Dimitrie Cantemir
![]() | |
Hospodar Mołdawii | |
Okres | |
---|---|
Poprzednik | |
Następca | |
Hospodar Mołdawii | |
Okres | |
Poprzednik | |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Data i miejsce urodzenia | 26 października 1673 |
Data i miejsce śmierci | |
Ojciec | |
Matka | Ana Bantăş |
Dimitrie Cantemir, Dymitr Kantemir (ur. 26 października 1673 w Jassach lub Silişteni, zm. 21 sierpnia 1723 w Dmitrowce koło Charkowa) – hospodar Mołdawii; naukowiec, humanista i pisarz.
- mołdawski, rumuński Dimitrie Cantemir (najbardziej powszechnie stosowana w nauce forma) lub Demetriu Cantemir
- rosyjski Дмитрий Константинович Кантемир, Dmitrij Konstantinowicz Kantemir
- turecki Dimitri Kantemiroğlu
Życie
Był synem mołdawskiego hospodara Konstantyna. W wieku 14 lat został wysłany do Stambułu, gdzie został zakładnikiem cesarskim w miejsce swego starszego brata Antiocha – pozostawał tam do 1691[1]. W 1692 brał udział w wojnie przeciwko Polsce, zachowały się jego notatki z oblężenia zajętej przez Krzysztofa Rappe twierdzy w Sorokach.
Nauki pobierał początkowo na dworze ojca, a po przybyciu do Stambułu w szkole greckiej znajdującej się pod opieką konstantynopolitańskiego patriarchatu. Mówił biegle po mołdawsku, grecku, francusku, włosku, rosyjsku, turecku, arabsku i persku oraz po łacinie i w języku cerkiewnosłowiańskim (pod koniec życia władał 11 językami)[2]. Interesował się filozofią, teologią, historią i geografią. Poświęcał się także studiom religii i tradycji Wschodu oraz literaturze pięknej. Po śmierci ojca w 1693 r. objął tron mołdawski, jednak sułtan nie zatwierdził wyboru bojarów, a sam Cantemir musiał udać się do Stambułu. Po 17 latach, przy poparciu sułtana, został w 1710 roku władcą Mołdawii.
Po objęciu mołdawskiego tronu Cantemir podjął próby reform wewnętrznych państwa (m.in. w zakresie podatków, administracji, czy wojska), a także – z początku tajnie, potem oficjalnie – rozpoczął pertraktacje z carem Rosji, Piotrem I Wielkim, który prowadził działania wojenne przeciw Turcji. W kwietniu 1711 roku Mołdawia zawarła sojusz wojskowy i polityczny z Rosją. Na jego mocy Mołdawia oddawała się pod zwierzchnictwo rosyjskie, z obowiązkiem zapłaty niewielkiego trybutu oraz absolutną i dziedziczną władzą hospodarów. Cantemir miał też udzielić wsparcia wojskom rosyjskim w kampanii przeciwko Turcji.
W maju 1711 r. do Mołdawii wkroczyły wojska rosyjskie. Cantemir, korzystając z ich obecności, podporządkował sobie wielkie rody bojarskie. Jednak już w lipcu do Mołdawii wkroczyły wojska tureckie, które pokonały Rosjan w bitwie pod Stănileşti. Kilka dni później Piotr Wielki został zmuszony do podpisania pokoju, w którym rezygnował ze swych roszczeń do opieki nad Mołdawią. W tej sytuacji Kantemir został zmuszony do ucieczki z kraju – do Rosji, gdzie żył z początku na Ukrainie, potem zamieszkał w Petersburgu, gdzie przy prestiżowej ulicy Niemieckiej wzniósł dla siebie pałac[3]. Piotr Wielki przyznał Cantemirowi tytuł książęcy. Odtąd Kantemir skupił się na działalności politycznej oraz naukowej. Pracował jako radca Piotra Wielkiego przy przeprowadzaniu reform oraz w kampaniach wojennych. W 1714 r. został członkiem Akademii Nauk w Berlinie.
Po przedwczesnej śmierci został pochowany w Moskwie. W 1935 roku jego ciało przewieziono do Jassów w Rumunii, gdzie pochowano je w cerkwi Trzech Świętych Hierarchów[4]. Jego syn Antioch Kantemir został słynnym pisarzem rosyjskim.
