Częstochowa

Częstochowa
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Polska
Województwo śląskie
Aglomeracjaczęstochowska
Prawa miejskiepomiędzy 1370 i 1377[1]
PrezydentKrzysztof Matyjaszczyk
Powierzchnia159,71[2] km²
Wysokość253 m n.p.m.
Populacja (30.06.2020)
• liczba ludności
• gęstość

219 278[3]
1373 os./km²
Strefa numeracyjna34
Kod pocztowy42-200 do 42-229,
42-263, 42-271, 42-280, 42-294
Tablice rejestracyjneSC
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Częstochowa”
Położenie na mapie Polski
Ziemia50°49′04″N 19°08′18″E/50,817778 19,138333
TERC (TERYT)2464011
SIMC0930868
Hasło promocyjne: Jasne, że Częstochowa (dawniejsze: Częstochowa to dobre miasto)
Urząd miejski
ul. Śląska 11/13
42-217 Częstochowa
Strona internetowa
BIP

Częstochowamiasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu częstochowskiego. W latach 1975–1998 stolica województwa częstochowskiego. Częstochowa, pomimo tego że znajduje się w granicach województwa śląskiego, historycznie, kulturowo i etnicznie należy do Małopolski.

Częstochowa jest położona w północnej części województwa śląskiego[4], nad rzeką Wartą, w trzech mezoregionach fizycznogeograficznych, należących do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Według danych GUS z 30 czerwca 2020 r. miasto miało około 220 tys. mieszkańców[3]. Jest to 13. miasto w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni i pod względem liczby ludności[5].

Stara Częstochowa, obecnie część Częstochowy, uzyskała lokację między 1370 i 1377 rokiem[1]. Współczesna Częstochowa powstała z połączenia Starej Częstochowy z Częstochówką 19 sierpnia 1826 roku[6].

Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej, a także największym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym w subregionie północnym województwa śląskiego[7]. W mieście znajduje się bazylika jasnogórska oraz klasztor na Jasnej Górze z otoczonym szczególnym kultem w Polsce, czczonym jako cudowny wizerunek i narodowa relikwia[8], obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej. Jest to główny polski ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania[9].

Jasna Góra Częstochowa

Nazwa

Pierwsza wzmianka o Częstochowie pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża[10], w którym miejscowość wymieniona jest jako Czanstochowa. Nazwa była później notowana także w formach Chastochova (1250), Czanstochowa, Antiquo Czanstochowa, Noua Czanstochowa (1382), Czestochowa (1542), Czenstochow (1558), Częstochowa (1564), w Częstochowie (1658), w Częstochowey (1670), Częstochowa (1680), Częstochowa (1787), Częstochowa (1827), Częstochowa (1880)[11][12].

Nazwa Częstochowa jest nazwą dzierżawczą utworzoną od nazwy osobowej Częstoch przyrostkiem dzierżawczym -owa, -ow. Oznaczała pierwotnie ‘własność Częstocha’. Imię Częstoch, które w formie Chestoch[11] pojawia się już w gnieźnieńskiej bulli protekcyjnej papieża Innocentego II datowanej na 7 lipca 1136 roku i wystawionej w Pizie[13], jest skróceniem od staropolskich imion złożonych typu Częstobor, Częstomir[14], zawierających w sobie prasłowiański rdzeń *čęstъ ‘częsty’[15]. Etymologia ludowa wywodzi nazwę miasta z wyrażenia często (się) chować. Nazwa Częstochowa miałaby powstać z powodu częstego chowania się widoku miasta wśród okolicznych wzgórz przed zbliżającymi się do miasta pielgrzymami[13]. W wymowie gwarowej okolicznej ludności wiejskiej odnotowano brzmienie cy̨stoxova[12] z widocznym zjawiskiem mazurzenia (č > c) i pochyloną wymową ę, które przechodzi w nosowe y.

Z zapisów historycznych wynika, że do ok. połowy XVI wieku nazwa miasta nie miała ustalonego rodzaju i występowała w dwóch formach: Częstochowa i Częstochow, dlatego współczesną formę miejscownika w Częstochowie można wyjaśnić jako rezultat pomieszania się dwóch paradygmatów odmiany, a nie tylko jako relikt odmiany niezłożonej (rzeczownikowej)[11].

Ludność żydowska zamieszkująca miasto używała w języku jidisz nazwy Czenstochow (jid. ‏טשענסטאָכאָוו‎)[16]. W okresie zaborów w źródłach rosyjskich pojawiały się formy Czenstochowa, Czenstochow, rzadko Czenstochowo (ros. Ченстохова, Ченстохов, Ченстохово). W języku niemieckim istnieje forma Tschenstochau, która używana była m.in. w czasie okupacji hitlerowskiej podczas drugiej wojny światowej.

Geografia

Mapa Częstochowy

Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej[17].

Powierzchnia

Rozwój terytorialny Częstochowy w XX wieku

Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km²[18]. Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km²[2].

Ukształtowanie terenu

W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 m n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona, która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Inne wzgórza znajdujące się w granicach miasta to między innymi Jasna Góra, Błeszno, Prędziszów, Liszka, Góry Kawie, Parkitka. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m.[17]

Geologia

Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury[17].

Rzeki

Kucelinka i most na ul. Mirowskiej w dzielnicy Zawodzie po powodzi w 2010 r.
Nazwa% długości rzeki na terenie miasta do długości całkowitej
Białka38%
Brzezinka63%
Gorzelanka26%
Konopka46%
Kucelinka100%
Sobuczyna49%
Stradomka47%
Warta1,9%

Demografia

Liczba mieszkańców (2012): 234 472.

Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2012[2]:

OpisOgółemKobietyMężczyźni
Jednostkaosób%osób%osób%
Populacja234 472100124 29953,01110 17346,99
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat)35 78215,2617 5407,4818 2427,78
Wiek produkcyjny (18–65 lat)149 46063,7471 79030,6277 67033,13
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat)49 2302134 96914,9114 2616,08

Powierzchnia Częstochowy: 159,71 km²[2].

Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni dwóch ostatnich stuleci:

Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – według danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców[19]. W 2018 miasto liczyło 223.322 mieszkańców[20].

Piramida wieku mieszkańców Częstochowy w 2014 roku[21].
Piramida wieku Czestochowa.png

Klimat

Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia[17].

W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%[17].

Średnia temperatura i opady dla Częstochowy
MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna
Średnie temperatury w dzień [°C]-116142023242318123112
Średnie dobowe temperatury [°C]-5-429121718171491-27
Średnie temperatury w nocy [°C]-9-6-13711121085-1-33
Opady [mm] 353233396980867548404137615
Źródło: allmetsat[22] 7 stycznia 2008

Tereny zielone

Park im. Staszica – fontanna
Skwer Solidarności

Łączna powierzchnia lasów w granicach Częstochowy wynosi 648,8 ha[23], ponadto powierzchnia parków i skwerów wynosi 155 ha[24].

