Dolomity

Dolomity
Ilustracja
Tre Cime di Lavaredo
Kontynent

Europa

Państwo

 Włochy

Najwyższy szczyt

Marmolada - Punta Penia (3342 m n.p.m.)[1][2]

Jednostka dominująca

Południowe Alpy Wapienne[a]

Mapa pasma górskiego
Położenie na mapie Alp; granice pasma według Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984)
Dolomity[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Marmolada (3343 m n.p.m.)
Państwo

 Włochy

Typ

przyrodniczy

Spełniane kryterium

VII, VIII

Numer ref.

1237

Region[b]

Europa i Ameryka Północna

Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę

2009
na 33. sesji

Położenie na mapie Włoch
Mapa konturowa Włoch, blisko górnej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Dolomity”
Ziemia46°23′N 11°51′E/46,383333 11,850000

Dolomity[3] (wł. Dolomiti, Alpi Dolomitiche[4]; niem. Dolomiten[5]) – pasmo górskie w północno-wschodniej części Włoch, część Południowych Alp Wapiennych w Alpach Wschodnich. Leży pomiędzy dolinami: Val Rendena na zachodzie, Piawa na wschodzie oraz Pustertal (Val Pusteria) na północy. Najwyższe szczyty Dolomitów to: Punta Penia (3342 m n.p.m.) i Punta Rocca (3309 m n.p.m.) w masywie Marmolady, Antelao (3263 m n.p.m.), Tofany. Kraina geograficzna, do której należą Dolomity to Tyrol Południowy, południowa część masywu leży na terenie prowincji Belluno, zachodnia – prowincji Trentino, północna – prowincji Bolzano-Alto Adige/Bozen-Südtirol. W 2009 roku Dolomity wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Topografia

Dolomity leżą we włoskiej części Alp Wschodnich, w regionach Trydent-Górna Adyga i Wenecja Euganejska.

AVE

Dolomity (52) na mapie Alp Wschodnich wśród grup górskich według podziału AVE
Dolomity (zasięg wg AVE)
W podziale Alp Wschodnich według Alpenverein Dolomity (nr AVE 52) są częścią      Südliche Ostalpen[a][6][7] i nie obejmują swym zasięgiem Dolomiti di Fiemme (Fleimstaler Alpen, nr AVE 53), które są odrębną, samodzielną jednostką.

Pasmo graniczy[8] z: Sarntaler Alpen na północnym zachodzie, Alpami Zillertalskimi, Rieserfernergruppe i Villgratner Berge na północy, Alpi Carniche na północnym wschodzie, Prealpi Carniche na wschodzie i południowym wschodzie oraz Dolomiti di Fiemme na zachodzie.

 

SOIUSA

Według włoskiego podziału Alp, SOIUSA, Dolomity są sekcją (sezione) sektoru (grande settore) Południowe Alpy Wapienne (Alpi Sud-orientali)
Według włoskiego podziału Alp, SOIUSA,      Dolomity (kod SOIUSA = II/C-31) są sekcją (sezione) sektora (grande settore)      Południowe Alpy Wapienne[a] (Alpi Sud-orientali, kod SOIUSA = II/C). Pasmo Dolomiti di Fiemme (kod SOIUSA = II/C-31.V) stanowi podsekcję (sottosezione) Dolomitów[9].

Główne podgrupy górskie według SOIUSA

NazwaKod SOIUSA
Dolomiti di Sesto, di Braies e d’AmpezzoII/C-31.I
Dolomiti di ZoldoII/C-31.II
Dolomiti di Gardena e di FassaII/C-31.III
Dolomiti di Feltre e delle Pale di San MartinoII/C-31.IV
Dolomiti di FiemmeII/C-31.V

     Zasięg Dolomitów według SOIUSA           Obszary z listy światowego dziedzictwa UNESCO

Grupy górskie

Torri del Vajolet

Dolomity nie stanowią wyraźnego łańcucha górskiego. Składają się z grup skalnych oddzielonych głębokimi dolinami i wysokimi, lecz na ogół łatwo dostępnymi przełęczami. Najważniejsze grupy: Pale di San Martino, Marmarole, Puez, Fanes, Sassolungo (niem. Langkofel), Marmolada, Sella, Puez/Ciër, Catinaccio (niem. Rosengarten), Civetta, Pelmo, Tofany, Cristallo, Antelao, Sorapiss, Dolomiti di Sesto (niem. Sextner Dolomiten)[6][7], Sciliar/Schlern, Dolomiti di Braies/Pragser Dolomiten. Najważniejsze grupy o podobnej budowie geologicznej, lecz geograficznie należące do innych grup górskich to Dolomiti di Brenta, Piccole Dolomiti[6][7] i Dolomity Lienzkie.

