na wpusty w drewnie), dłutownica łańcuchowa (wykonywanie nacięć i rowków), strugarka, szlifierka taśmowa i tokarka[13][5].

Przykłady osób historycznych pracujących jako cieśle

John Everett Millais, Chrystus w domu rodziców (1850)

Prawdopodobnie najbardziej znanymi jako cieśle postaciami (co najmniej w kręgu oddziaływania kultury chrześcijańskiej) są Noe, Józef z Nazaretu[15][16][17] i jego syn Jezus z Nazaretu[18].

Inne postaci historyczne lub współczesne parające się ciesielką (ciesiołką[19]) to m.in.:

Przypisy

  1. Cieśla – jak nim zostać?. Penny. [dostęp 2012-05-01].
  2. Zawody związane z budownictwem – Cieśla. its.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-12)]., Serwis budowlany [dostęp 2012-05-01].
  3. a b c Steve Burgess: The history of carpentry. toolboxrenos. [dostęp 2012-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-07)]. (ang.).
  4. Hasło: ciesielstwo. Encyklopedia Wiem. [dostęp 2012-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-01)].
  5. a b Cieśla – opis zawodu. Kuratorium Oświaty w Katowicach. [dostęp 2012-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-09)].
  6. a b Cieśla – opis zawodu, Baza zawodów, Centrum Informacyjno-Konsultacyjne Służb Zatrudnienia „Zielona Linia” [dostęp 2012-05-02].
  7. Cieśla - predyspozycje. Kuratorium Oświaty w Katowicach. [dostęp 2012-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-09)].
  8. Zadania i obowiązki na stanowisku pracy cieśla. moja-pensja.pl. [dostęp 2012-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-11)].
  9. Glenn F. Williams: Uncle Sam’s Webfeet: The Union Navy in the Civil War. „International Journal of Naval History”, Volume 1 Number 1, kwiecień 2002. s. 7. [dostęp 2012-05-08]. (ang.).
  10. Carpenter - Cieśla okrętowy. Obowiązki. Serwis Seaman.pl. [dostęp 2012-05-08].
  11. Brian Lavery: Nelson's Navy: The Ships, Men and Organization, tabela Relative Ranks in the Royal Navy, c1810. Annapolis, Md, USA: Naval Institute Press., 1989, s. 136. ISBN 0-87021-258-3.
  12. Definicja grupy zawodowej – Cieśle. jobexpress.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-10)]., Jobexpress [dostęp 2012-05-01].
  13. a b c Bartosz Okoński: Narzędzia ciesielskie. Serwis e-dach, 2012-05-10. [dostęp 2012-05-12].
  14. DT: Tradycyjne narzędzia ciesielskie. Drewno i metal, 2009-12-09. [dostęp 2012-05-12].Sprawdź autora:1.
  15. Józef Rydzewski: Święty Józef - oblubieniec Maryi. Tygodnik Niedziela, edycja podlaska, 11/2002. [dostęp 2012-05-08].
  16. Artur Sroga: Uroczystość Św. Józefa. Duszpasterstwo Ministrantów Archidiecezji Katowickiej. [dostęp 2012-05-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-05)].
  17. Nasz patron – św. Józef Robotnik. Opoka. [dostęp 2012-05-08].
  18. Ewangelia Marka 6:3
  19. Hasło: Ciesielka. [w:] Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2012-05-08].
  20. George Mortimer Pullman. The Pullman State Historic Site, sierpień 2011. [dostęp 2012-05-09]. (ang.).
  21. Bedeutunsvolle Gedenktage für Oberschlesiens Industrie. „Oberschlesien im Bild”, 1927, nr 33, 1927-08-12. s. 4. [dostęp 2012-05-09]. (niem.).
  22. Wojciech Orliński: Harrison Ford dla "Gazety": Cieśla Coppoli. Gazeta.pl, 2011-08-26. [dostęp 2012-05-09].
Takashima Takekane, Ilustracja prac ciesielskich, Opowieści dla świątyni Kasuga Taisha (Nara), emaki (1309)
Takashima Takekane, Ilustracja prac ciesielskich, Opowieści dla świątyni Kasuga Taisha (Nara), emaki (1309)