Parki i skwery o powierzchni ponad 1 ha według wielkości[24]:

  • Park Leśny Aniołów (Północ) – 69 ha
  • Park Lisiniec (Lisiniec) – 36 ha
  • Parki podjasnogórskie - (Podjasnogórska) – 11,6 ha
  • Promenada im.Czesława Niemena (Północ) – 7,8 ha
  • Park Tysiąclecia (Północ ,Tysiąclecie ) – 5,6 ha
  • Park Narutowicza (Zawodzie-Dąbie) – 3,8 ha
  • park przy ul. Fieldorfa (Północ) – 3,5 ha
  • Park Piastów (Stare Miasto) – 3,3 ha
  • skwer przy ul. Zagłoby (Sabinów) – 2 ha
  • Park Parkitka (Częstochówka-Parkitka) – 1,8 ha
  • Promenada Śródmiejska (Trzech Wieszczów) – 1,5 ha
  • skwer między al. Niepodległości i al. WP (Ostatni Grosz) – 1,4 ha
  • skwer między al. AK i ul. Kiedrzyńską (Tysiąclecie) – 1,4 ha
  • Skwer Solidarności (Śródmieście) – 1,3 ha
  • Skwer Kaliny Jędrusik (Tysiąclecie) – 1,2 ha
  • Park św. Barbary[25] (Podjasnogórska)[26] – 1,2 ha
  • Skwer Sokołów przy ul.Generała Kazimierza Pułaskiego (Trzech Wieszczów) – brak informacji o powierzchni
  • Skwer Lotników przy ul.Wojciecha Korfantego (Zawodzie-Dąbie) – brak informacji o powierzchni

Planowane[24]:

  • park przy ul. Gajowej (Wrzosowiak) – 1,7 ha

Najwyższe budowle

Najwyższe budowle w Częstochowie:

  • wieża klasztoru na Jasnej Górze – 106,3 m[27]
  • komin przy ul. Mirowskiej - 90 m[28]
  • wieże Archikatedry Świętej Rodziny – 80 m[27]
  • maszt radiowy w dzielnicy Wrzosowiak (dawniej Błeszno) - 71 m[29]
  • wieża kościoła św. Antoniego Padewskiego w dzielnicy Ostatni Grosz - 50 m[30]
  • biurowiec „Centrum” przy ul. Dekabrystów – 40 m (najwyższy biurowiec)[27]
  • Mrówkowiec - 33 m[31]
  • budynek przy ul. POW (tzw. pierwszy wieżowiec) – 26,34 m[27]

Częstochowa w Małopolsce

Częstochowa w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Czestochow na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku.

Częstochowa leży w dawnej ziemi krakowskiej historycznej Małopolski, w XV wieku położona była w powiecie lelowskim w województwie krakowskim[32]. W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Częstochowa przed II wojną światową należała do województwa kieleckiego, stąd niektórzy lokalni politycy ubiegali się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.

Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski, a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi Panny[33]. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb Częstochowy[34]. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskich[35].

Historia

Według legendy nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. W pobliżu Częstochowy leżała wówczas druga wieś, Częstochówka[36]. Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna[37], ale określa się to zdarzenie na okres pomiędzy 1370 a 1377 rokiem[1]. Częstochowa przeżyła dynamiczny rozwój w wieku XIV, któremu sprzyjało położenie na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską[36].

Kościół św. Zygmunta (XIV w.), miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku

W latach 1370–1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka[1]. W tym okresie ustaliło się określenie miasta Częstochowy nazwą Stara Częstochowa, a należącej do ufundowanego w 1382 r. klasztoru Jasna Góra wsi na wzgórzu Częstochówką. W okresie staropolskim miasto Stara Częstochowa wielokrotnie procesowało się z klasztorem jasnogórskim w sprawie łamania praw miejskich przez zakon i zagarniania zysków z handlu z pielgrzymami[37]. Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku w związku ze szczodrością króla Polski Zygmunta I, który nadał miastu liczne przywileje[38]. W latach 1625–1630 region dotknięty został zarazą[38].

W 1587 roku wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami.

Potop szwedzki

Po rozpoczęciu potopu szwedzkiego jasnogórscy paulini złożyli hołd poddaństwa królowi Szwecji, a jednocześnie zaczęli przygotowania do obrony klasztoru na wypadek ataku na klasztor[39].

Obrona Jasnej Góry na obrazie Januarego Suchodolskiego

18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska, które zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań, a polska załoga kilkukrotnie usiłowała zmusić przeora Augustyna Kordeckiego do poddania twierdzy przeciwnikowi. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie ostatecznie wycofały się spod twierdzy[39].

W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone[40] i odbudowywało się długo i powoli[41]. W 1665 roku miała tu miejsce bitwa pod Częstochową, część rokoszu Lubomirskiego[42]. 27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą[43].

Kazimierz Pułaski i konfederaci barscy pod Częstochową na obrazie Józefa Chełmońskiego

29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska. Konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra[43], kierował nimi Kazimierz Pułaski[44].

Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa[45]. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej[46].

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego wyznaczono Starą Częstochowę[47].

Zabory

Po II rozbiorze Polski obie miejscowości znalazły się w Prusach[47], po 1807 roku w granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku w składzie Królestwa Polskiego[47].

Plan połączenia miast podjęto w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny). Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku[6]. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

Oddział powstańców styczniowych pod Jasną Górą

W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi[48].

Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 70. XIX wieku[49]. Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.

W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny[50]. W 1909 roku w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa.

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została bez walk zajęta (3 sierpnia 1914) przez wojska niemieckie. W okresie okupacji sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu, z miasta wyjechało ponad 20 000 robotników[51]. Już 7 sierpnia 1914 r. dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej. W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier[51].

II Rzeczpospolita

10 listopada 1918 r. częstochowianie rozpoczęli rozbrajanie stacjonujących w mieście wojsk niemieckich[51]. 12 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego.

27 maja 1919 r. doszło w mieście do pogromów Żydów[52], w wyniku których zginęło 7 osób[53].

W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników. Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała przez kilka miesięcy zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców[54].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniunktury[54]. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa).

W czerwcu 1937 roku doszło w mieście do rozruchów antyżydowskich. Przez tydzień plądrowano żydowskie sklepy[55].

II wojna światowa

(c) Bundesarchiv, Bild 101I-380-0086-27 / Greiner / CC-BY-SA 3.0
Żołnierze niemieccy na ziemi częstochowskiej w czasie kampanii wrześniowej

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 roku i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą krwawego poniedziałku. W okresie okupacji miały miejsce represje wymierzone w elitę społeczną i ludność żydowską. W 1942 r. utworzona została dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica[56].

W 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, którą rozpoczęto likwidować w 1942 r. wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Ludność pozostałą po tej akcji terroryzowano i mordowano w kilku kolejnych akcjach, m.in. 25 czerwca 1943 r, gdy ludność żydowska stawiła zbrojny opór[57].

W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało zajęte przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa.

Okres powojenny

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta, spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Ponadto powstały Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Zygmunta Modzelewskiego, Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Warta”, rozwinął się również przemysł metalowy, szklarski i chemiczny[58]. Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska[59].

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł honorowego obywatela. Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

III RP

15 listopada 2009 w mieście odbyło się referendum w sprawie odwołania prezydenta Tadeusza Wrony[60]. Prezydent został odwołany 39 284 głosami[60][61][62][63]. Obecnie (2020) prezydentem miasta jest Krzysztof Matyjaszczyk, reprezentant SLD.

Panorama z wieży jasnogórskiej
Panorama z wieży jasnogórskiej

Gospodarka

W mieście działa około 26 tysięcy przedsiębiorstw, których reprezentantem jest Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie[64]. Tereny inwestycyjne w Częstochowie należą do Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Głównym inicjatorem działań związanych z rozwojem i inwestycjami w gospodarce jest Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie. W 2007 roku na terenach zwalnianych przez Hutę Częstochowa i zlikwidowaną firmę Polnam utworzony został Częstochowski Park Przemysłowy. W 2011 r. w Częstochowie utworzono trzy klastry przemysłowe – Klaster Przetwórstwa Polimerów Plastosfera[65], Częstochowski Klaster Komunalny Aglomeracja[64] oraz Regionalny Częstochowski Klaster Budownictwa i Infrastruktury „Budosfera”.

W Częstochowie nadal prowadzi działalność kilkudziesięciu producentów wózków dziecięcych[66].

