Dębe Małe (powiat miński)
Artykuł | 52°0′26″N 21°45′55″E |
---|---|
- błąd | 38 m |
WD | 52°1'N, 21°45'E, 51°57'N, 21°45'E |
- błąd | 2299 m |
Odległość | 1566 m |
wieś | |
Zabytkowy pałac | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Liczba ludności (2011) | |
Strefa numeracyjna | 25 |
Kod pocztowy | 05-334[3] |
Tablice rejestracyjne | WM |
SIMC | 0677576 |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() |
Dębe Małe – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie mińskim, w gminie Latowicz.
W latach 1526-1795 wieś należała do starostwa latowickiego. W latach 1795-1809 – pod zaborem austriackim. Od 1809 r. w Księstwie Warszawskim, guberni warszawskiej, powiecie siennickim, a od 1866 r. w powiecie mińskim (od 1868 nazwa powiatu nowomiński). W latach 1870-1954 należała do gminy Wielgolas, w latach 1954–1961 wieś należała i była siedzibą władz gromady Dębe Małe, po jej zniesieniu w gromadzie Wielgolas. Od 1973 r. należy do gminy Latowicz. W latach 1919-1939 była w granicach województwa warszawskiego, 1939-1945 w Generalnym Gubernatorstwie, 1946-1975 w województwie warszawskim, od 1975r do 1998 r. – w granicach województwa siedleckiego. Od 1999 r. znajduje się w województwie mazowieckim.
Części wsi
SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0677582 | Kołaczki | część wsi |
0677599 | Podstawie | część wsi |
Historia
Najstarsze ślady osadnictwa to trzy urny z prochami – resztki cmentarzyska kultury grobów kloszowych (500-100 lat p.n.e.). We wsi znajdują się ślady osadnictwa od neolitu po późne średniowiecze. W 1877 r. odkryto cmentarzysko ciałopalne z okresu wpływów rzymskich.
Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1313 r., wymieniając nazwę „Dambe”. W 1517 r. Dębe wraz z innymi wioskami zostało nadane jako uposażenie dla kościoła św. Anny w Latowiczu. W 1540 r. właścicielem dóbr Dębe był Jan z Dębego herbu Radwan. W latach 1540–1564 dobra te odziedziczył Walenty Dębski, do którego należały także Wola Dębska i Wola Kolanki (czyli Kołaczki – dzielnica Dębego). W rejestrze parafii Latowicz z 1576 r. jako właściciel Dębego widnieje Sebastian Dębski.
W XVII w. właścicielem folwarku i dóbr Dębe był Jan Dębski, należący do bogatej szlachty, dziekan przemyski i deputat na Sejm Koronny. W 1662 r. wieś liczyła 44 mieszkańców, a dobra należały do p. Olszamowskiej mającej czworo dzieci, 9 osób czeladzi i 26 poddanych. Dębscy posiadali wieś do 1751 r., kiedy zmarł ostatni potomek Michał Dębski. Dobra odziedziczyła jego żona Katarzyna z Perzanowskich.
W pierwszej połowie XIX w. właścicielami folwarku byli Dąbrowscy, którzy założyli istniejący do dziś park krajobrazowy. W XIX w. znajdował się tu folwark o powierzchni 677 mórg. W 1827 r. wieś liczyła 14 domów i 131 mieszkańców, a w 1880 r. liczba domów wzrosła do 25.
W drugiej połowie XIX w. dobra przeszły w posiadanie Antoniego Karola Stulgińskiego, który przebudował istniejącą do dziś rezydencję. W latach 1867-1919 Dębe było miejscowością gminną. W 1906 r. z inicjatywy K.Stulgińskiego powstała szkoła podstawowa, kilka cegielni i prądnica elektryczna.
W latach 1917-1920 istniał zastęp harcerski liczący 13 skautów, należący do drużyny w Latowiczu. W 1924 r. zostało założone Koło Młodzieży „Siew”. W 1931 r. pododdział Związku Strzeleckiego, którego komendantem był ppor. rez. Wiktor Dońcow.
W latach 1919-1972 wieś należała do gminy Wielgolas. Po śmierci Antoniego Stulgińskiego w 1916 r. majątek przeszedł w ręce jego syna Henryka i w znaczniej części został rozparcelowany – w 1937 roku liczył ok. 330 ha, w 1940 r. – 133 hektary. W 1932 r. wieś Dębe liczyła 53 domy i ok. 300 mieszkańców, a w folwarku zamieszkiwało ok. 100 osób.