Twórczość
Twórczość Cantemira jest bardzo obszerna, są to prace z zakresu filozofii, historii, geografii, etnografii, muzykologii, filologii i literatury pięknej. Większość dzieł została stworzona w Rosji i jest ściśle powiązana tematycznie z ojczystą Mołdawią. Kantemir jako jeden z pierwszych uczonych używał w swoich pracach języka rumuńskiego, podkreślał jego oryginalność oraz związki kulturowe Rumunów z rzymską Dacją.
Do napisania traktatu Dywan lub kłótnia mądrego ze światem (1698, mołd., rum. Divanul sau Gâlceava înţeleptului cu lumea) zainspirowały go dzieła autorów średniowiecznych, piszących o sprzeczności woli duszy z wolą ciała. Powieść alegoryczna Historia hieroglificzna (1705, mołd., rum. Istoria ieroglifică) jest pierwszą powieścią napisaną w języku mołdawskim i rumuńskim. Wydarzenia polityczne w Mołdawii z przełomu XVII i XVIII w. są w niej przedstawione jako spór o następstwo tronu, toczący się między państwem Lwa, rządzonym przez Jednorożca (tzn. Kantemira) a państwem Orła, którym włada Gawron (wołoski książę Konstantyn Brincoveanu). Barokowa budowa utworu zawiera liczne dygresje, wątki poboczne i rozważania filozoficzne[5]. W 1716 roku pod wpływem niemieckiego filozofa Leibniza i berlińskiej Akademii Nauk napisał po łacinie pracę pt. Descriptio Moldaviae (pol. Opis Mołdawii), pierwszą pracę naukową dotyczącą mołdawskiej historii, geografii, systemu politycznego, cerkwi prawosławnej, obyczajów i piśmiennictwa. Praca ta do dzisiaj posiada niemałą wartość naukową i literacką. Do opisu Mołdawii Kantemir załączył własnoręcznie nakreśloną mapę. W Europie i Azji stała się sławna jego Historia świetności i upadku Imperium Osmańskiego (1714–1716, łac. „Historia incrementorum atque decrementorum Aluae Othomanicae”), powstała na bazie jego wcześniejszych studiów źródeł orientalnych oraz doświadczeń zdobytych w czasie pobytu w Carogrodzie. Dzieło zostało przetłumaczone na język angielski, francuski i niemiecki. W Kronice starożytności Rzymiano-Mołdawiano-Wołochów (1717, łac. Hronicul vechimii romano-moldo-vlahilor) broni błędnej tezy o czysto rzymskim pochodzeniu Mołdawian i Wołochów (podobnie jak późniejsi przedstawiciele rumuńskiego odrodzenia narodowego z tzw. szkoły siedmiogrodzkiej).
Dzieła
- 1698 – Divanul sau Gâlceava înţeleptului cu lumea (Jassy).
- 1700 – Sacrosanctae scientiae indepingibilis imago
- 1705 – Istoria ieroglifică (w postaci rękopisu).
- 1714 – Monarchiarum physica examinatio
- 1714–1716 – Historia incrementorum atque decrementorum Aluae Othomanicae
- 1716 – Descriptio Moldaviae
- 1716–1717 – Vita Constantini Cantemyrii cognomento Senis, Moldaviae principis
- 1717 – Hronicul vechimii romano-moldo-vlahilor
- 1722 – Systema ili sostojanie magometanskoj religii
- 1871–1901 – Prinicpele Demetriu. Opere, 8 tomów (Bukareszt: Academia Română)
- Tom I – Descriptio Moldaviae. 1872.
- Tom II – Descrierea Moldovei, tradusă din textul original latinesc. 1875.
- Tomy III i IV – Istoria Imperiului Otoman. Traducere de Dr. Ios. Hodosiu. 1876, 1883, 2 tomy
- Tom V, Część I – Evenimentele Cantacuzinilor şi Brâncovenilor din Ţara-Muntenească. Część II – Divanul sau gâlceava înţeleptului cu lumea. 1878.
- Tom VI – Istoria ieroglifică. Compendiolum universae logices institutionis Eucomium in B. Van-Helmont. 1883.