Przemysł

Tereny hutnicze

Częstochowa jest głównym ośrodkiem Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego, trzeciego co do wielkości w województwie śląskim. Od średniowiecza rozwijał się tu przemysł metalowy, dzięki licznemu występowaniu rud żelaza. Do największych i najbardziej znanych zakładów przemysłowych na terenie miasta należą:

  • ISD Huta Częstochowa – jedna z największych hut stali w Polsce[67]
  • TRW Automotive – producent systemów bezpieczeństwa do samochodów[68]
  • CSF Poland (grupa Cooper Standard; daw. Systemy Polimeryczne Barre Thomas Poland) – producent m.in. przewodów, systemów antywibracyjnych i uszczelek do samochodów[69]
  • Brembo Poland – wytwórca elementów układów hamulcowych[70]
  • CGR Polska – producent podzespołów motoryzacyjnych dla takich firm jak TRW, Faurecja
  • Koksownia Częstochowa Nowa – czołowy producent koksu w kraju, wyodrębniony ze struktury Huty Częstochowa[71]
  • Guardian Częstochowa – huta szkła[72]
  • Stoelzle Częstochowa – huta szkła artystycznego i użytkowego[73]
  • Odlewnia Żeliwa Wulkan – odlewnia żeliwa, najstarsza fabryka działająca na terenie miasta. Została założona w 1894 roku.
  • Metalplast-Częstochowa – czołowy producent zamków i okuć budowlanych. Założona w 1899 roku.
  • ViperPrint – jedna z największych drukarni internetowych w Polsce. Założona w 2002 roku[74].
  • Dospel – producent systemów wentylacji
  • Bud-Trans – zakres firmy obejmuje głównie prace związane z transportem nieczystości budowlanych, rozbiórki oraz prace porządkowe,
  • Polontex – producent głównie tkanin dekorowanych, zakład mieści się w budynku dawnej „Ceby”[75].

Handel

Centrum handlowe M1 w Częstochowie

W Częstochowie znajduje się Galeria Jurajska (2009 r.), Centrum handlowe M1 (Północ)[76] – 1997 r., Centrum handlowe Jagiellończycy[77][78], obszar handlowo-usługowy - węzeł DK1/DK46 (m.in. Castorama)[79], Centrum handlowe VENDO PARK (2020 r.)[80], Centrum handlowe ,,Market na Czerwonym''[81][82] i wiele mniejszych marketów i sklepów[83]. Na początku 2021 r. otwarta zostanie nowa galeria handlowa (Al. NMP 49)[84].

Początkowo w mieście mogło działać tylko 87 sklepów sprzedających alkohol. W 2001 roku limit podwyższono do 245, w 2009 roku do 440, w 2010 roku do 500[85], a w 2015 roku do 550[86].

Transport

Transport drogowy

Droga krajowa nr 91 w częstochowskiej dzielnicy Ostatni Grosz

Częstochowę przecina umożliwiająca transport samochodowy z największymi miastami Polski sieć dróg krajowych i Autostrad:

Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

Transport kolejowy

Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 61 LubliniecKielce (uruchomiana stopniowo w latach 1903–1911)[87] oraz nr 1 Warszawa CentralnaKatowice wraz z odgałęzieniem (linia nr 146) do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową.

17 listopada 1846 r. Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Warszawą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska), w 1903 z Herbami, a w 1911 z Kielcami (Kolej Herbsko-Kielecka). Częstochowski węzeł kolejowy uzyskał obecny kształt w okresie II wojny światowej.

Pasażerski transport kolejowy obsługiwany jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny – otwarty po przebudowie w 1996 roku – dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.

Komunikacja miejska

Schemat tramwajowy w Częstochowie z zaznaczonymi przystankami
Autobusy hybrydowe Solbus na zajezdni MPK Częstochowa

Częstochowa posiada jeden z dwóch najmłodszych systemów komunikacji tramwajowej na terenie Polski, który został uruchomiony w 1959 roku. Tramwaje poruszają się po torach o rozstawie szyn 1435 mm i sieci składającej się z 14,7 km. De facto jest to jedna trasa przebiegająca przez miasto z północy na południe z dwoma drobnym odgałęzieniem na jej południowym krańcu.

Organizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście Częstochowa i części gmin ościennych jest Miejski Zarząd Dróg i Transportu w Częstochowie. Na zlecenie MZDiT przewozy realizuje na wyłączność będąca własnością miasta spółka Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Publiczna komunikacja obejmuje 3 linie tramwajowe, 24 autobusowe miejskie oraz 8 podmiejskich w gminach Blachownia, Konopiska, Mstów, Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską tworzy codzienna linia tramwajowa oraz cztery weekendowe linie autobusowe. 13 lipca 2007 r. MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.

PESA Twist MPK Częstochowa w zajezdni tramwajowej

Firma Bus Expres oferuje przewóz osób na trasie z centrum miasta do Blachowni.

Darmowy transport do hipermarketu Auchan zapewnia firma BK Bursiak, natomiast do hipermarketu Tesco zapewnia firma Kris-Tour. Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, które obsługuje linie z dworca PKS do Kłobucka, Blachowni i innych okolicznych miejscowości, a także PKP – 5 przystanków w Częstochowie oferuje transport osobowy.

Komunikację z gminą Rędziny zapewnia GZK w Rędzinach liniami R, Rm oraz Rk do Dworca Głównego PKP.

Transport lotniczy

Najbliższym międzynarodowym lotniskiem jest regionalny port województwa śląskiego – Katowice Airport w Pyrzowicach. Znajduje się on około 60 km na południe od Częstochowy.

Najbliższym czynnym lądowiskiem jest lądowisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lądowiskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 × 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców[88]. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.

Zabytki i turystyka

Bazylika jasnogórska – nawa główna
Częstochowa – Aleja Najświętszej Maryi Panny – deptak
Pałacyk Hantkego obecnie Młodzieżowy Dom Kultury
Kościół św. Jakuba Apostoła dawna cerkiew św. Cyryla i Metodego z 1872 roku

Częstochowa jest miastem powstałym w średniowieczu. Na przestrzeni wieków w mieście zostały zbudowane liczne budowle, mające obecnie charakter zabytków i atrakcji turystycznych. Do najważniejszych należą zabytkowe kamienice oraz sam układ urbanistyczny historycznych centrów Starej i Nowej Częstochowy oraz łączącej je Alei Najświętszej Maryi Panny. Największym i najczęściej odwiedzanym z częstochowskich zabytków jest zespół klasztorny na Jasnej Górze, a turystyka związana z klasztorem to głównie ruch pielgrzymkowy.

Atrakcje turystyczne

Zabytki sakralne

Zabytkiem o charakterze religijnym jest cmentarz żydowski w dzielnicy Zawodzie.

Szlaki turystyczne

Wycieczki po Częstochowie łączone są często ze zwiedzaniem Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W mieście rozpoczynają bieg następujące szlaki turystyczne:

Kultura

Częstochowa stanowi centrum kulturalne regionu, a także jest ważnym ośrodkiem kulturalnym w skali ogólnopolskiej i międzynarodowej. W mieście odbywa się wiele wiele wydarzeń o charakterze lokalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym.

Logo Częstochowy

Instytucje kulturalne

Na terenie Częstochowy działa wiele miejskich oraz niezależnych instytucji kulturalnych, których zaangażowana działalność tworzy różnorodną ofertę kulturalną miasta.

Muzea i galerie

Oprócz klasztoru jasnogórskiego działalność muzealną i wystawienniczą prowadzą również inne instytucje.

Muzeum Częstochowskie

Najstarsza instytucja muzealna. Do jej obiektów wystawienniczych należą:

Inne

Inne instytucje wystawiennicze w mieście:

Filharmonia Częstochowska im. Bronisława Hubermana

Orkiestra filharmonii zainaugurowała działalność w 1945 roku, dając koncert w miejskim teatrze. W 1955, w miejscu zniszczonej przez okupujących Częstochowę Niemców Nowej Synagogi, rozpoczęto budowę gmachu filharmonii. Budowa zakończyła się w 1965 roku. W styczniu 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Częstochowie otrzymała miano Filharmonii[97]. 3 października 2012 roku otrzymała imię Bronisława Hubermana[98].

Teatr im. Adama Mickiewicza

Teatr w Częstochowie rozpoczął działalność w 1927 roku. W latach 20. XX wieku powstała obecna siedziba teatru – wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku teatr został upaństwowiony, a sześć lat później nadano mu imię Adama Mickiewicza[99].

Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater

Miejska instytucja kulturalna, która jest głównym organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej „Gaude Mater” i Festiwalu im. Kaliny Jędrusik „Kalinowe Noce, Kalinowe Dni”.

Kina

W Częstochowie działają dwa kina wielosalowe należące do sieci Cinema City: Cinema City Wolność, otwarte w 2004 roku, oraz znajdujący się w Galerii Jurajskiej multipleks, uruchomiony w 2009 roku. W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej.