Media użyte na tej stronie

Wikimedia Community Logo.svg
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
Fantoft01.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Hinvort~commonswiki (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Fantoft Stabkirche in Bergen(Norway)
06746 Gwoździec.JPG
Autor: Silar, Licencja: CC BY-SA 4.0
Construction of the synagogue roof replica at Sanok Skansen
Mochnaczka cerkiew 1.jpg
Autor: Wojciech Pysz, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Lemko Greek Catholic church in Mochnaczka Niżna (Poland).
Carpenter in traditional dress.jpg
Autor: Werner100359, Licencja: CC BY-SA 3.0
carpenter in a craft market
Eidsborg stavkirke 2000.jpg
Autor: haade, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Eidsborg Stavkirke, Telemark, Norway
Gizeh Sonnenbarke BW 2.jpg
Autor: Berthold Werner, Licencja: CC BY-SA 3.0
Sonnenbarke des Cheops
Biskupin - gate and wall.jpg
Autor: User:Fazer, Licencja: CC BY-SA 2.5
Bronze gate and wall in Biskupin - reconstructed Lusatian culture settlement from Bronze Age
Skwirtne 4.jpg
(c) Ed88, CC-BY-SA-3.0
St Cosmas and Damian church in Skwirtne, Poland.
PalmercarpenterA.jpg
1942 photograph of carpenter at work on Douglas Dam, Tennessee (built by the Tennessee Valley Authority). Encyclopedic both as a document of carpentry during that era and as a historic example of early color photography. Supersaturation was popular in the United States during that era; a fine example of the esthetics of its place and time.
Torpo stavkirke 03040026.jpg
'Torpo Stave Church of Torpo in Hallingdal, Norway.
Battering ram.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Urnes,a.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Ae siege1.jpg
Mongols trebuchet - porok
Charpentier médiéval.JPG
Autor: Stefdn, Licencja: CC BY 3.0
Medieval carpenter in Guédelon
Czarna UG cerkiew.jpg
Autor: Wojciech Pysz, Licencja: CC-BY-SA-3.0
North-west Lemko, Greek Catholic church in Czarna, Lesser Poland Voivodeship, Poland.
07314 Gwoździec Projekt, sanok.jpg
Autor: Silar, Licencja: CC BY-SA 3.0
Construction of the synagogue roof replica at Sanok Skansen
Podlaskie - Zawady - Łaś-Toczyłowo - Ctr - most - v-N.jpg
Autor: Krzysztof Kundzicz, Licencja: CC BY-SA 3.0
Most nad Narwią we wsi Łaś-Toczyłowo, gmina Zawady, podlaskie
Grose-Francis-Pavisors-and-Moveable-Tower-Assaulting-Castle-1812.jpg
Copper plate engraving entitled Pavisors & A Moveable Tower Assaulting A Castle, original size 10½” by 8½” (27 cm by 21.5 cm)
Wiatrak Lednogora.JPG
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Vennebjerg Mølle, Vendsyssel 2004.jpg
Autor: photo © 2004 by Tomasz Sienicki [user: tsca, mail: tomasz.sienicki at gmail.com], Licencja: CC BY 2.5
wiatrak, LønstrupVendsysselJutlandiaDania
Tężnia - Ciechocinek.JPG
Autor: Makary, Licencja: CC BY 2.5
Tężnia (Ciechocinek)
Fotothek df tg 0007252 Ständebuch ^ Beruf ^ Handwerk ^ Holzverarbeitung.jpg
Original image description from the Deutsche Fotothek
Ständebuch & Beruf & Handwerk & Holzverarbeitung
07313 Gwoździec.png
Autor: Silar, Licencja: CC BY-SA 3.0
Construction of the synagogue roof replica at Sanok Skansen
Oseberg longship.png
The Oseberg longship (From the Viking Ship Museum, Oslo, Norway)
Wdzydze mlyn holender.jpg
Autor: Polimerek, Licencja: CC BY-SA 4.0
Młyn wiatrakowy, tzw. Holender we Wdzydzach Kiszewskich
Borgundstavkirke.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Bierkowice Muzeum - dwa wiatraki.JPG
Autor: Pudelek, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dwa wiatraki w Muzeum Wsi Opolskiej.
Uvdal stave church.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Agtfjott~commonswiki (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: BSD

Uvdal Stave Church.

© 2005 J. P. Fagerback
Trebuchet.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Quistnix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Trebuchet at Château des Baux, France (reconstruction) - author: ChrisO
Skansen rosolin.JPG
Autor: Silar, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Skansen in Sanok.
Stabkirche-Lom.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
07308 Gwoździec.png
Autor: Silar, Licencja: CC BY-SA 3.0
Construction of the synagogue roof replica at Sanok Skansen
Berest cerkiew1.jpg
Autor: Wojciech Pysz, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Church of Sts. Cosmas and Damian in Berest (Poland). Greek Catholic church built by the Lemkos in 1842.
Rogierówko-wiatrak.JPG
Autor: aha, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Rogierówko, wiatrak-holener
Skansen-bialowieza-7.JPG
Autor: Dariusz.Biegacz, Licencja: CC-BY-SA-3.0
open air museum in Bialowieza, Poland; skansen w Białowieży
Stavkirke heddal 01.jpg
Autor: kirq (Tomasz Halszka), Licencja: CC BY-SA 2.5
Kościół klepkowy w Heddal, Norwegia
06391 Gwoździec Projet sanok.jpg
Autor: Silar, Licencja: CC BY-SA 3.0
Construction of the synagogue roof replica at Sanok Skansen
Gogołów, wiatrak holender.jpg
(c) Spoko3000 z polskiej Wikipedii, CC-BY-SA-3.0
Wiatrak w stylu holenderskim w miejscowości Gogołów
Takashina Takakane 001.JPG
Illustrated scroll of Kasuga Gongen Kenki Emaki. By Takashina Takakane. One of 20 handscrolls, ink and colour on silk. Kamakura period, dated 1309.
Tapisserie bato1.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0