Cudzysłów

„ ”
» «
« »
‚ ’
‘ ’
‛ ’

Cudzysłów – para znaków interpunkcyjnych, służących w języku polskim m.in. do wyodrębniania cytatów, pseudonimów, ironii.

Cudzysłów w języku polskim

W języku polskim używa się najczęściej cudzysłowu o postaci: „ ” (tzw. cudzysłów apostrofowy podwójny). W szczególnych przypadkach pojawia się cudzysłów ostrokątny: » « lub « » (znaki te nazywane są szewronami). Cudzysłów niemiecki » « jest używany do specjalnych wyróżnień w tekście i w przypadku, gdy występuje cudzysłów w cudzysłowie. Cudzysłów francuski « » służy głównie do wyodrębniania znaczeń (w pracach naukowych i w słownikach) oraz do wyodrębniania partii dialogowych i przytoczeń, zwłaszcza w utworach poetyckich. Niezależnie od tej reguły cudzysłów ostrokątny może być używany do wszelkich wyróżnień i mieć identyczne zastosowanie jak cudzysłów apostrofowy. Ważne jest, żeby konsekwentnie używać jednego typu cudzysłowów w danej publikacji. W publikacjach naukowych występuje też cudzysłów pojedynczy apostrofowy (definicyjny) o formie ‘ ’ lub ‛ ’[1].

W języku polskim cudzysłowu używa się również ze względów znaczeniowo-stylistycznych[2], m.in. do wyodrębniania nazw własnych[2], np. kino „Atlantic”, Teatr „Bagatela” im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Teatr Muzyczny „Capitol”, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Polskie Linie Lotnicze „Lot”, Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze”, Polskie Nagrania „Muza”, hala „Orbita”, „Tygodnik Powszechny”, Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, tygodnik „Wprost”, Huta Szkła Gospodarczego „Ząbkowice”.

PróbkaUnicodeKody HTMLNazwa unikodowaNazwa polska
„ ”U+201E
U+201D
„ lub „ lub „
” lub ” lub ”
DOUBLE LOW-9 QUOTATION MARK
RIGHT DOUBLE QUOTATION MARK
Polski cudzysłów apostrofowy
» «U+00BB
U+00AB
» lub » lub »
« lub « lub «
RIGHT-POINTING DOUBLE ANGLE QUOTATION MARK
LEFT-POINTING DOUBLE ANGLE QUOTATION MARK
Cudzysłów ostrokątny, tzw. niemiecki
« »U+00AB
U+00BB
« lub « lub «
» lub » lub »
LEFT-POINTING DOUBLE ANGLE QUOTATION MARK
RIGHT-POINTING DOUBLE ANGLE QUOTATION MARK
Cudzysłów ostrokątny, tzw. francuski
‚ ’U+201A
U+2019
‚ lub ‚ lub ‚
’ lub ’ lub ’
SINGLE LOW-9 QUOTATION MARK
RIGHT SINGLE QUOTATION MARK
Polski cudzysłów pojedynczy
‘ ’U+2018
U+2019
‘ lub ‘ lub ‘
’ lub ’ lub ’
LEFT SINGLE QUOTATION MARK
RIGHT SINGLE QUOTATION MARK
Polski cudzysłów definicyjny; cudzysłów brytyjski
‛ ’U+201B
U+2019
‛ lub ‛
’ lub ’ lub ’
SINGLE HIGH-REVERSED-9 QUOTATION MARK
RIGHT SINGLE QUOTATION MARK
Polski cudzysłów definicyjny, forma alternatywna

Cudzysłowy zagnieżdżone

Według nieobowiązującej już (wycofanej w dniu 15 sierpnia 2014 r.) polskiej normy PN-83/P-55366 z 1983 roku[3] Zasady składania tekstów w języku polskim można było używać zarówno „zwykłych polskich cudzysłowów”, jak i «francuskich cudzysłowów» (bez odstępu) dla pierwszego poziomu oraz ‚pojedynczych polskich cudzysłowów’ albo «francuskich cudzysłowów» dla drugiego poziomu, z czego wynikają trzy style zagnieżdżenia cytatów:

   „Cytat «wewnątrz» cytatu”
   „Cytat ‚wewnątrz’ cytatu”
   «Cytat ‚wewnątrz’ cytatu»

Powyższe reguły nie były zmieniane od czasu poprzedniej normy branżowej BN-76/7440-02 z 1976 roku i są prawdopodobnie znacznie starsze.

Zasady dotyczące użycia cudzysłowów zagnieżdżonych ujęte w normie PN-83/P-55366 stoją w sprzeczności z zasadami interpunkcji języka polskiego. Słowniki ortograficzne i interpunkcyjne języka polskiego, w tym rekomendowany przez Radę Języka Polskiego Wielki słownik ortograficzny PWN, podają następujące zasady użycia cudzysłowów zagnieżdżonych:

Cudzysłów o ostrzach skierowanych do środka jest używany (…) w przypadku, gdy występuje cudzysłów w cudzysłowie[1].

Zgodnie z tą regułą podstawowym stylem dla cudzysłowów zagnieżdżonych jest:

   „Cytat »wewnątrz« cytatu” 

Po wewnętrznej stronie cudzysłowu nie wstawia się odstępów, z wyjątkiem ¼ firetu pomiędzy cudzysłowami różnych poziomów nie oddzielonych innymi znakami (np. „cytat »wewnątrz« ”).