Muzyka

Na terenie Częstochowy działają liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Chór Męski „Pochodnia”. Do innych należą: Chór Filharmonii Częstochowskiej „Collegium Cantorum” (dyr. J.Siadlak),Jasnogórski Chór Chłopięco-Męski „Pueri Claromontani” (dyr. Jarosław Jasiura) oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny „Basilica Cantans” (dyr. Włodzimierz Krawczyński, obecnie Zygmunt Nitkiewicz). Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.

Festiwale muzyczne w Częstochowie

Edukacja kulturalna

W Częstochowie działa Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego, Jasnogórska Szkoła Muzyczna, Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.

Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, które gromadzi eksponaty związane z życiem Poświatowskiej.

Media

Prasa

W Częstochowie wydawane są następujące dzienniki:

Tygodniki:

  • 7 Dni
  • Gazeta Częstochowska” – od 1956
  • Niedziela” – ogólnopolski tygodnik katolicki

Wydawanych jest również kilka innych pism m.in.: kwartalniki kulturalne „Aleje 3”, „Bulion[100], miesięcznik „Puls Regionu[101] oraz rocznik „Ziemia Częstochowska”.

Radio

Radiostacje lokalne:

  • Radio Jasna Góra – stacja radiowa działająca przy klasztorze na Jasnej Górze[102]
  • Radio Fiat – katolicka stacja radiowa należąca do Archidiecezji częstochowskiej[103]
  • Radio Jura – stacja radiowa o charakterze lokalnym, uruchomiona przez Radio 90 FM, które 14 lipca 2010 roku otrzymało koncesję na nadawanie w Częstochowie[104]
  • Twoja Polska Stacja[105] – stacja radiowa o charakterze lokalnym, prezentująca muzykę polską i wiedzę o tej muzyce. Właścicielem jest Agencja Reklamowa Radio Park, która koncesję na nadawanie otrzymała 13 lipca 2017 roku[106], a 7 września 2018 r. rozpoczęła nadawanie[105]

Studia lokalne w Częstochowie posiadają:

W latach 1995–2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM.

Telewizja

Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP3 Katowice, NTL i TVSilesia.

Internet

  • Częstochowski Portal Sportowy” – portal informujący o wydarzeniach sportowych z Częstochowy i okolic
  • wczestochowie.pl” – portal informujący o wydarzeniach z Częstochowy i okolic
  • CzestochowaForum.pl” – niezależne i niekomercyjne, największe forum, z bieżącymi informacjami o Częstochowie

W mieście działa kilka lokalnych portali. Pracuje tu także kilku dziennikarzy gazet internetowych.

Ochrona zdrowia

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, gmach przy ul. Nowobialskiej

Pierwszy szpital w Częstochowie sięga historią do 1834 roku, gdy Rada Miasta przeznaczyła grunt pod jego budowę. Wkrótce potem został zbudowany szpital św. Benedykta, w 1854 r. przemianowany na szpital Najświętszej Maryi Panny. Przez lata zatrudniony był w nim jeden lekarz, pierwszym był Walenty Józef Siekaczyński. Dopiero dr Władysław Biegański sprowadził do niego specjalistów różnych dziedzin medycyny, poczynając w 1883 roku od sprowadzenia chirurga dra Władysława Wrześniowskiego[107].

Na początku XX wieku w Częstochowie powstał szpital izraelicki przy ul. Mirowskiej (budynki wykorzystywane do XXI wieku). W czasie I wojny światowej przy ul. Wieluńskiej powstał szpital weneryczny, a przy Waszyngtona szpital zakaźny (przeniesiony z czasem na ul. Dąbrowskiego). W okresie II RP otwarto nowoczesny szpital Kasy Chorych przy ul. Mickiewicza (budynki wykorzystywane do XXI wieku). W czasie II wojny światowej na szpital przebudowano budynki przy ul. Kordeckiego i przy ul. Bony. Szpital w Alejach zlikwidowano w końcu lat 1950., a w 1966 lub 1969 r. budynek rozebrano i rozpoczęto w tym miejscu budowę domu towarowego[107]. W 1961 roku zbudowano szpital w dzielnicy Tysiąclecie (później wojewódzki), a w 1988 roku uruchomiono szpital w dzielnicy Parkitka (również wojewódzki)[108].

W 2000 roku szpitale przy ul. Bony, Mirowskiej i Mickiewicza połączony w Zespół Szpitali Miejskich, a w 2004 roku przekształcono je w Miejski Szpital Zespolony[109]. W 2009 roku szpital na Tysiącleciu włączono do szpitala na Parkitce[108].

Szpitale publiczne[110]

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie (ul. Nowobialska, ul. PCK, al. Pokoju)[111]
  • Miejski Szpital Zespolony w Częstochowie (ul. Bony, ul. Mickiewicza, ul. Mirowska)[112]
  • Szpital im. R. Weigla w Blachowni k. Częstochowy

Oświata

W Częstochowie działa 45 przedszkoli, w tym 6 niepublicznych i 2 przedszkola integracyjne. Funkcjonuje tu również 50 szkół podstawowych, w tym 3 niepubliczne, 5 specjalnych i 3 prowadzące oddziały integracyjne. Część z placówek kształcenia podstawowego jest prowadzonych przez duchowieństwo katolickie.

Działa tu 36 szkół ponadgimnazjalnych w tym 12 policealnych, 10 liceów ogólnokształcących i kilkanaście zespołów szkół o różnorodnych profilach, w tym Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej.

Wśród uczelni, których w mieście działa 8, największymi są: Politechnika Częstochowska, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza, Akademia Polonijna oraz Wyższa Szkoła Zarządzania.

Oświata w ujęciu historycznym

Po utworzeniu Częstochowy w początkach XIX wieku szkolnictwo stało w mieście na niskim poziomie. W dotychczas istniejących miastach Starej i Nowej Częstochowy działało po jednej szkole elementarnej, a każda z nich prowadzona była przez jednego nauczyciela. Zaraz po upadku powstania listopadowego działały oprócz tych dwóch szkół trzy prywatne pensje. W 1835 r. została założona niedzielna szkoła rzemieślnicza, która jednak cieszyła się niewielkim zainteresowaniem. W 1861 r. działały w mieście już cztery szkoły elementarne, jedna męska szkoła czteroklasowa i jedna pensja żeńska. Szkoły mieściły się w prywatnych domach, nauczyciele utrzymywali się ze składek i niewielkiej dotacji miejskiej[113].

Szkolnictwo średnie zostało utworzone w mieście dopiero w 1862 roku, gdy powołano szkołę powiatową specjalną, przekształconą później w pięcioklasowe progimnazjum, a od 1867 r. działającą jako czteroklasowe gimnazjum filologiczne. Siedzibą szkoły był budynek poklasztorny w III Alei, obecnie działa w nim liceum im. Sienkiewicza. Natomiast pierwsze prywatne szkoły średnie powstały w 1871 i 1891 r[113].

W 1906 r. otwarte zostało polskie gimnazjum. W następnym roku istniało 7 szkół średnich i 13 szkół powszechnych, a także szkoły zawodowe[114] i żydowskie[115].

W 1918 roku w mieście nie było ani jednego budynku o przeznaczeniu typowo szkolnym, a szkoły powszechne mieściły się w lokalach wynajętych, które nie spełniały norm. W celu poprawy sytuacji w oświacie w latach 1924–1936 Zarząd Miasta wybudował w mieście kosztem 2,5 mln zł sześć budynków[116] (przy ul. Chłopickiego, Narutowicza, Olsztyńskiej, Waszyngtona, w parku Narutowicza, na Ostatnim Groszu i Stradomiu[117]), a w latach 1937–1939 kolejne dwie kosztem prawie 0,5 mln zł. Z powodu braku czasu, a następnie wybuchu wojny, nie zrealizowano kolejnych sześciu[116].