- Tom VII – Vita Constantini Cantemyrii cognomento senis Moldaviae Principis. – Collectanea orientalia. 1883.
- Tom VIII – Hronicul vechimii a Romano-Moldo-Vlahilor. 1901.
- 1973–1987 – Opere complete (Bukareszt).
- 1997 – Descriera Moldovei (Kiszyniów).
Galeria portretów
Znaczek pocztowy Związku Radzieckiego, 1973 (Michel 4175, Scott 4132)
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Valentová, Libuše: Dimitrie Cantemir, w: Slovník rumunských spisovatelů (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strona 68).
- ↑ Valentová, Libuše: Dimitrie Cantemir, w: Slovník rumunských spisovatelů (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strona 68); Našinec, Jiří: Dimitire Cantemir, w: Slovník spisovatelů. Rumunsko (Praga: Odeon, 1984; strona 125).
- ↑ J. Popowa , Миллионная ул., www.encspb.ru [dostęp 2021-11-14] .
- ↑ Manastirea Trei Ierarhi, www.crestinortodox.ro [dostęp 2016-06-13] .
- ↑ Našinec, Jiří: Cantemir, Dimitrie: Děje hieroglifické, w: Slovník světových literárních děl (Praga: Odeon, 1988; tom 1 „A-L”, strona 153).
Bibliografia
- Bădărău, Dan: Filosofia lui Dimitire Cantemir (1964).
- Călinescu, George: Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent (Bukareszt: Fundaţia Regală pentru Literatură şi artă, 1941).
- Demel, Juliusz: Historia Rumunii (Wrocław, Wydawnictwo im. Ossolińskich, 1970).
- Kaczka, Mariusz: Działalność Dymitra Kantemira (1673–1723) – hospodara mołdawskiego, historyka, prozatora, filozofa, człowieka wczesnego oświecenia ze szczególnym uwzględnieniem okresu przed ucieczką do Rosji, w: Studenckie Zeszyty Historyczne Koła Naukowego Historyków Studentów UJ, z. 15 (Kraków, 2008; s. 81–92) (dostęp do wersji elektronicznej)
- Măciucă, Constantin: Dimitrie Cantemir (Bukareszt: 1972).
- Našinec, Jiří: Dimitire Cantemir, w: Slovník spisovatelů. Rumunsko (Praga: Odeon, 1984; s. 125–127).
- Našinec, Jiří: Cantemir, Dimitrie: Děje hieroglifické, w: Slovník světových literárních děl (Praga: Odeon, 1988; tom 1 „A-L”, s. 153–154).
- Panaitescu, Petre P.: Dimitrie Cantemir (Bukareszt: 1958).
- Popescu-Judetz, Eugenia: Prince Dimitrie Cantemir, Theorist and Composer of Turkish Music (Stambuł: Pan Yayıncılık, 1999).
- Tănăsescu, Manuela: Despre Istoria ieroglifică (1970).
- Vaida, P.: Dimitrie Cantemir şi umanismul (1972).
- Valentová, Libuše: Dimitrie Cantemir, w: Slovník rumunských spisovatelů (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strony 68-69).
- ISNI: 0000 0001 1027 8805
- VIAF: 61561051
- LCCN: n50082842
- GND: 118518879
- LIBRIS: jgvxxt320nthmgs
- BnF: 120286175
- SUDOC: 028454014
- SBN: SBLV108365
- NLA: 35036673
- NKC: jn19990001320
- BNE: XX907991
- NTA: 070381070
- BIBSYS: 90637019
- CiNii: DA08378005
- Open Library: OL605000A
- PLWABN: 9810575473505606
- NUKAT: n01107001
- J9U: 987007306277905171
- PTBNP: 166960
- CANTIC: a10988075
- NSK: 000168441
- CONOR: 45854051
- ΕΒΕ: 212493
- LIH: LNB:Bfbi;=B9
- WorldCat: lccn-n50082842
Media użyte na tej stronie
Dimitrie Cantemir
Dimitrie Cantemir, Polish woodcut
Coat of arms of Moldavia (reconstruction). Base: Seals of Stephen III of Moldavia
USSR stamp, D. Cantemir, 1973, 4 k.