Zbiegnięcie się cudzysłowu z innym znakiem interpunkcyjnym

Cudzysłów i kropka

Kończącą zdanie kropkę stawia się zawsze po cudzysłowie[4]:

   Nie ma się nad czym zastanawiać, „koń jaki jest, każdy widzi”.

Cudzysłów i znak zapytania

Jeżeli znak zapytania odnosi się do całego zdania, to stawia się go za cudzysłowem:

   Czy można jeszcze wątpić, że „tak naprawdę nie dzieje się nic i nie stanie się nic aż do końca”?

Jeżeli znak zapytania należy do frazy zamkniętej cudzysłowami, to stawia się go przed cudzysłowem. Jeżeli bezpośrednio potem następuje koniec zdania, stawia się jeszcze kropkę lub inny znak kończący zdanie (w zależności od kontekstu).[5] W tej sytuacji zbiegają się trzy znaki: znak zapytania, cudzysłów zamykający i np. kropka:

   Kandydat na posła potrafił tylko powtarzać za Gierkiem: „Pomożecie?”.

Zgodnie z dwoma powyższymi regułami, znak zapytania może znaleźć się i przed, i za cudzysłowem:

   Czy on naprawdę powiedział: „Czy wyjdziesz za mnie?”?

Cudzysłów i publikacje elektroniczne

Dostępność cudzysłowu z klawiatury

  • Z klawiatury systemu operacyjnego Windows znaki te nie są dostępne bezpośrednio, lecz można je uzyskać naciskając klawisz Alt i wpisując odpowiednie kody na klawiaturze numerycznej:
ZnakSkrót klawiaturowy
Alt+0130
Alt+0132
Alt+0145
Alt+0146
Alt+0147
Alt+0148
«Alt+0171
»Alt+0187

Powyższe kody działają we wszystkich europejskich wersjach Windows, a także w wersji arabskiej, hebrajskiej i wietnamskiej. W polskim układzie programisty znaki: » oraz « można uzyskać także poprzez wciśnięcie odpowiednio: Alt+175 oraz Alt+174.

Aby pod systemem Windows móc wprowadzać znaki cudzysłowów apostrofowych bezpośrednio z klawiatury, należy skorzystać z edytora układów klawiatury Microsoft Keyboard Layout Creator[6] lub pobrać jeden z gotowych sterowników klawiatury, który to umożliwia.

  • Z klawiatury Macintosha z polskim układem klawiatury różne rodzaje cudzysłowu można uzyskać następująco:
PróbkaUnicodeUkład maszynistkiUkład programistyOpis
„ ”U+201E
U+201D
Alt+0
Alt+⇧ Shift+0
Alt+[
Alt+⇧ Shift+[
polski cudzysłów apostrofowy
‚ ’U+201A
U+2019
Alt+Ż
Alt+⇧ Shift+Ż
Alt+]
Alt+⇧ Shift+]
polski cudzysłów pojedynczy
« »U+00AB
U+00BB
Alt+<
Alt+⇧ Shift+<
Alt+\
Alt+⇧ Shift+\
cudzysłów francuski
‘ ’U+2018
U+2019
Alt+P
Alt+⇧ Shift+Ż
(brak skrótu)cudzysłów brytyjski
„ “U+201E
U+201C
Alt+0
Alt+⇧ Shift+P
(brak skrótu)niemiecki cudzysłów apostrofowy
‹ ›U+2039
U+203A
Alt+Y
Alt+⇧ Shift+Y
Alt+⇧ Shift+3,
Alt+⇧ Shift+4
francuski cudzysłów pojedynczy
" "U+0022
U+0022
" "" "amerykański cudzysłów
  • Z klawiatury Linuxa z polskim układem klawiatury różne rodzaje cudzysłowu można uzyskać następująco:
PróbkaUnicodeUkład domyślnyOpis
„ ”U+201E
U+201D
Alt+V
Alt+B
polski cudzysłów apostrofowy
« »U+00AB
U+00BB
Alt+9
Alt+0
cudzysłów francuski
‘ ’U+2018
U+2019
Alt+⇧ Shift+V
Alt+H
cudzysłów brytyjski
" "U+0022
U+0022
" "amerykański cudzysłów

Znaki zastępcze

Ponieważ typograficznie poprawny cudzysłów często nie jest dostępny bezpośrednio z klawiatury i nie należał do standardu ASCII, toteż zwykle w charakterze cudzysłowu używane są (błędnie) pary znaków " (U+0022) lub ' (U+0027); tak na komputerach PC, jak i Macintosh:

ZnakUnicodeKod HTMLNazwa unikodowaNazwa polska
"U+0022&quot; lub &#x22; lub &#34;QUOTATION MARKamerykański cudzysłów
'U+0027&apos; lub &#x27; lub &#39;SINGLE QUOTATION MARKamerykański cudzysłów pojedynczy


Przypisy

  1. a b Wielki Słownik Ortograficzny PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006.
  2. a b Jerzy Podracki, Alina Gałązka: Słownik interpunkcyjny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 46–49. ISBN 83-01-13743-6.
  3. PN-P-55366:1983 - wersja polska, sklep.pkn.pl [dostęp 2015-12-29].
  4. PWN - Słownik języka polskiego - Cudzysłów i kropka, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-07-29] (pol.).
  5. PWN - Słownik języka polskiego - Cudzysłów i znak zapytania, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-07-29] (pol.).
  6. Microsoft Keyboard Layout Creator (MSKLC) Version 1.4. [dostęp 2021-11-30]. (ang.).

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

KB United States.svg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Denelson83 (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0

"United States" keyboard layout

Created in Inkscape. Text converted to paths due to use of an uncommon font.