W 1919 roku do 14 szkół powszechnych uczęszczało ok. 7.000 uczniów, co stanowiło połowę znajdujących się w wieku szkolnym. W 1936 roku istniały w mieście 34 szkoły powszechne, w tym 21 publicznych[116], do których uczęszczało ok. 15.000 uczniów, tj. ok. 87% dzieci. W szkołach publicznych istniały 303 klasy, które odbywały zajęcia w 193 salach. Pomimo niedoboru sal część zajęć uczniowie musieli odbywać w innych budynkach, często oddalonych od siebie[117].

W tym czasie istniało 8 średnich szkół powszechnych, z czego 3 publiczne, oraz 16 szkół zawodowych. Ponadto w latach 1935–1936 funkcjonował w mieście Uniwersytet Powszechny, mający 160 słuchaczy[116].

W okresie okupacji hitlerowskiej szkolnictwo średnie zostało zlikwidowane, a powszechne znacząco ograniczone. Dodatkowo część budynków szkolnych zajętych zostało na potrzeby koszar. W późniejszym okresie okupacji część nauczycieli aresztowano i umieszczono w obozach koncentracyjnych, a wyposażenie większości szkół uległo zniszczeniu[117].

Po wyzwoleniu miasta spod okupacji rozpoczęto odbudowę szkolnictwa. W 1945 roku uruchomiono 17 państwowych szkół podstawowych i 3 religijne; te ostatnie zlikwidowano w 1949 i 1953 roku. Spośród tych 17 szkół tylko 10 dysponowało budynkami o przeznaczeniu szkolnym. W 1947 roku istniały już 24 szkoły podstawowe, w 1948/49 30, w 1956/57 33, a w 1960/61 36. W 1952 roku zbudowano też pierwszy po wojnie budynek o przeznaczeniu typowo szkolnym. W roku 1956/57 obowiązek szkolny realizowało w sumie 99,3% dzieci[117].

Sport

Hala Sportowa Częstochowa
Stadion Arena Częstochowa przed meczem z ZKŻ Zielona Góra w 2008

Najbardziej znane kluby sportowe działające (obecnie lub dawniej) w Częstochowie to: klub siatkarski AZS Częstochowa (sześciokrotny mistrz Polski), klub żużlowy Włókniarz Częstochowa (czterokrotny mistrz Polski) i klub piłkarski Raków Częstochowa (zdobywca Pucharu Polski w sezonie 2020/2021). Inne kluby działające w mieście to między innymi: Budowlani Częstochowa (lekkoatletyka), Norwid Częstochowa, Eco-Team AZS Stoelzle Częstochowa (oba siatkówka mężczyzn), Częstochowianka Częstochowa (siatkówka kobiet), Skra Częstochowa (piłka nożna mężczyzn), Gol Częstochowa (piłka nożna kobiet). Przy uczelniach wyższych działają kluby AZS UJD Częstochowa i AZS Politechnika Częstochowska.

Głównymi obiektami sportowymi w Częstochowie są:

Administracja

Częstochowa jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy Częstochowy wybierają do swojej rady miasta 28 radnych[125]. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta Częstochowa przy ul. Śląskiej 11/13. Miasto jest siedzibą wielu urzędów i instytucji o znaczeniu regionalnym. Znajduje się tu m.in.: starostwo powiatu częstochowskiego ziemskiego.

Mieszkańcy Częstochowy wybierają posłów w okręgu 28, a senatorów w okręgu 69.

Podział administracyjny miasta

Podział administracyjny Częstochowy
Gęstość zaludnienia w dzielnicach administracyjnych Częstochowy
Mapa centrum miasta

Obszar Częstochowy podzielony jest na 20 jednostek pomocniczych miasta zwanych dzielnicami. Mieszkańcy każdej jednostki pomocniczej wybierają radę dzielnicy, która jest jej organem uchwałodawczym. Organem wykonawczym dzielnicy jest zarząd, a na jego czele stoi przewodniczący, który reprezentuje dzielnicę na zewnątrz[126].

Dzielnice Częstochowy[127]:

W rejestrze TERYT wyróżnionych jest 47 integralnych części miasta. Są to[128]:

Współpraca międzynarodowa samorządu

Miasta zaprzyjaźnione[129]:
PaństwoMiastoData podpisania umowy
 NiemcyDEU Altoetting COA.svg Altötting1991
 PalestynaCoats of arms of None.svg Betlejem7 grudnia 2004
 IzraelNazareth COA.png Nazaret2 grudnia 2004
 ŁotwaCoat of Arms of Rēzekne.svg Rzeżyca1992
 AustriaSteiermark Wappen.svg Styria
 LitwaSiauliai city COA.gif Szawle1993
 MeksykEscudo de Zapopan.svg Zapopan29 czerwca 2004
Miasta bliźniacze[130]:
KrajMiastoData podpisania umowy
 PortugaliaVNO-fatima.png Fátima13 maja 1997
 UkrainaCOA Kamjantec-Podilsky.svg Kamieniec Podolski (od 2008[131])20 listopada 2008
 WłochyCoats of arms of None.svg Loreto27 września 1987
 FrancjaBlason de la ville de Lourdes (65).svg Lourdes5 sierpnia 1990
 NiemcyWappen Pforzheim.svg Pforzheim
 Stany ZjednoczoneCoats of arms of None.svg South Bend30 maja 1990
 RosjaCoat of Arms of Irkutsk.png Irkuck22 czerwca 2012

Władze

Urząd Miasta

Prezydent

Od 10 grudnia 2010 roku prezydentem Częstochowy jest Krzysztof Matyjaszczyk.

Rada Miasta

Od IV kadencji (2002-2006) Rada Miasta Częstochowy składa się z 28 członków (wcześniej 50). Od roku 2018 kadencja jest pięcioletnia. Obecnie (kadencja 2018-2023) zasiadają w niej przedstawiciele SLD (12), PiS (8), lokalnego ugrupowania Wspólnie dla Częstochowy (5) i KO (3). Koalicję w radzie utworzyło SLD – KO – WdCz

W roli organu doradczo-konsultacyjnego funkcjonuje Młodzieżowa Rada Miasta (najstarsza w Polsce - od 1990 r.) oraz Miejska Rada Seniorów.