Budowa geologiczna

Dolomity w dużej części składają się z odkrytych skał – wapieni i dolomitów oraz częściowo – riolitów. W dolinach lasy szpilkowe. Dolomity charakteryzuje się bardzo malowniczą rzeźbą terenu spowodowaną ich erozją. Pod względem geologicznym Dolomity stanowią fragment Południowych Alp Wapiennych. Składają się z płaszczowin wchodzących w skład tzw. Jednostek Austryjskich sfałdowanych po raz pierwszy w fazie austryjskiej orogenezy alpejskiej, na przełomie wczesnej i późnej kredy, ale główna faza fałdowań, tworzenia płaszczowin i wypiętrzenia przypadła na schyłek miocenu (Stupnicka, 1978). Osady jurajskie i kredowe tych jednostek zostały niemal całkowicie zerodowane; istniejące dolomity i wapienie uformowane zostały w triasie. Osady triasowe leżą na formacjach permskich, pod którymi znajduje się gruba warstwa kwaśnych skał wylewnych (głównie riolity), leżących bezpośrednio na silnie zmetamorfizowanym starszym podłożu. W niektórych miejscach riolity ukazują się bezpośrednio na powierzchni.

Rdzenna ludność

Rdzenna, zanikająca już ludność Dolomitów to Ladynowie, posiadający własną kulturę i język ladyński, którym posługuje się jeszcze niewielka część mieszkańców (ok. 30 000). Gromadzeniem informacji o kulturze ladyńskiej zajmują się Institut Ladin Micurá de Rü w San Martino (Alta Badia) oraz muzeum etnograficzne w Vigo di Fassa.

Turystyka

Dolomity mają bardzo duże walory turystyczne. Według UNESCO powszechnie uważane są za jeden z najatrakcyjniejszych krajobrazowo obszarów górskich na świecie.[10] Duża ilość poszarpanych grani, turni i baszt skalnych, bardzo stromych stoków, urwisk oraz wielkich kilkusetmetrowych pionowych ścian skalnych, głębokich dolin i zjawisk krasowych tworzy spektakularny krajobraz. Zimą Dolomity są popularnym ośrodkiem narciarskim, a latem oferują olbrzymią ilość szlaków górskich, via ferrat oraz szlaków rowerowych.

Spośród wielu ośrodków sportów zimowych w Dolomitach najbardziej znana za sprawą Olimpiady Zimowej z 1956 roku jest Cortina d’Ampezzo oraz rejony Val Ghërdina/Grödental/Val Gardena, Alta Badia, Canazei, Reba/Arabba, Madonna di Campiglio, gdzie odbywają się regularnie zawody o Puchar Świata. Dolomity posiadają również wiele letnich stacji klimatyczno-wypoczynkowych. Należą do nich między innymi: Sesto, San Candido, Corvara, Ortisei, Selva Val Ghërdina/Wolkenstein, Predazzo, Cavalese, Alleghe, San Martino di Castrozza.

Panorama gór w Cortinie d’Ampezzo

 

Główne szczyty

NrNazwaWysokość (m n.p.m.)NrNazwaWysokość (m n.p.m.)
1.Punta Penia (w masywie Marmolada)334423.Pala di San Martino2996
2.Antelao326324.Catinaccio (niem. Rosengartenspitze)2981
3.Tofana di Mezzo324425.Cima di Fradusta2941
4.Punta Sorapiss322926.Cimon del Froppa2932
5.Monte Civetta322027.niem. Fermedaturm2867
6.Gran Vernel320528.Cima d’Asta2848
7.Monte Cristallo322129.Cima Canali2846
8.Cima di Vezzana319230.Croda Grande2839
9.Cimon della Pala318431.Torri del Vajolet2821
10.Sassolungo (niem. Langkofel)318132.Sass Maor2816
11.Monte Pelmo316933.Cima di Ball2783
12.Punta dei Tre Scarperi (niem. Dreischusterspitze)315234.Cima della Madonna (Sass Maor)2751
13.Piz Boè (niem. Boespitze)315235.Cima della Rosetta2741
14.Croda Rossa d’Ampezzo (niem. Hohe Gaisl)314836.Croda da Lago2701
15.Piz Popena314337.niem. Central Grasleitenspitze2705
16.Punta Grohmann niem. Grohmannspitze312638.Monte Schiara2562
17.Croda dei Toni (niem. Zwölferkofel)309439.Sasso di Mur2554
18.Cima Undici (niem. Elferkofel)309240.Cima Dodici2338
19.Sass Rigais (niem. Geislerspitzen)302541.Monte Pavione2336
20.Tre Cime di Lavaredo300342.Cima di Posta2235
21.Catinaccio d’Antermoia (niem. Kesselkogel)300443.Monte Pasubio2232
22.Cinque Dita (niem. Fünffingerspitze)2997