W 1944 r. w budynku dworu w Dębem mieścił się lazaret dla rannych żołnierzy radzieckich. W 1949 r. założono Ochotniczą Straż Pożarną. W 1956 r. powstało Koło Gospodyń Wiejskich. W 1958 r. wzniesiono murowany budynek szkoły w Dębem Małym, a 1965-1980 rozbudowano szkołę. W 1970 r. wieś liczyła 485 mieszkańców, a w 2000 r. – 343. Przyrost naturalny w latach 1970-2000 wyniósł –29,3%. W 1988 r. we wsi było 77 domów, a w 2009 r. – 92.
Etymologia
Do połowy XX w. mówiono: „Dambe”, "Dembe”, „Dumbe”. Nazwa odnosi się do lesistej okolicy. W lasach przeważały tu zapewne dęby – drzewa otaczane czcią, co znalazło odzwierciedlenie w nazwie. Drugi człon nazwy dodano później, gdy zorientowano się, że znajdują się dwie miejscowości (obecne Dębe Małe i Dębe Wielkie) o takiej samej nazwie, które są położone niedaleko od siebie.
Zabytki
- Kapliczka murowana z białej cegły, wzniesiona w 1990 r.
- Pałac – neorenesansowy, murowany, otynkowany, piętrowy, na planie prostokąta, od frontu dziewięcioosiowy, z trójosiową częścią środkową, wysuniętą ryzalitowo i zwieńczoną trójkątnym szczytem, wzniesiony w 1886 r. dla Antoniego Karola Stulgińskiego. Przy południowym boku usytuowany jest taras wsparty na trzech czworobocznych filarach, przy północnym boku jest ogród zimowy z trójosiową partią skrajnie wysuniętą ryzalitowo i zwieńczoną trójkątnym szczytem z akroterionami. Układ wnętrz jest dwutraktowy; dachy cztero- i dwuspadowe, kryte blachą. Dwór otacza duży i wspaniały park krajobrazowy założony w pierwszej połowie XIX w. przez Dąbrowskich. W pobliżu znajdują się liczne zabudowania gospodarcze z czerwonej cegły.
Klucz ziem Dębe Małe w 1804 r. zakupił Jan Kanty Maszkowski od Władysława z Ostrowa Nałęcz-Rychłowskiego. Od 1823 r. dobra należały do Juliana Maszkowskiego. W 1837 r. właścicielem stał się Teodor Kosiński i w następnym roku sprzedał je Józefowi Dąbrowskiemu. Po jego śmierci w 1843 r. połowę dóbr odziedziczył brat, a drugą połowę Jan Nepomucen Dąbrowski (syn Józefa). Od 1848 r. Dębe stanowiło własność Jana Rzewuskiego. W 1857 r. w posiadanie dóbr wszedł Henryk Karski, w 1871 r. Stanisław Miński, w 1886 r. Antoni Karol Stulgiński, do którego należały do 1945 r.
Miejsca pamięci
- W Dębem na Kołaczkach na skraju lasu nieoznakowana mogiła Niemca, który zginął w 1944 r.
Przypisy
- ↑ Wieś Dębe Małe w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2017-04-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
- ↑ GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2017-04-11].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 219 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ GUS. Rejestr TERYT
Bibliografia
- AGAD, MK 33 PPr.V.827 – pierwsza wzmianka
- AGAD, Archiwum Skarbu Koronnego, Oddział I, sygn. 72 cz.2. – Rejestr pogłownego Ziemi Czerskiej.
- Dębe (8) ''D. Małe'', [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 12 .
- Gajowniczek. Z. 1999. Dzieje Latowicza, FPL, Latowicz
- Gieysztorowa I., 1967. Lustracja województwa Mazowieckiego 1565 roku, cześć l. Warszawa.
- Jaroszyński T., Barański W., 1995. Po pałacach i dworach Mazowsza – przewodnik, T.1-3, Warszawa.
- Modrzewska H., 1953. Materiały do bibliografii archeologicznej Mazowsza, Materiały * Wczesnośredniowieczne T.3: 101-134
- Niedźwiedź J. Ostas C., Opracowanie studialne wartości kulturowych Gminy Latowicz
- Sienkiewicz M., i in. 1999. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Latowicz.
- Sułkowska-Kuraś I., Kuraś S., 1989. Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza cz.2. Dokumenty z lat 1248-1355, Warszawa.
- Wawrzyńczyk A., 1989. Lustracje województwa Mazowieckiego XVII wieku, T.2 (1660-1661), Warszawa.
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 53.55N
- S: 50.95 N
- W: 19.15 E
- E: 23.25 E
Autor: ROBSONIK5, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Dębe Małe, pałac, 3 ćw. XIX ID 621784
Autor:
Mapa powiatu mińskiego, Polska
Autor:
Mapa gminy Latowicz, Polska