Wspólnoty wyznaniowe

Kościół ewangelicko-augsburski Wniebowstąpienia Pańskiego

Cmentarze

Osoby związane z Częstochową

Przypisy

  1. a b c d Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 32–34.
  2. a b c d Bank Danych Lokalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2013-12-15].
  3. a b Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
  4. Urząd Miasta Częstochowy – Rys historyczny miasta, www.czestochowa.pl [dostęp 2016-08-01].
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507.
  6. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 81–84.
  7. Program Rozwoju Subregionu Północnego na lata 2007–2013 (pol.). Biuro Strategii Rozwoju Miasta Częstochowy, 2009-01-29. [dostęp 2012-02-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-02-09)].
  8. Wielka Encyklopedia PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Tom 17, 2003, s. 133. ISBN 83-01-13827-0.
  9. Pielgrzymowanie. jasnagora.pl. [dostęp 2011-02-17].
  10. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28–31.
  11. a b c Kazimierz Rymut: Nazwy miejscowe północnej części dawnego województwa krakowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967, s. 39.
  12. a b Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany. pod red. Kazimierza Rymuta. T. 2, C-D. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1997, s. 234. ISBN 83-85579-64-8.
  13. a b Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984, s. 65. ISBN 83-04010-90-9.
  14. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 57. ISBN 83-04024-36-5.
  15. Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 61. ISBN 83-01-13857-2.
  16. JewishGen Poland Database, Częstochowa, Poland (ang.). JewishGen, 2006-08-10. [dostęp 2010-04-11].
  17. a b c d e Aktualizacja Programu Ochrony Środowiska dla miasta Częstochowy (pol.). Urząd Miasta Częstochowy. [dostęp 2011-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-05)].
  18. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 287.
  19. „Rocznik Statystyczny Demografii 1994”, s. 72, 1994. Warszawa: Główny Urza̦d Statystyczny. 
  20. Zatrważające dane GUS. Te polskie miasta wyludniają się najszybciej. Łódź i Częstochowa wysoko.
  21. Częstochowa w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-02] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  22. Klimat Częstochowa, Polska (pol.). [dostęp 2008-01-07].
  23. Leśnictwo (Częstochowa) 2011 (pol.). W: Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-02-27].
  24. a b c Tomasz Haładyj: Więcej zieleni w mieście: Nowy park na Wrzosowiaku i promenada śródmiejska (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2012-11-29. [dostęp 2012-12-02].
  25. https://www.google.pl/maps/place/Park+Barbary/@50.8071822,19.096964,18.75z/data=!4m5!3m4!1s0x4710b79f430b56eb:0x3d699c834f2dcfb0!8m2!3d50.8071098!4d19.0969601.goły link w tytule
  26. https://www.google.pl/maps/place/Podjasnog%C3%B3rska,+42-202+Cz%C4%99stochowa/@50.8052557,19.0942409,15.5z/data=!4m5!3m4!1s0x4710b674ed11778d:0x1a57d05aeb20837e!8m2!3d50.80685!4d19.0958664.goły link w tytule
  27. a b c d Miejskie miary, „Jasne, że Częstochowa”, 3/2017 (61), Częstochowa, s. 18–19 (pol.).
  28. https://static.im-g.pl/im/0/25164/m25164800,BUDOWLE.pdf.goły link w tytule
  29. https://static.im-g.pl/im/0/25164/m25164800,BUDOWLE.pdf.goły link w tytule
  30. https://static.im-g.pl/im/0/25164/m25164800,BUDOWLE.pdf.goły link w tytule
  31. https://czestochowa.wyborcza.pl/czestochowa/56,48725,19605281,falowiec-trzy-cztery-wiezowce-mrowkowiec-komobex,,12.html.goły link w tytule
  32. Feliks Kiryk (red.): Częstochowa. Dzieje miasta i Klasztoru Jasnogórskiego, tom I: Okres staropolski. Urząd Miasta Częstochowy, Częstochowa 2002, s. 106. ​ISBN 83-914695-1-4​.
  33. Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wybrano Liderów Małopolski 2007!
  34. MAMY HERB CZĘSTOCHOWY W SUKIENNICACH.
  35. Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wyróżnienia Lider Małopolski 2008 wręczone!
  36. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28–31.
  37. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 37.
  38. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 36–40.
  39. a b Bogdan Motyl: Z polsko – katolickiej mitologii wojennej. Mit jasnogórski (pol.). W: „Bez dogmatu” nr 13/1994 [on-line]. [dostęp 2012-05-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-27)].
  40. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 56–60.
  41. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 61.
  42. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 60–61.
  43. a b Częstochowa w latach 1668–1772.
  44. Jerzy A. Skrodzki: W 240. rocznicę Konfederacji Barskiej, Niedziela Ogólnopolska 19/2008.
  45. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 64.
  46. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 73–75.
  47. a b c Maciej Trąbski: SEJMIK W CZĘSTOCHOWIE ODBYTY 14 I 15 LUTEGO 1792 ROKU (pol.). Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie. [dostęp 2012-03-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-07)].
  48. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 96–98.
  49. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 98–105.
  50. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 116–118.
  51. a b c Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 118–124.
  52. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 40 (pol.). 2013-08-12. [dostęp 2013-08-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-06)].
  53. Szymon Rudnicki, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 56, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5.
  54. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 154–170.
  55. Ronald Modras „Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939” Homini Kraków 2014 str. 311.
  56. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 214–219.
  57. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 220–223.
  58. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ​ISBN 83-217-2329-2​, s. 102.
  59. Częstochowa w II połowie XX wieku.
  60. a b Protokół ustalenia wyników referendum lokalnego w Częstochowie.
  61. Referendum gminne w sprawie odwołania Prezydenta Miasta Częstochowy Tadeusza Wrony przed upływem kadencji – 15 listopada 2009 r. [dostęp 2009-11-17].
  62. Dorota Steinhagen, sj, mw: Częstochowa: Tadeusz Wrona odwołany. 2009.XI.15. [dostęp 2009-11-16].
  63. Tadeusz Wrona ODWOŁANY. [dostęp 2009-11-16].
  64. a b Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie (pol.). riph.czest.pl. [dostęp 2011-07-27].
  65. Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie (pol.). ARR Częstochowa. [dostęp 2011-07-27].
  66. Kamil Sztandera: Wózki z Częstochowy wożą dzieci w całej Europie. Kupują je na potęgę nawet w Niemczech czy Skandynawii (pol.). W: INN Poland [on-line]. Grupa naTemat, 2016-01-16. [dostęp 2016-01-17].
  67. Profil działalności (pol.). isd-poland.com. [dostęp 2010-02-09].
  68. TRW w Polsce (pol.). trw.pl. [dostęp 2011-03-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-06)].
  69. CSF Poland (pol.). cooperstandard.com. [dostęp 2012-04-07].
  70. Brembo na świecie (pol.). brembo.com. [dostęp 2010-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-24)].
  71. O firmie (pol.). koksownianowa.pl. [dostęp 2010-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-22)].
  72. Guardian Częstochowa (ang.). guardian-europe.com. [dostęp 2010-02-12].
  73. Stölzle-Czestochowa – Today and tomorrow (ang.). stoelzle.pl. [dostęp 2010-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-02)].
  74. O firmie.
  75. Kim jesteśmy. W: Polontex S.A. [on-line]. [dostęp 2020-10-24].
  76. https://www.google.pl/maps/place/M1+Cz%C4%99stochowa/@50.8371561,19.1179765,21z/data=!4m5!3m4!1s0x4710b69c308a74d1:0xd12ba81f0fe039eb!8m2!3d50.8371538!4d19.1178484.goły link w tytule
  77. https://www.google.pl/maps/place/Jagiello%C5%84czycy/@50.7832125,19.1415235,258m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x4710b583070e2201:0x406a34264d0305fc!8m2!3d50.7825923!4d19.1433395.goły link w tytule