Zobacz też

Uwagi

  1. a b c Południowe Alpy Wapienne (polski egzonim, któremu wg KSNG odpowiadają endonimy Südliche Kalkalpen[11] lub Alpi Sud-orientali[12]) mają różne granice w zależności od klasyfikacji. Obszar Südliche Ostalpen (AVE) nie pokrywa się z zasięgiem Alpi Sud-orientali (SOIUSA).
    Alpi Sud-orientali to wg KSNG Południowe Alpy Wapienne, ale endonim Südliche Ostalpen nie ma polskiego egzonimu.

Przypisy

  1. AVE: Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984). [dostęp 2019-07-18].
  2. Marmolada, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-07-18].
  3. Polski egzonim według: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 371, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].
  4. Endonimy włoskie według: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 371, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].
  5. Endonim niemiecki według: Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984). [dostęp 2016-03-23].
  6. a b c Główny Urząd Geodezji i Kartografii nie podaje polskiego egzonimu: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 370–372; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].
  7. a b c Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, Przedmowa, s. XVIII; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].

    Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach.

  8. Podział Alp Wschodnich według Alpenverein: Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984). [dostęp 2016-03-24].
  9. Sergio Marazzi: La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) (wł.). Fioridimontagna.it. [dostęp 2016-04-21].
  10. The Dolomites - UNESCO World Heritage Centre. whc.unesco.org. [dostęp 2021-11-10].

    The Dolomites are widely regarded as being among the most attractive mountain landscapes in the world.

  11. Endonim niemiecki: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 10; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2019-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].
  12. Endonim włoski: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 371; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2019-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-07)].

Bibliografia

  • Ewa Stupnicka: Zarys geologii regionalnej świata, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1978
  • Dariusz Tkaczyk: Dolomity (tom I: Wschód, tom II: Zachód), Wydawnictwo Sklepu Podróżnika

Linki zewnętrzne

Panorama Dolomitów z Col del Cuc
Panorama Dolomitów z Col del Cuc

Media użyte na tej stronie

Italy location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Italy (Commons photos) → en-Wikipedia Italy.
Flag of UNESCO.svg
Flag of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)
Dolomiten Tofana-Sued.jpg
Autor: Mg-k., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Tofana, Dolomites (Italy).
Marmolata.JPG
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Daniele1357 Sella Marmolada.jpg
Autor: Daniele1357, Licencja: CC BY-SA 3.0
Dolomiti 360 degrees view on Sella Group, Fedaia Lake and Marmolada
Torri del Vaiolet.JPG
Autor: Vincenzo Gianferrari Pini, Licencja: CC BY-SA 2.5 it
The Torri del Vaiolet (East Trentino - Italy) seen descending from the Rifugio Santner. In the bottom at the right the Rifugio Alberto
Dolomites area.png
Dolomites area - overlay of different definitions
SOIUSA-Alpi Orientali-sezione31.png
Autor: Luca Bergamasco, Licencja: CC BY 3.0
Alpi Orientali secondo la SOIUSA con evidenziate le Dolomiti
Sonnenuntergang mit Blick auf die Drei Zinnen.jpg
Autor: Andrea Schieber, Licencja: CC BY-SA 2.0
Sonnenuntergang mit Blick auf die Drei Zinnen
Panorama-Cortina-1.jpg
Panorama Cortiny d'Ampezzo
Karte Dolomiten.png
Autor: , Licencja: CC BY 3.0
Map of Dolomites mountain range.