  78. https://www.jagiellonczycy.pl/.goły link w tytule
  79. https://www.google.pl/maps/@50.8214117,19.1425905,730m/data=!3m1!1e3.goły link w tytule
  80. https://www.google.pl/maps/place/VENDO+PARK+Cz%C4%99stochowa/@50.7883886,19.1331854,18.25z/data=!4m5!3m4!1s0x4710b576a19c5d07:0x81df3f123ab9355f!8m2!3d50.7886737!4d19.1337667.goły link w tytule
  81. https://www.google.pl/maps/place/Market+na+Czerwonym/@50.8100915,19.1174202,91m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x4710b5dab364d913:0x230860ce83da5b3!8m2!3d50.8101089!4d19.117947.goły link w tytule
  82. https://www.facebook.com/marketnaczerwonym/.goły link w tytule
  83. Tomasz Haładyj: Auchan przejmie Reala. Czy rozbuduje centrum handlowe M1 w galerię? (pol.). 2014-01-24. [dostęp 2014-01-24].
  84. https://dziennikzachodni.pl/wielka-galeria-handlowa-powstaje-w-czestochowie-budynek-ma-juz-frontowa-elewacje/ar/c1-15378741.goły link w tytule
  85. Dorota Steinhagen: 500 czy 550 placówek z alkoholem? Spór o strumień wódki w Częstochowie. Cały tekst: http://czestochowa.wyborcza.pl/czestochowa/1,35271,18273441,500_czy_550_placowek_z_alkoholem__Spor_o_strumien.html#ixzz3eZbUsu3l (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-06-30. [dostęp 2015-06-30].
  86. W Częstochowie będzie wiecej sklepów sprzedających alkohol. Miasto na tym zarobi (pol.). W: wCzęstochowie [on-line]. Copyright EVOPRESS spółka z o.o., 2015-07-02. [dostęp 2015-07-02].
  87. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 15 lutego 2009].
  88. Marek Mamoń: Niewielkie szanse na odzyskanie lotniska (pol.). gazeta.pl, 2006-10-30. [dostęp 2009-10-24].
  89. https://www.polskieszlaki.pl/wieza-jasnogorska.htm.goły link w tytule
  90. https://www.mapofpoland.pl/Czestochowa,zdjecie,118509,Muzeum-pontyfikatu-Jana-Pawla-II.html.goły link w tytule
  91. https://www.galeria.czest.pl/.goły link w tytule
  92. https://www.google.pl/maps/place/TYROLKI.PL+-+start+sp%C5%82ywu+kajakowego+Mirowski+Prze%C5%82om+Warty/@50.821001,19.2029446,18.71z/data=!4m5!3m4!1s0x47174d0b2f019869:0xc483f7993bc51a1!8m2!3d50.8208731!4d19.2024171.goły link w tytule
  93. https://www.google.pl/maps/place/Fontanna+Dziewczynka+z+go%C5%82%C4%99biami/@50.8121652,19.1062188,21z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x2273b4e800f05bc8!8m2!3d50.8121514!4d19.1060759.goły link w tytule
  94. https://www.google.pl/maps/place/Zabytkowa+lokomotywa/@50.8091457,19.1202564,65m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x4710b546a92845a7:0x9892e32b7660e280!8m2!3d50.8091624!4d19.1204005.goły link w tytule
  95. Beata Strąk, Dawna Częstochowa na wyciągnięcie ręki. Tak wyglądają mury ratusza na Starym Rynku [ZDJĘCIA], czestochowa.wyborcza.pl, 15 marca 2021 [dostęp 2021-03-15].
  96. Dorota Steinhagen, Nowe muzeum w Częstochowie. Miłośnicy Kresów pokazują swoje skarby, czestochowa.wyborcza.pl, 14 marca 2021 [dostęp 2021-03-15].
  97. Filharmonia Częstochowska (pol.). culture.pl. [dostęp 2012-01-26].
  98. Ewa Cierpiał: Bronisław Huberman patronem częstochowskiej filharmonii (pol.). UM Częstochowa, 2012-07-03. [dostęp 2012-10-29].
  99. Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie (pol.). culture.pl. [dostęp 2012-01-26].
  100. III Dni Książki – 13-15 maja 2005. Miejska Galeria Sztuki w Częstochowie. [dostęp 2020-11-24].
  101. Nagrody Regionu. W: Gazeta Częstochowska [on-line]. 2 marca 2006. [dostęp 2020-11-24].
  102. O nas (pol.). Radio Jasna Góra. [dostęp 2011-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-14)].
  103. O nas (pol.). Radio Fiat. [dostęp 2011-12-04].
  104. Nowa częstochowska rozgłośnia (pol.). gazeta.pl, 2010-07-14. [dostęp 2010-07-19].
  105. a b Częstochowa: Twoja Polska Stacja na 101,9 MHz, RadioPolska, 7 września 2018 [dostęp 2019-01-10].
  106. Włocławek, Częstochowa i Starogard Gdański z nowym stacjami radiowymi [dostęp 2017-07-16] (pol.).
  107. a b Tomasz Haładyj: W Alejach przez lata istniał szpital. Potem w tym miejscu powstał Merkury (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2016-03-24. [dostęp 2016-03-28].
  108. a b HISTORIA WOJEWÓDZKIEGO SZPITALA SPECJALISTYCZNEGO IM. NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY (pol.). Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Częstochowie. [dostęp 2016-03-28].
  109. Historia (pol.). SP ZOZ Miejski Szpital Zespolony w Częstochowie. [dostęp 2016-03-28].
  110. Szpitale i przychodnie – Częstochowa.
  111. Szpitale połączone (pol.). EVOPRESS spółka z o.o., 2014-06-12. [dostęp 2014-06-14].
  112. Portal MSzZ.
  113. a b Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 105–107.
  114. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 115.
  115. Anna Kowalińska. Żydowskie szkolnictwo średnie w Częstochowie w latach 1918–1939. [W:] Prace naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. T. XXIII. 2014, s. 453–465.
  116. a b c d Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 159–160.
  117. a b c d Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 301–310.
  118. Stadion. W: Włókniarz Częstochowa [on-line]. [dostęp 2021-01-22].
  119. O hali. W: Hala Częstochowa [on-line]. [dostęp 2021-01-22].
  120. Adrian Heluszka: Iran na drodze naszych siatkarzy w Lidze Światowej. Już w piątek i sobotę mecze w Częstochowie. W: Dziennik Zachodni [on-line]. 4 czerwca 2015. [dostęp 2021-01-22].
  121. Paula Nogaj: Trwają Klubowe Mistrzostwa Świata w Hali Sportowej Częstochowa. W: Życie Częstochowy i powiatu [on-line]. 2 grudnia 2018. [dostęp 2021-01-22].
  122. Hala Sportowo – Widowiskowa „Polonia”. W: Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Częstochowie [on-line]. [dostęp 2021-01-22].
  123. Piotr Ciastek: Trwa przebudowa stadionu piłkarskiego Rakowa Częstochowa. Jak postępują prace?. W: Dziennik Zachodni [on-line]. 10 listopada 2020. [dostęp 2021-01-22].
  124. Miejski Stadion Lekkoatletyczny. W: Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Częstochowie [on-line]. [dostęp 2021-01-22].
  125. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062).
  126. UCHWAŁA Nr 318/XXVIII/2004 Rady Miasta Częstochowy z dnia 15 marca 2004 r. w sprawie utworzenia Dzielnic oraz nadania im Statutów. (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2012-03-20].
  127. Dzielnice Częstochowy (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-24)].
  128. Rejestr TERYT.
  129. Miasta zaprzyjaźnione (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2017-01-29].
  130. Miasta bliźniacze (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2017-01-29].
  131. Kamieniec Podolski – Częstochowa (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2009-10-24].
  132. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-09].
  133. Ośrodki. buddyzm.pl. [dostęp 2017-04-07].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Silesian Voivodeship location map2.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of en:Silesian Voivodeship with counties (powiats) and municipalities (gminas). Geographic limits of the map:
  • N: 51.1617 N
  • S: 49.2956 N
  • W: 17.8872 E
  • E: 20.0559 E
Wikimedia Community Logo.svg
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
POL Szlak czerwony.svg
Czerwony szlak turystyczny.
POL Szlak zielony.svg
Zielony szlak turystyczny.
POL Szlak żółty.svg
Żółty szlak turystyczny.
Flag of Israel.svg
Flag of Israel. Shows a Magen David (“Shield of David”) between two stripes. The Shield of David is a traditional Jewish symbol. The stripes symbolize a Jewish prayer shawl (tallit).
Flag of Portugal.svg
Flag of Portugal, created by Columbano Bordalo Pinheiro (1857-1929), officially adopted by Portuguese government in June 30th 1911 (in use since about November 1910). Color shades matching the RGB values officially reccomended here. (PMS values should be used for direct ink or textile; CMYK for 4-color offset printing on paper; this is an image for screen display, RGB should be used.)
POL województwo kieleckie II RP COA.svg

Herb województwa kieleckiego II Rzeczypospolitej

Uwaga ta grafika jest wzorowana na projektowanym herbie województwa z 1928 r. Ostateczne projekty autorstwa Zygmunta Lorenca zostały opracowane w 1929 r. Jeśli masz do nich dostęp bardzo proszę o kontakt Poznaniak
Muzeum zapałek automat zapałczany.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Przykuta (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0

Muzeum produkcji zapałek w Częstochowie - automat zapałczany Author: Przykuta

Date: december 2005
Coat of Arms of Irkutsk.png
Irkutsk, coat of arms.
Częstochowa budynek urzędu miasta 05.05.2012 p.jpg
Autor: Przykuta, Licencja: CC BY-SA 3.0
Częstochowa budynek urzędu miasta
SchematTramCzęstochowa.PNG
Autor: Mix321, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tram lines in Częstochowa with stops.
Częstochowa kościół ewangelicko-augsburski Wniebowstąpienia Pańskiego 28.04.2012 p.jpg
Autor: zdjęcie zabytków Częstochowy wykonane w trakcie Częstochowskiej Przechadzki Fotograficznej 29-04-2012 przez Przykutę, Pleple2000 i Kpjasa.
Wszystkie można zobaczyć w kategorii Częstochowa 29042012 Photowalk., Licencja: CC BY-SA 3.0
Kościół ewangelicko-augsburski Wniebowstąpienia Pańskiego w Częstochowie
Czestochowa Poland, June 2010 Panorama.jpg
Autor: StevieY19, Licencja: CC BY-SA 3.0
This is a panorama taken of Czestochowa, Poland, from June, 2010.
Częstochowa OKF Miejska Galeria Sztuki 19.08.09 p.jpg
Autor: Przykuta, Licencja: CC BY-SA 3.0
Miejska Galeria Sztuki oraz OKF w Częstochowie.
CzewaTeatr.JPG
Theater in Częstochowa
Mapa Częstochowy.svg
Autor: Adam Rędzikowski, Licencja: CC BY 3.0
Mapa Częstochowy.
C.H M1 w Częstochowie.JPG
Autor: Axe, Licencja: CC BY-SA 4.0
Centrum handlowe M1 w Częstochowie.
Częstochowa Warta po powodzi.jpg
Autor: Przykuta, Licencja: CC BY-SA 3.0
Warta w okolicach Starego Miasta w Częstochowie po powodzi w 2010.
Częstochowa - Parkitka Szpital.jpg
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. NMP w Częstochowie
Escudo de Zapopan.svg
Coat of arms of mexican minicipality of Zapopan, JAL.
VNO-fatima.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Częstochowa Katedra.jpg
Autor: Frees, Licencja: CC BY-SA 3.0
Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny w Częstochowie
Muzeum Górnictwa Rud Żelaza w Częstochowie (9).JPG
Autor: Darekm135, Licencja: CC BY-SA 3.0
Museum of Iron Mining in Częstochowa
Arena czestochowa 2.JPG
Autor: Frees, Licencja: CC BY-SA 4.0
Stadion żużlowy Arena Częstochowa
Częstochowa Układ urbanistyczny aleje NMP-2153.jpg
Autor: Yureksz, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Częstochowa Dzielnice.png
Dzielnice Częstochowy.
Miejska Biblioteka Publiczna w Częstochowie.JPG
Autor: Darekm135, Licencja: CC BY-SA 3.0
Public Library in Częstochowa
Częstochowa, rozwój terytorialny.png
Autor: Pozdrawiam, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rozwój terytorialny Częstochowy w XX wieku. Opracowano na podstawie materiałów źródłowych ze strony Częstochowa wczoraj i dziś. Granice są przedstawione w pewnym przybliżeniu, zwłaszcza te z 1900 roku
PESA Twist MPK Czestochowa Zajezdnia.jpg
Autor: Damian27, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tramwaj PESA Twist numer taborowy 621 w barwach MPK Częstochowa.

Jest to pierwszy z siedmiu tramwajów skonstruowanych na zlecenie MPK Częstochowa.

Nowe tramwaje obsługiwać mają nową linię nr 3 Fieldorafa Nila - Stadion Raków.
Częstochowa cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej 28.04.2012 p2.jpg
Autor: zdjęcie zabytków Częstochowy wykonane w trakcie Częstochowskiej Przechadzki Fotograficznej 29-04-2012 przez Przykutę, Pleple2000 i Kpjasa.
Wszystkie można zobaczyć w kategorii Częstochowa 29042012 Photowalk., Licencja: CC BY-SA 3.0
Cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej w Częstochowie
Filharmonia Częstochowska.JPG
Autor: Waraciła, Licencja: CC BY-SA 3.0
Budynek Filharmonii Częstochowskiej po remoncie w 2012 roku
Piramida wieku Czestochowa.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Częstochowy, 2014
KonduktorowniaFront.JPG
Autor: Frees, Licencja: CC BY 3.0
Front of Konduktorownia Art Gallery in Częstochowa, Poland
Czestochowa Kościół Św. Zygmunta 088.jpg
Autor: Ludwig Schneider, Licencja: CC BY-SA 3.0
Częstochowa, kościół Św. Zygmunta
Częstochowa.svg
Autor: Mix321, Licencja: GFDL
Plan centrum Częstochowy.
Nazareth COA.png
Autor: Unknown ,reworked by User:Kippi70, Licencja: CC BY-SA 3.0
Coat of Arms of the city of Nazareth
COA Kamjantec-Podilsky.svg
Kamyanets'-Podils'kiy coat of arms (Khmelnytskyi Oblast Ukraine)
Gengub admin.png
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Generalne Gubernatorstwo - podział administracyjny (1941 -1945)
POL województwo czestochowskie 1975.svg
Autor: Akira, Licencja: CC BY-SA 2.5
Administrative division of Poland between 1975 and 1999.
Częstochowa Park Staszica Fontanna.JPG
Autor: Frees, Licencja: CC BY-SA 3.0
Sadzawka i fontanny w parku im. Stanisława Staszica w Częstochowie
Bundesarchiv Bild 101I-380-0086-27, Polen, Halbkettenfahrzeuge.jpg
(c) Bundesarchiv, Bild 101I-380-0086-27 / Greiner / CC-BY-SA 3.0
Solbus Solcity 12 CNG Hybrid, Częstochowa.jpg
Autor: Piotr Radoliński, Licencja: CC BY 4.0
Solbus Solcity 12 CNG Hybrid, Częstochowa
DomKulturyCzęstochowa1.JPG
Autor: Waraciła, Licencja: CC BY-SA 3.0
Front budynku Młodzieżowego Domu Kultury w Częstochowie, dawna willa właściciela huty "Częstochowa", Bernarda Hantkego. Zbudowana w latach 1900-1903
Częstochowa Koścół Jakuba 01.jpg
Autor: Dariusz Cierpiał, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Kościół świętego Jakuba w Częstochowie
Czestochowa 11.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Częstochowa skwer Solidarności fontanna 28.04.2012 p.jpg
Autor: zdjęcie zabytków Częstochowy wykonane w trakcie Częstochowskiej Przechadzki Fotograficznej 29-04-2012 przez Przykutę, Pleple2000 i Kpjasa.
Wszystkie można zobaczyć w kategorii Częstochowa 29042012 Photowalk., Licencja: CC BY-SA 3.0
Fontanna, skwer Solidarności w Częstochowie. Projekt: Włodzimierz Ściegienny.
Częstochowa gęstość dzielnic.png
Gęstość zaludnienia w dzielnicach administracyjnych Częstochowy
Polish forces in Częstochowa (January Uprising).JPG
Polish forces in Częstochowa (January Uprising)
1592 Polonia Silesia Wenceslao Godreccio.png
Autor: Wenceslaus Godreccius (cartographer), Abraham Ortelius (print editor), Licencja: CC0
Map of Poland, researched and probably drawn by Wenceslaus Godreccius, printed by Abraham Ortelius in his Theatrum Orbis Terrarum in 1592 (first edited perhaps in 1578). An interesting feature are Polish names even outside the Polish Commonwealth, especially in Silesia.
Huta Częstochowa.JPG
Autor: Cezary Miłoś, Licencja: CC BY-SA 4.0
Huta "Częstochowa" - zakład "Mirów" (koksownia, wydziały pomocnicze oraz rozbierane obiekty aglomerowni i wielkich pieców w 2008 roku)
POL Częstochowa flag.svg
Autor:
  • real name: Artur Jan Fijałkowski
  • pl.wiki: WarX
  • commons: WarX
  • mail: [1]
  • jabber: WarX@jabber.org
, Licencja: CC BY-SA 2.5
Flaga miasta Częstochowa w Polsce.
1&2DM Workshop Częstochowa.jpg
Autor: Zureks, Licencja: CC BY-SA 4.0
City Hall in Częstochowa (Poland) where the 9th International Workshop on 1 & 2 Dimensional Magnetic Measurement and Testing was held (see the banner)
Coat of Arms of Rēzekne.svg
Coat of Arms of Rēzekne, Latvia.
Hala sportowo widowiskowa czestochowa.jpg
Hala sportowo-widowiskowa Częstochowa
Szlak architektury icon.svg
Szlak architerktury - icon
Czestochowa-bazylika.jpg
Autor: Skarabeusz, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Bazylika jasnogórska